Jump to content

భారత ఇజ్రాయిల్ సంబంధాలు

వికీపీడియా నుండి
గ్లాస్గో నగరంలో జరిగిన COP26 లో భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోడీని కలిసిన ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన మంత్రి నఫ్తాలి బెన్నెట్ (నవంబరు 2021)

భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లకు బహుముఖ ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు ఉన్నాయి. వీటికి వ్యూహాత్మక ఆసక్తులు, వివిధ రంగాలలో సహకార చరిత్ర ఉన్నాయి. సంవత్సరాలుగా, రక్షణ, వ్యవసాయం, శాస్త్ర సాంకేతికత, ఉగ్రవాద నిరోధకత వంటి రంగాలలో ఇజ్రాయెల్ భారతదేశానికి కీలక భాగస్వాములలో ఒకటిగా ఉద్భవించింది.[1] ఈ భాగస్వామ్యం ఉన్నత స్థాయి రాజకీయ సంబంధాలు, పెరుగుతున్న ఆర్థిక సంబంధాలు, ఆవిష్కరణ, భద్రతలో సహకారం ద్వారా వర్గీకరించబడింది, ఇది రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాల స్థిరమైన లోతును ప్రతిబింబిస్తుంది.

1990ల నుండీ భారత, ఇజ్రాయెల్ దేశాలకు సమగ్ర ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ సంబంధాలు ఉన్నాయి. [2] [3] 1947లో, భారతదేశం పాలస్తీనా కోసం ఐక్యరాజ్యసమితి విభజన ప్రణాళికకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసింది. అయినప్పటికీ 1950లో ఇజ్రాయెల్ సార్వభౌమత్వాన్ని గుర్తించింది. ఇజ్రాయెల్ 1953లో బొంబాయిలో కాన్సులేట్‌ను ప్రారంభించింది. భారతదేశం-పాకిస్తాన్ వివాదం మధ్య ఇజ్రాయెల్ కీలకమైన భారతీయ మిత్రదేశంగా మారడంతో సహకారం క్రమంగా పెరిగింది; 1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం, 1999 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం సమయంలో ఇజ్రాయెల్ భారతదేశానికి ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రి, నిఘా సేవలను అందించింది. 1992లో భారతదేశం టెల్ అవీవ్‌లో రాయబార కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు, ఇజ్రాయెల్ న్యూఢిల్లీలో రాయబార కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు పూర్తి దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. రెండు దేశాలు 2021 అక్టోబరులో ఏర్పడిన I2U2 గ్రూప్‌లో సభ్యులు.[4] వాటికి బలమైన ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు ఉన్నాయని, స్ఫూర్తిలో సారూప్యతలు ఉన్నాయని, ఒకే రకమైన సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్నాయని, పారిశ్రామిక, సాంకేతిక రంగాలలో ఎక్కువగా సహకరించుకుంటున్నాయని పేర్కొన్నారు.[5]

2019 నాటికి భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌కు మూడవ అతిపెద్ద ఆసియా వాణిజ్య భాగస్వామి, మొత్తం మీద పదవ అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి. సైనిక అమ్మకాలు మినహా ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం దాదాపు US$6.3 billion వద్ద ఉంది. [6] 2015 నాటికి, రెండు దేశాలు సమాచార సాంకేతికత, బయోటెక్నాలజీ, వ్యవసాయం వంటి రంగాలపై దృష్టి సారించి విస్తృతమైన ద్వైపాక్షిక స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందంపై చర్చలు జరుపుతున్నాయి. [7] [8] 2022 నాటికి, సైనిక పరికరాల అమ్మకాలలో భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌కు అతిపెద్ద క్లయింట్. రష్యా తర్వాత ఇజ్రాయెల్, భారతదేశానికి రెండవ అతిపెద్ద సైనిక పరికరాల సరఫరాదారు; [9] ఇజ్రాయెల్ ఆయుధ ఎగుమతుల్లో దాదాపు 42.1% భారతదేశం అందుకుంటుంది. [10] 1999 కార్గిల్ సంఘర్షణ, 2010 మధ్య, భారతదేశం ఇజ్రాయెల్ నుండి రక్షణ కొనుగోళ్లకు $9 బిలియన్లు ఖర్చు చేసింది. [11] 2022 నాటికి, ఇజ్రాయెల్ భారతదేశం నుండి ముడి చమురు, వజ్రాల కోసం $3.2 బిలియన్లు ఖర్చు చేసింది. [12] వారి వ్యూహాత్మక సంబంధాలు ఉమ్మడి సైనిక శిక్షణతో పాటు వివిధ ఉగ్రవాద గ్రూపుల కార్యకలాపాలపై నిఘా-భాగస్వామ్యానికి విస్తరించాయి. [13] [14] 2001 గుజరాత్ భూకంపం తర్వాత ఇజ్రాయెల్ భారతదేశానికి మానవతా సహాయం అందించింది. 2023 హమాస్ నేతృత్వంలోని ఇజ్రాయెల్ దాడి నుండి, భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌కు గణనీయమైన సైనిక సహాయం అందిస్తున్నట్లు నివేదించబడింది. హీర్మేస్ 900 డ్రోన్‌లను అందించడం ఒక ముఖ్యమైన మద్దతు ప్రాంతం. [15] 2024 లో ఇరాన్, ఇజ్రాయెల్ మధ్య ఉద్రిక్తత పెరగడంతో, భారతదేశం ఇరాన్ నుండి దూరంగా ఇజ్రాయెల్ వైపు జరిగింది.[16] [17]


న్యూఢిల్లీలోని రాయబార కార్యాలయంతో పాటు ముంబై, బెంగళూరులోని కాన్సులేట్‌ల ద్వారా ఇజ్రాయెల్ భారతదేశంలో ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. టెల్ అవీవ్‌లోని రాయబార కార్యాలయం ద్వారా భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌లో ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది; భారత ప్రభుత్వం ప్రస్తుతం జెరూసలేంను ఇజ్రాయెల్ రాజధాని నగరంగా గుర్తించడం లేదు. 2009లో, అరబ్-ఇజ్రