Jump to content

భారతదేశంలో వ్యవసాయం

వికీపీడియా నుండి
2015 US$ లో భారతదేశ వ్యవసాయ ఉత్పత్తి అభివృద్ధి
భారతదేశంలో వ్యవసాయంలో ఉపాధి పొందుతున్న శ్రామిక శక్తి వాటా

భారతదేశంలో వ్యవసాయం చరిత్ర నియోలిథిక్ కాలం నాటిది. వ్యవసాయ ఉత్పత్తులలో భారతదేశం ప్రపంచవ్యాప్తంగా రెండవ స్థానంలో ఉంది. 2020–21 భారత ఆర్థిక సర్వే ప్రకారం, వ్యవసాయం భారతీయ శ్రామిక శక్తిలో 50% కంటే ఎక్కువ మందికి ఉపాధి కల్పిస్తోంది, దేశ జిడిపికి 20.2% తోడ్పడింది.[1]

2016లో, వ్యవసాయం, పశుసంవర్ధకం, అటవీ రంగం, మత్స్య పరిశ్రమ వంటి అనుబంధ రంగాలు జిడిపిలో 17.5% వాటాను కలిగి ఉన్నాయి. 2020లో ఇది సుమారు 41.49% శ్రామిక శక్తికి ఉపాధి కల్పించింది.[2][3][4][5] అత్యధిక నికర పంట విస్తీర్ణం కలిగిన దేశాలలో భారతదేశం ప్రపంచంలోనే మొదటి స్థానంలో ఉంది, ఆ తర్వాత అమెరికా, చైనా ఉన్నాయి.[6] దేశ విస్తృత ఆర్థిక వృద్ధితో జిడిపికి వ్యవసాయం ఆర్థిక సహకారం క్రమంగా తగ్గుతోంది. అయినప్పటికీ, జనాభా పరంగా వ్యవసాయం విశాలమైన ఆర్థిక రంగం, ఇది భారతదేశం సామాజిక-ఆర్థిక నిర్మాణంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

2020 మార్చి-జూన్‌లో మొత్తం వ్యవసాయ వస్తువుల ఎగుమతి US$3.50 బిలియన్లు. 2013లో భారతదేశం $38 బిలియన్ల విలువైన వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేసింది, తద్వారా ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఏడవ అతిపెద్ద వ్యవసాయ ఎగుమతిదారుగా, ఆరవ అతిపెద్ద నికర ఎగుమతిదారుగా నిలిచింది.[7] దీని వ్యవసాయ ఎగుమతులలో ఎక్కువ భాగం అభివృద్ధి చెందుతున్న, తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన దేశాలకు సేవలు అందిస్తాయి.[7] భారతీయ వ్యవసాయ, ఉద్యానవన, ప్రాసెస్ చేయబడిన ఆహారాలు జపాన్, ఆగ్నేయాసియా, సార్క్ దేశాలు, ఐరోపా సమాఖ్య, అమెరికా ప్రాథమిక గమ్యస్థానాలుగా 120కి పైగా దేశాలకు ఎగుమతి చేయబడతాయి.[8][9]

భారతీయ వ్యవసాయంలో ఉపయోగించే పురుగుమందులు, ఎరువులు పంట ఉత్పాదకతను పెంచడానికి సహాయపడ్డాయి, అయితే వాటి అనియంత్రిత, మితిమీరిన వినియోగం వివిధ పర్యావరణ వ్యవస్థల పతనానికి, ప్రాణాంతక ఆరోగ్య సమస్యలకు కారణమైంది.[10][11] 2011, 2020 మధ్య ప్రచురించబడిన అనేక అధ్యయనాలు భారతదేశంలోని గ్రామీణ వ్యవసాయ కార్మికులను పీడిస్తున్న 45 రకాల క్యాన్సర్‌లకు పురుగుమందుల వాడకమే కారణమని పేర్కొన్నాయి. రసాయనాలు డీఎన్ఏ దెబ్బతినడానికి, హార్మోన్ల అంతరాయానికి కారణమవుతాయని, రోగనిరోధక వ్యవస్థ బలహీనపడటానికి దారితీస్తాయని తేలింది.[11] పురుగుమందులకు వృత్తిపరమైన బహిర్గతం క్యాన్సర్ అభివృద్ధికి ప్రధాన ఉత్ప్రేరకంగా గుర్తించబడింది.[11] మత్తు, క్యాన్సర్‌లో వాటి పాత్రకు సంబంధించి పరిశోధించిన పురుగుమందుల ప్రధాన తరగతులు క్రిమిసంహారకాలు, కలుపు నాశకాలు, శిలీంద్రనాశకాలు.[12][11] భారతదేశంలోని ఒక రాష్ట్రమైన పంజాబ్, దేశంలో అత్యధికంగా రసాయన ఎరువులను ఉపయోగిస్తుంది. రాష్ట్ర పంటలపై పిచికారీ చేసే అనేక పురుగుమందులు వాటి తీవ్రమైన విషపూరితం కారణంగా ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థచే ఒకటో తరగతిగా వర్గీకరించబడ్డాయి, ఇవి ఐరోపాతో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిషేధించబడ్డాయి.[13][14]

రైతు నిర్వచనం

[మార్చు]

పంటలను వృత్తిగా పండించే ప్రజలను రైతులు అంటారు.[15] వివిధ ప్రభుత్వ అంచనాలు (జనాభా లెక్కలు, వ్యవసాయ జనాభా లెక్కలు, జాతీయ నమూనా సర్వే కార్యాలయం అంచనాలు, ఆవర్తన కార్మిక శక్తి సర్వేలు) వివిధ నిర్వచనాల ప్రకారం దేశంలో రైతుల సంఖ్యను 37 మిలియన్ల నుండి 118 మిలియన్ల వరకు ఇస్తాయి.[16] కొన్ని నిర్వచనాలు రైతుల సంఖ్యతో పోలిస్తే కమతాల సంఖ్యను పరిగణనలోకి తీసుకుంటాయి.[16] ఇతర నిర్వచనాలు భూమిని కలిగి ఉండటాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటాయి, మరికొన్ని రైతు నిర్వచనం నుండి భూ యాజమాన్యాన్ని విడదీయడానికి ప్రయత్నిస్తాయి.[17] సాగుదారు అనే పదాన్ని కూడా ఉపయోగిస్తారు.[17]

భారతదేశ జాతీయ రైతు విధానం 2007 రైతును ఇలా నిర్వచించింది:[15]

ఈ విధానం ప్రయోజనం కోసం, "రైతు" అనే పదం పంటలను పండించడం, ఇతర ప్రాథమిక వ్యవసాయ వస్తువులను ఉత్పత్తి చేయడం వంటి ఆర్థిక, జీవనోపాధి కార్యకలాపాలలో చురుకుగా పాల్గొనే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. ఇందులో అన్ని వ్యవసాయ కార్యాచరణ హోల్డర్లు, సాగుదారులు, వ్యవసాయ కూలీలు, కౌలుదారులు, టెనంట్స్, పౌల్ట్రీ, పశువుల పెంపకందారులు, మత్స్యకారులు, తేనెటీగల పెంపకందారులు, తోటమాలి, పశుపోషకులు, నాన్-కార్పొరేట్ ప్లాంటర్లు, నాటడం కార్మికులు, పట్టు పరిశ్రమ, వానపాముల పెంపకం, వ్యవసాయ-అటవీ వంటి వివిధ వ్యవసాయ సంబంధిత వృత్తులలో నిమగ్నమైన వ్యక్తులు ఉంటారు. పోడు వ్యవసాయం, కలప, కలపేతర అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ, ఉపయోగం, విక్రయాలలో నిమగ్నమైన గిరిజన కుటుంబాలు, వ్యక్తులు కూడా ఈ పదంలోకి వస్తారు.

అయినప్పటికీ ఈ నిర్వచనం ఆమోదించబడలేదు.[15]

స్థూలదృష్టి

[మార్చు]
నూర్పిడి, పత్తి తీయడం, వరి వ్యవసాయం, తేయాకు ఆకులు కోయడం
2021లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యవసాయం, అటవీ, మత్స్య రంగాలలో ఉపాధి. ఈ రంగాలలో ఉపాధి పొందుతున్న వారి సంఖ్య భారతదేశంలో అత్యధికంగా ఉంది.

2014 ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ ప్రపంచ వ్యవసాయ గణాంకాల ప్రకారం అరటి, మామిడి, జామ, బొప్పాయి, నిమ్మ వంటి అనేక తాజా పండ్లు, చిక్‌పీ, బెండకాయ, పాలు వంటి కూరగాయలు, మిరపకాయ, అల్లం వంటి ప్రధాన సుగంధ ద్రవ్యాలు, జనపనార వంటి పీచు పంటలు, తృణధాన్యాలు, ఆముదం విత్తనాల ఉత్పత్తిలో భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు. ప్రపంచ ప్రధాన ఆహార ప్రధానమైన గోధుమ, వరి ఉత్పత్తిలో భారతదేశం రెండవ అతిపెద్ద దేశం.[18]

భారతదేశం ప్రస్తుతం అనేక ఎండిన పండ్లు, వ్యవసాయ ఆధారిత వస్త్ర ముడి పదార్థాలు, వేర్లు, దుంప పంటలు, పప్పుధాన్యాలు, పెంచిన చేపలు, గుడ్లు, కొబ్బరి, చెరకు, అనేక కూరగాయల ఉత్పత్తిలో ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్ద దేశం. కాఫీ, పత్తి వంటి అనేక వాణిజ్య పంటలతో సహా 80% పైగా వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను ఉత్పత్తి చేసే ప్రపంచంలోని ఐదు అతిపెద్ద దేశాల జాబితాలో భారతదేశం 2010లో స్థానం పొందింది.[18] 2011 నాటికి వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న వృద్ధి రేటుతో పశువులు, పౌల్ట్రీ మాంసం ఉత్పత్తి చేసే ప్రపంచంలోని ఐదు అతిపెద్ద దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి.[19]

2008 నాటి ఒక నివేదిక ప్రకారం భారతదేశ జనాభా వరి, గోధుమలను ఉత్పత్తి చేసే సామర్థ్యం కంటే వేగంగా పెరుగుతోంది.[20] ఇతర ఇటీవలి అధ్యయనాల ప్రకారం, ఆహార పదార్థాల చెడిపోవడాన్ని, వృథాను తగ్గించగలిగితే, మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచగలిగితే, బ్రెజిల్, చైనా వంటి ఇతర అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల మాదిరిగా వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచుకోగలిగితే భారతదేశం పెరుగుతున్న జనాభాకు సులభంగా ఆహారం అందించగలదు, అలాగే ప్రపంచ ఎగుమతుల కోసం గోధుమలు, వరిని ఉత్పత్తి చేయగలదు.[21][22]

జూన్ 2011తో ముగిసిన ఆర్థిక సంవత్సరంలో, సాధారణ రుతుపవనాలతో, భారత వ్యవసాయం ఆల్ టైమ్ రికార్డు స్థాయిలో 85.9 మిలియన్ టన్నుల గోధుమల ఉత్పత్తిని సాధించింది, ఇది అంతక్రితం సంవత్సరం కంటే 6.4% ఎక్కువ. భారతదేశంలో వరి దిగుబడి కొత్త రికార్డు స్థాయిలో 95.3 మిలియన్ టన్నులకు చేరుకుంది, ఇది అంతక్రితం సంవత్సరం కంటే 7% ఎక్కువ.[23] కాయధాన్యాలు, అనేక ఇతర ఆహార పదార్థాల ఉత్పత్తి కూడా సంవత్సరానికి పెరిగింది. ఈ విధంగా భారతీయ రైతులు 2011లో ప్రతి భారతీయ జనాభాకు సుమారు 71 కిలోగ్రాముల గోధుమలు, 80 కిలోగ్రాముల వరిని ఉత్పత్తి చేశారు. భారతదేశంలో ప్రతి సంవత్సరం తలసరి వరి సరఫరా ఇప్పుడు జపాన్‌లో ప్రతి సంవత్సరం తలసరి వరి వినియోగం కంటే ఎక్కువగా ఉంది.[24]

2013లో భారతదేశం $39 బిలియన్ల విలువైన వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేసింది, తద్వారా ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఏడవ అతిపెద్ద వ్యవసాయ ఎగుమతిదారుగా, ఆరవ అతిపెద్ద నికర ఎగుమతిదారుగా నిలిచింది.[7] ఇది విస్ఫోటనాత్మక వృద్ధిని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే 2004లో నికర ఎగుమతులు సుమారు $5 బిలియన్లు.[7] 10 సంవత్సరాల కాలంలో వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ఎగుమతిలో అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశం భారతదేశం, దాని $39 బిలియన్ల నికర ఎగుమతి ఐరోపా సమాఖ్య (EU-28) మిళిత ఎగుమతుల కంటే రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ.[7] ఇది వరి, పత్తి, చక్కెర, గోధుమల ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద సరఫరాదారులలో ఒకటిగా మారింది. భారతదేశం 2011లో దాదాపు 2 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల గోధుమలు, 2.1 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల వరిని ఆఫ్రికా, నేపాల్, బంగ్లాదేశ్, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు ఎగుమతి చేసింది.[23]

భారతదేశంలో వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పరిశ్రమలలో ఆక్వాకల్చర్, క్యాచ్ ఫిషరీ ఒకటి. 1990, 2010 మధ్యకాలంలో, భారతీయ చేపల సంగ్రహణ రెట్టింపు కాగా, ఆక్వాకల్చర్ పెంపకం మూడు రెట్లు పెరిగింది. 2008లో, సముద్ర, మంచినీటి సంగ్రహణ మత్స్య సంపదను ఉత్పత్తి చేయడంలో భారతదేశం ప్రపంచంలో ఆరవ అతిపెద్ద దేశంగా, ఆక్వాకల్చర్ ఫార్మ్డ్ చేపల ఉత్పత్తిలో రెండవ అతిపెద్ద దేశంగా నిలిచింది. భారతదేశం దాదాపు సగం ప్రపంచ దేశాలకు 600,000 మెట్రిక్ టన్నుల చేపల ఉత్పత్తులను ఎగుమతి చేసింది.[25][26][27] అందుబాటులో ఉన్న పోషకాహార ప్రమాణం అవసరంలో 100% ఉన్నప్పటికీ, నాణ్యమైన ప్రోటీన్ తీసుకోవడం విషయంలో భారతదేశం 20% వద్ద చాలా వెనుకబడి ఉంది, అందుబాటు ధరలలో గుడ్లు, మాంసం, చేపలు, చికెన్ మొదలైన ప్రోటీన్ అధికంగా ఉండే ఆహార ఉత్పత్తులను అందుబాటులో ఉంచడం ద్వారా దీనిని పరిష్కరించాలి.[28]

గత 60 సంవత్సరాలుగా కొన్ని వ్యవసాయ వస్తువుల హెక్టారుకు భారీగా ఉత్పత్తి అవుతున్న దేశవ్యాప్త వార్షిక పెరుగుదలను భారతదేశం స్థిరంగా ప్రదర్శించింది. ఈ లాభాలు ప్రధానంగా భారతదేశ హరిత విప్లవం, రవాణా, విద్యుత్ ఉత్పాదక మౌలిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచడం, లాభాల పరిజ్ఞానం, సంస్కరణల నుండి వచ్చాయి.[29] ఈ ఇటీవలి విజయాలు ఉన్నప్పటికీ, వ్యవసాయం ప్రధాన ఉత్పాదకత, మొత్తం ఉత్పాదక లాభాలకు సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది, ఎందుకంటే అభివృద్ధి చెందిన, ఇతర అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల పొలాలలో సాధించగల ఉత్తమ స్థిరమైన పంట దిగుబడిలో భారతదేశంలో పంట దిగుబడి కేవలం 30% నుండి 60% మాత్రమే ఉంది.[30] అదనంగా, పేద మౌలిక సదుపాయాలు, అసంఘటిత రిటైల్ కారణంగా పంట కోత తర్వాత జరిగే నష్టాలు భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అత్యధిక ఆహార నష్టాలను చవిచూడటానికి కారణమయ్యాయి.[31][32]

గ్రామీణ బీహార్లోని కుర్మీ రైతులు ఆధునిక వ్యవసాయ సాంకేతికతను ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు

భారతదేశం ప్రధాన వ్యవసాయ ఉత్పత్తులలో ఒకటైన వరి, మారుతున్న రుతుపవనాల నమూనాల ఫలితంగా నష్టపోతోంది. దేశం తూర్పున ఉన్న రాష్ట్రాలు (ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, ఒడిశా), 2022లో అధిక ఉష్ణోగ్రతలు, తగినంత వర్షపాతం లేకపోవడాన్ని అనుభవించాయి, దీనికి విరుద్ధంగా మధ్య, దక్షిణ భారతదేశం ఇటీవలి నెలల్లో అధిక వర్షపాతాన్ని అనుభవించింది, దీని ఫలితంగా దక్షిణ రాష్ట్రాలైన కేరళ, కర్ణాటక, మధ్య ప్రదేశ్లలో వరదలు వచ్చాయి.[33][34][35]

అందువల్ల ఈ సీజన్‌లో వరి పంట సుమారు 6.77 మిలియన్ టన్నుల మేర తగ్గి 104.99 మిలియన్లకు పడిపోతుందని భారతదేశ వ్యవసాయ మంత్రిత్వ శాఖ అంచనా వేసింది.[33][35]

భారతదేశ ఆహార, భూ వినియోగ వ్యవస్థలపై జరిపిన ఒక అధ్యయనం వ్యవసాయంలో స్థిరత్వాన్ని, స్థితిస్థాపకతను పెంచడానికి మెరుగైన నైపుణ్యాలు, బలమైన సంస్థాగత అనుసంధానాలు, పెరిగిన పరిశోధనా పెట్టుబడుల అవసరాన్ని హైలైట్ చేస్తుంది.[36]

చరిత్ర

[మార్చు]
వరి పొలాన్ని దున్నుతున్న రైతులు, నీటి గేదెలు, పశ్చిమ బెంగాల్, 1944

వేద సాహిత్యం భారతదేశంలో వ్యవసాయం గురించి కొన్ని ప్రాచీన లిఖిత రికార్డులను అందిస్తుంది. ఉదాహరణకు, ఋగ్వేద శ్లోకాలు దున్నడం, ఫాలోయింగ్, నీటిపారుదల, పండ్లు, కూరగాయల సాగును వివరిస్తాయి. ఇతర చారిత్రక ఆధారాలు సింధు లోయలో వరి, పత్తి పండించినట్లు సూచిస్తున్నాయి, రాజస్థాన్‌లోని కాళీబంగన్ వద్ద కాంస్య యుగం నాటి దున్నే నమూనాలు త్రవ్వకాలలో లభించాయి.[37] 2500 సంవత్సరాల క్రితం నాటిదని భావిస్తున్న భారతీయ సంస్కృత గ్రంథం భూమివర్గః, వ్యవసాయ భూమిని 12 వర్గాలుగా వర్గీకరించింది: ఉర్వర (సారవంతమైన), ఉషర (బంజరు), మరు (ఎడారి), అప్రహత (బీడు), శాద్వల (గడ్డి), పంకికల (బురద), జలప్రాయః (నీటితో కూడిన), కచ్ఛః (నీటి పక్కనే ఉన్నది), శర్కర (గులకరాళ్లు, సున్నపురాయి ముక్కలతో నిండినది), శర్కరావతి (ఇసుకతో కూడిన), నదీమాతృక (నది ద్వారా నీరందేది), దేవమాతృక (వర్షాధార). క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ సహస్రాబ్దిలో గంగా నది తీరంలో వరి అనేది మచ్చిక చేసుకున్న పంట అని కొందరు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అభిప్రాయపడుతున్నారు.[38] వాయవ్య భారతదేశంలో క్రీస్తుపూర్వం ఆరవ సహస్రాబ్దికి ముందు శీతాకాలపు తృణధాన్యాలు (బార్లీ, వోట్స్, గోధుమలు), చిక్కుళ్ళు (కాయధాన్యాలు, శనగలు) జాతులను కూడా పండించారు. 3000 నుండి 6000 సంవత్సరాల క్రితం భారతదేశంలో పండించిన ఇతర పంటలలో నువ్వులు, అవిసె గింజలు, కుసుమ, ఆవాలు, ఆముదం, పెసరు, మినుములు, ఉలవలు, కందులు, బఠానీలు, మెంతి, పత్తి, జుజుబీ, ద్రాక్ష, ఖర్జూరం, పనస, మామిడి, మల్బరీ, అల్లనేరేడు ఉన్నాయి. భారతీయులు 5000 సంవత్సరాల క్రితం నది గేదెలను మచ్చిక చేసుకుని ఉండవచ్చు.[39]

కొంతమంది శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయం ప్రకారం 10000-3000 సంవత్సరాల క్రితం భారత ద్వీపకల్పంలో వ్యవసాయం విస్తృతంగా ఉండేది, ఉత్తర ప్రాంతపు సారవంతమైన మైదానాలకు ఇది విస్తరించింది. ఉదాహరణకు, దక్షిణ భారత రాష్ట్రాలైన తమిళనాడు, ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటకలోని 12 ప్రాంతాలలో పప్పుధాన్యాలు, తృణధాన్యాలు పండించినట్లు ఒక అధ్యయనం పేర్కొంది.[40][41]

మొక్కల ప్రారంభ సాగు, పంటల పెంపకం ఫలితంగా క్రీస్తుపూర్వం 9000 నాటికి భారతీయ వ్యవసాయం ప్రారంభమైందని కొందరు పేర్కొన్నారు.[42] వ్యవసాయం కోసం ఉపకరణాలు, పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయబడటంతో స్థిరపడిన జీవనం త్వరలో అనుసరించింది.[43][44] రెండు రుతుపవనాలు ఒక సంవత్సరంలో రెండు పంటలు పండించడానికి దారితీశాయి.[45] భారతీయ ఉత్పత్తులు త్వరలో వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లకు చేరుకున్నాయి, విదేశీ పంటలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.[45][46] భారతదేశంలోని ప్రజలు క్రీస్తుపూర్వం 500 నాటికి, చక్కెర స్ఫటికాలను ఉత్పత్తి చేసే విధానాన్ని కనుగొన్నారు. స్థానిక భాషలో, ఈ స్ఫటికాలను ఖండ అని పిలుస్తారు, ఇది కాండీ అనే పదానికి మూలం.[47]

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారతీయ వ్యవసాయం

[మార్చు]

తరువాతి ఆధునిక యుగంలో కొంత స్తబ్దత ఉన్నప్పటికీ స్వతంత్ర భారతదేశం సమగ్ర వ్యవసాయ కార్యక్రమాన్ని అభివృద్ధి చేయగలిగింది.[48][49]

భారతదేశంలో బ్లూబెర్రీ పూల కోత. ఇది గుజరాత్‌లో ఒక వాణిజ్య పంట.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి, ఆహార భద్రత దిశగా భారతదేశం అపారమైన పురోగతి సాధించింది. భారత జనాభా మూడు రెట్లు పెరిగింది, ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి నాలుగు రెట్లు పెరిగింది. తలసరి అందుబాటులో ఉన్న ఆహార ధాన్యంలో గణనీయమైన పెరుగుదల ఉంది.

పంజాబ్ రాష్ట్రం భారతదేశపు హరిత విప్లవానికి నాయకత్వం వహించింది, దేశపు బ్రెడ్ బాస్కెట్ అనే పేరు సంపాదించింది.

1960ల మధ్యకు ముందు, గృహ అవసరాలను తీర్చడానికి భారతదేశం దిగుమతులు, ఆహార సహాయంపై ఆధారపడేది. అయితే, 1965, 1966లలో రెండు సంవత్సరాల పాటు వచ్చిన తీవ్రమైన కరువు తన వ్యవసాయ విధానాన్ని సంస్కరించుకోవాలని, ఆహార భద్రత కోసం విదేశీ సహాయం, దిగుమతులపై ఆధారపడలేమని భారతదేశాన్ని ఒప్పించింది. ఆహార ధాన్యాల స్వయం సమృద్ధి లక్ష్యంపై దృష్టి సారించి భారతదేశం గణనీయమైన విధాన సంస్కరణలను ఆమోదించింది. ఇది భారతదేశపు హరిత విప్లవానికి నాంది పలికింది.

ఉత్పత్తిలో ప్రారంభ పెరుగుదల పంజాబ్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాల నీటిపారుదల ప్రాంతాలపై కేంద్రీకృతమై ఉంది. రైతులు, ప్రభుత్వ అధికారులు వ్యవసాయ ఉత్పాదకత, జ్ఞాన బదిలీపై దృష్టి సారించడంతో, భారతదేశ మొత్తం ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి పెరిగింది. 1948లో సగటున 0.8 టన్నులు ఉత్పత్తి చేసిన హెక్టారు భారతీయ గోధుమ పొలం, 1975లో అదే భూమి నుండి 4.7 టన్నుల గోధుమలను ఉత్పత్తి చేసింది. వ్యవసాయ ఉత్పాదకతలో ఇటువంటి వేగవంతమైన వృద్ధి భారతదేశం 1970ల నాటికి స్వయం సమృద్ధి సాధించడానికి వీలు కల్పించింది.

వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్త ఎం. ఎస్. స్వామినాథన్ హరిత విప్లవంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. 2013లో, ఎన్‌డిటివి ఆయనను వ్యవసాయానికి చేసిన విశేష కృషికి, భారతదేశాన్ని ఆహార సార్వభౌమాధికార దేశంగా మార్చినందుకు భారతదేశంలోని 25 మంది జీవన దిగ్గజాలలో ఒకరిగా పేర్కొంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నీటిపారుదల కాలువ. భారతదేశంలో వ్యవసాయానికి నీటిపారుదల గణనీయంగా దోహదపడుతుంది.

నీటిపారుదల

[మార్చు]

భారతదేశ నీటిపారుదల మౌలిక సదుపాయాలు వ్యవసాయ కార్యకలాపాల కోసం నదులు, భూగర్భజల బావుల ఆధారిత వ్యవస్థలు, ట్యాంకులు, ఇతర వర్షపు నీటి నిల్వ ప్రాజెక్టుల నుండి పెద్ద, చిన్న కాలువల నెట్‌వర్క్‌ను కలిగి ఉంటాయి. వీటిలో, భూగర్భజల వ్యవస్థ అతిపెద్దది.[50] భారతదేశంలోని 219.158 మిలియన్ హెక్టార్ల సాగు భూమిలో, సుమారు 66 మిలియన్ హెక్టార్లు భూగర్భ జలాల బావుల ద్వారా, అదనంగా 58.5 మిలియన్ హెక్టార్లు నీటిపారుదల కాలువల ద్వారా నీటిపారుదల పొందుతున్నాయి.[51] 2010లో, భారతదేశంలోని వ్యవసాయ భూమిలో దాదాపు 35% మాత్రమే నీటిపారుదల కింద ఉండేది. భారతదేశంలోని సుమారు మూడింట రెండు వంతుల సాగు భూమి రుతుపవనాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

ఉత్పత్తి

[మార్చు]

2011 నాటికి, భారతదేశం జిడిపిలో సగటున 16%, ఎగుమతి ఆదాయాలలో 10% వాటాతో, పెద్ద, వైవిధ్యమైన వ్యవసాయ రంగాన్ని కలిగి ఉంది. అమెరికా తరువాత ప్రపంచంలోనే రెండవ అతిపెద్ద సాగు భూమిని భారతదేశం కలిగి ఉంది. గోధుమలు, వరి, పప్పుధాన్యాలు, పత్తి, వేరుశెనగ, పండ్లు, కూరగాయలతో సహా అనేక పంటలను పండించే ప్రపంచంలోని టాప్ మూడు దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి.

ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు

[మార్చు]

ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థకు చెందిన గణాంకాల కార్యాలయం, 2009 తుది అంకెల ప్రకారం, కింది వ్యవసాయ ఉత్పత్తులలో భారతదేశం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారుగా ఎదిగిందని నివేదించింది:

  • తాజా పండ్లు
  • నిమ్మకాయలు
  • గేదె పాలు, తాజా
  • ఆముదం విత్తనాలు
  • పొద్దుతిరుగుడు విత్తనాలు
  • జొన్నలు
  • చిరుధాన్యాలు
  • సుగంధ ద్రవ్యాలు
  • బెండకాయ
  • జనపనార
  • పప్పుధాన్యాలు
  • అరటిపండ్లు
  • మామిడిపండ్లు, జామపండ్లు
  • పసుపు
  • అల్లం

ఉద్యానవనం

[మార్చు]

పండ్లు, కూరగాయలు, గింజలు వంటి ఉద్యానవన ఉత్పత్తుల మొత్తం ఉత్పత్తి, ఆర్థిక విలువ 2002 నుండి 2012 వరకు 10 సంవత్సరాల కాలంలో భారతదేశంలో రెట్టింపు అయ్యాయి. 2012లో, ఉద్యానవన ఉత్పత్తులు మొదటిసారిగా ధాన్యం ఉత్పత్తిని మించిపోయాయి. 2013లో మొత్తం ఉద్యానవన ఉత్పత్తి 277.4 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులకు చేరుకుంది, చైనా తర్వాత ఉద్యానవన ఉత్పత్తులలో భారతదేశం రెండవ అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారుగా నిలిచింది.

సేంద్రీయ వ్యవసాయం

[మార్చు]

సేంద్రీయ వ్యవసాయం అనేది ఆహారాన్ని పండించడానికి పర్యావరణ ఆధారిత ఎరువులు, కంపోస్ట్‌ను ఉపయోగించే పద్ధతి. ఇది ఏదైనా సింథటిక్ ఎరువులు, పురుగుమందులు లేదా జన్యుపరంగా మార్పు చెందిన జీవుల వాడకాన్ని నిషేధిస్తుంది.

వ్యవసాయ ఆధారిత సహకార సంఘాలు

[మార్చు]
భారతదేశంలోని మహారాష్ట్రలో పొలం నుండి ఫ్యాక్టరీకి కోసిన చెరకు రవాణా

భారతదేశం 1947లో బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందినప్పటి నుండి ప్రధానంగా వ్యవసాయ రంగంలో సహకార సంఘాలలో భారీ వృద్ధిని సాధించింది.

చక్కెర పరిశ్రమ

[మార్చు]

భారతదేశంలో చక్కెర ఉత్పత్తిలో ఎక్కువ భాగం స్థానిక సహకార సంఘాల యాజమాన్యంలోని మిల్లులలో జరుగుతుంది. సొసైటీ సభ్యులలో మిల్లుకు చెరకు సరఫరా చేసే చిన్న, పెద్ద రైతులందరూ ఉంటారు.

2026 మే నెలలో, భారత ప్రభుత్వం దేశీయ చక్కెర లభ్యతను పెంచి ధరలను నియంత్రించేందుకు 2026 సెప్టెంబర్ 30 వరకు చక్కెర ఎగుమతులపై పూర్తి నిషేధం విధించింది. విదేశీ వాణిజ్య డైరెక్టరేట్ జనరల్ (DGFT) ఈ నిర్ణయాన్ని మే 13న ప్రకటించింది.[52]

పాడి పరిశ్రమ

[మార్చు]
హర్యానాలోని ఫరీదాబాద్‌లో బనాస్ డైరీ ప్లాంట్

అమూల్ నమూనా ఆధారంగా పాడి పరిశ్రమ, ఒకే మార్కెటింగ్ కోఆపరేటివ్‌తో, భారతదేశం అతిపెద్ద స్వయం-స్థిరమైన పరిశ్రమ, దాని అతిపెద్ద గ్రామీణ ఉపాధి ప్రదాత. అమూల్ నమూనా విజయవంతమైన అమలు భారతదేశాన్ని ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పాల ఉత్పత్తిదారుగా చేసింది.

సమస్యలు

[మార్చు]

"పాలిసీ రూపకర్తలకు వ్యవసాయంలో నెమ్మదిగా వృద్ధి ఆందోళన కలిగిస్తుంది, ఎందుకంటే భారతదేశ జనాభాలో దాదాపు మూడింట రెండు వంతుల మంది జీవనోపాధి కోసం గ్రామీణ ఉపాధిపై ఆధారపడి ఉన్నారు. ప్రస్తుత వ్యవసాయ పద్ధతులు ఆర్థికంగా లేదా పర్యావరణపరంగా స్థిరమైనవి కావు, అనేక వ్యవసాయ వస్తువులకు భారతదేశ దిగుబడి తక్కువగా ఉంది."

— ప్రపంచ బ్యాంక్: "ఇండియా కంట్రీ ఓవర్‌వ్యూ 2008"

మౌలిక సదుపాయాలు

[మార్చు]

భారతదేశంలో గ్రామీణ రోడ్లు చాలా అధ్వాన్నంగా ఉండటం వల్ల ఉత్పాదకాల సకాల సరఫరా, భారతీయ పొలాల నుండి ఉత్పత్తుల సకాల బదిలీ ప్రభావితమవుతోంది. నీటిపారుదల వ్యవస్థలు సరిపోకపోవడం వల్ల, నీటి కొరత కారణంగా దేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో పంట నష్టాలు జరుగుతున్నాయి. ఇతర ప్రాంతాలలో ప్రాంతీయ వరదలు, పేద నాణ్యమైన విత్తనాలు, అసమర్థ వ్యవసాయ పద్ధతులు, కోల్డ్ స్టోరేజీ లేకపోవడం, పంట కోత నష్టాలు రైతుల ఉత్పత్తులలో 30% పైగా వృథా కావడానికి కారణమవుతున్నాయి.

ఉత్పాదకత

[మార్చు]

భారతదేశం ఆహారంలో స్వయం సమృద్ధి సాధించినప్పటికీ, దాని పొలాల ఉత్పాదకత బ్రెజిల్, అమెరికా, ఫ్రాన్స్, ఇతర దేశాల కంటే తక్కువగా ఉంది.

కార్యక్రమాలు

[మార్చు]

మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధికి అవసరమైన పెట్టుబడుల స్థాయి చాలా పెద్దదిగా అంచనా వేయబడింది. గ్రామీణ గోదాముల నిర్మాణం, మార్కెట్ పరిశోధన, సమాచార నెట్‌వర్క్, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి/బలోపేతం, గ్రేడింగ్, ప్రామాణీకరణ వంటి పథకాలను ప్రభుత్వం అమలు చేయలేకపోయింది.

భారత వ్యవసాయ పరిశోధనా మండలి (ICAR), 1905లో స్థాపించబడింది, ఇది 1970ల "భారతీయ హరిత విప్లవం" వైపు దారితీసిన పరిశోధనలకు బాధ్యత వహించింది.

పటాలు

[మార్చు]

గ్రంథ పట్టిక

[మార్చు]
  • George A. Grierson (1885). Bihar Peasant Life. Bengal Secretariat Press, Calcutta.

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "India economic survey 2018: Farmers gain as agriculture mechanisation speeds up, but more R&D needed". The Financial Express. 29 January 2018. Archived from the original on 8 January 2019. Retrieved 8 January 2019.
  2. ↑ "CIA Factbook: India-Economy". Archived from the original on 18 March 2021. Retrieved 17 November 2018.
  3. ↑ "Agriculture's share in GDP declines to 13.7% in 2012–13". The Economic Times. Archived from the original on 6 September 2016. Retrieved 15 January 2015.
  4. ↑ Staff, India Brand Equity Foundation Agriculture and Food in India Archived 13 సెప్టెంబరు 2024 at the Wayback Machine Accessed 7 May 2013
  5. ↑ "Labor force by agriculture sector in India". Archived from the original on 7 June 2019. Retrieved 25 December 2020.
  6. ↑ "India outranks US, China with world's highest net cropland area". Archived from the original on 18 November 2018. Retrieved 17 November 2018.
  7. 1 2 3 4 5 India's Agricultural Exports Climb to Record High, United States Department of Agriculture (2014)
  8. ↑ "Agriculture in India: Agricultural Exports & Food Industry in India | IBEF". Archived from the original on 19 April 2016. Retrieved 3 May 2016.
  9. ↑ "Home". Archived from the original on 8 September 2017. Retrieved 7 September 2017.
  10. ↑ Vaidyanathan, A. Fertilizers use in Indian agriculture. J. Soc. Econ. Dev. 24 (Suppl 1), 6–21 (2022). doi:10.1007/s40847-022-00224-x
  11. 1 2 3 4 Bhakar, A., Singh, Y.V., Abhishek et al. Pesticides in India in the twenty-first century and their impact on biodiversity. Vegetos 36, 768–778 (2023). doi:10.1007/s42535-022-00434-y
  12. ↑ Vaidyanathan, A. Fertilizers use in Indian agriculture. J. Soc. Econ. Dev. 24 (Suppl 1), 6–21 (2022). doi:10.1007/s40847-022-00224-x
  13. ↑ Pedroso, T.M.A., Benvindo-Souza, M., de Araújo Nascimento, F. et al. Cancer and occupational exposure to pesticides: a bibliometric study of the past 10 years. Environ Sci Pollut Res 29, 17464–17475 (2022). doi:10.1007/s11356-021-17031-2
  14. ↑ Vivek Chaudhary (1 July 2019). "The Indian state where farmers sow the seeds of death". ది గార్డియన్. Archived from the original on 13 September 2024. Retrieved 6 May 2024.
  15. 1 2 3 National Policy for Farmers Archived 24 జూలై 2020 at the Wayback Machine. Department of Agriculture & Cooperation, Ministry of Agriculture, Government of India. pp 4. Accessed on 22 March 2021.
  16. 1 2 Agarwal, Kabir (9 March 2021). "Indian Agriculture's Enduring Question: Just How Many Farmers Does the Country Have?". The Wire. Archived from the original on 10 March 2021. Retrieved 22 March 2021.
  17. 1 2 Choudhary, Nitu (9 December 2020). "Who is a farmer? What is The Government's Definition Of A Farmer?". Smart Eklavya (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 11 April 2021. Retrieved 22 March 2021.
  18. 1 2 "FAOSTAT, 2014 data". Faostat.fao.org. Archived from the original on 7 April 2012. Retrieved 17 September 2011.
  19. ↑ "Livestock and Poultry: World Markets & Trade" (PDF). United States Department of Agriculture. October 2011. Archived (PDF) from the original on 11 October 2012. Retrieved 28 December 2011.
  20. ↑ Sengupta, Somini (22 June 2008). "The Food Chain in Fertile India, Growth Outstrips Agriculture". The New York Times. Archived from the original on 23 July 2014. Retrieved 23 April 2010.
  21. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "fao1a" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  22. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "wboverview2" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  23. 1 2 "India Allows Wheat Exports for the First Time in Four Years". Bloomberg L.P. 8 September 2011.
  24. ↑ "Fish and Rice in the Japanese Diet". Japan Review. 2006. Archived from the original on 6 April 2012. Retrieved 21 December 2011.
  25. ↑ "The state of world fisheries and aquaculture, 2010" (PDF). FAO of the United Nations. 2010. Archived (PDF) from the original on 15 September 2011. Retrieved 22 December 2011.
  26. ↑ "Export of marine products from India (see statistics section)". Central Institute of Fisheries Technology, India. 2008. Archived from the original on 1 July 2013.
  27. ↑ "Fishery and Aquaculture Country Profiles: India". Food and Africulture Organisation of the United Nations. 2011. Archived from the original on 13 June 2012. Retrieved 22 December 2011.
  28. ↑ "India: Global Food Security Index". Archived from the original on 12 July 2012. Retrieved 17 January 2018.
  29. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "rbi1" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  30. ↑ "World Wheat, Corn and Rice". Oklahoma State University, FAOSTAT. Archived from the original on 10 June 2015.
  31. ↑ "Indian retail: The supermarket's last frontier". The Economist. 3 December 2011. Archived from the original on 31 March 2024. Retrieved 28 December 2011.
  32. ↑ Sinha, R.K. (2010). "Emerging Trends, Challenges and Opportunities presentation, on publications page, see slides 7 through 21". National Seed Association of India. Archived from the original on 15 November 2011. Retrieved 28 December 2011.
  33. 1 2 "India sustainable rice cuts water use and emissions". European Investment Bank (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 23 December 2022. Retrieved 23 December 2022.
  34. ↑ Deshpande, Tanvi (11 October 2021). "Climate Change Is Making India's Monsoon More Erratic". www.indiaspend.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 23 December 2022. Retrieved 23 December 2022.
  35. 1 2 Koshy, Jacob (25 September 2022). "Explained | Shifting monsoon patterns". The Hindu (in Indian English). ISSN 0971-751X. Archived from the original on 23 December 2022. Retrieved 23 December 2022.
  36. ↑ "Food and Land Use Coalition Engagement in India - Phase II". TERI. Retrieved 31 March 2021.
  37. ↑ "The Story of India: a PBS documentary". Public Broadcasting Service, United States. Archived from the original on 25 August 2017. Retrieved 23 August 2017.
  38. ↑ Roy, Mira (2009). "Agriculture in the Vedic Period" (PDF). Indian Journal of History of Science. 44 (4): 497–520. Archived (PDF) from the original on 25 August 2020. Retrieved 14 January 2019.
  39. ↑ "Indian Agriculture and IFFCO" (PDF). Quebec Reference Center for Agriculture and Agri-food. Archived (PDF) from the original on 14 January 2019. Retrieved 14 January 2019.
  40. ↑ Fuller; Korisettar, Ravi; Venkatasubbaiah, P.C.; Jones, Martink.; et al. (2004). "Early plant domestications in southern India: some preliminary archaeobotanical results" (PDF). Vegetation History and Archaeobotany. 13 (2): 115–129. Bibcode:2004VegHA..13..115F. doi:10.1007/s00334-004-0036-9. S2CID 8108444. Archived from the original (PDF) on 10 August 2012. Retrieved 22 December 2011.
  41. ↑ Tamboli and Nene. "Science in India with Special Reference to Agriculture" (PDF). Agri History. Archived from the original on 5 February 2012. Retrieved 22 December 2011.
  42. ↑ Gupta, p. 57
  43. ↑ Harris & Gosden, p. 385
  44. ↑ Lal, R. (August 2001). "Thematic evolution of ISTRO: transition in scientific issues and research focus from 1955 to 2000". Soil and Tillage Research. 61 (1–2): 3–12 [3]. Bibcode:2001STilR..61....3L. doi:10.1016/S0167-1987(01)00184-2.
  45. 1 2 agriculture, history of. Encyclopædia Britannica 2008.
  46. ↑ Shaffer, pp. 310–311
  47. ↑ "Sugarcane: Saccharum Officinarum" (PDF). USAID, Govt of United States. 2006. p. 7.1. Archived from the original (PDF) on 6 November 2013. Retrieved 4 May 2017.
  48. ↑ Roy 2006
  49. ↑ Kumar 2006
  50. ↑ S. Siebert et al. (2010), Groundwater use for irrigation – a global inventory Archived 29 మే 2015 at the Wayback Machine, Hydrol. Earth Syst. Sci., 14, pp. 1863–1880
  51. ↑ Global map of irrigated areas: India Archived 23 అక్టోబరు 2020 at the Wayback Machine FAO-United Nations and Bonn University, Germany (2013)
  52. ↑ "కేంద్రం సంచలన నిర్ణయం— చక్కెర ఎగుమతులపై భారత్ నిషేధం". విజయక్రాంతి న్యూస్. 2026-05-14. Retrieved 2026-05-14.

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]

బయటి లింకులు

[మార్చు]
వికీవ్యాఖ్యలో ఈ విషయానికి సంబంధించిన వ్యాఖ్యలు చూడండి.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=భారతదేశంలో_వ్యవసాయం&oldid=4850563" నుండి వెలికితీశారు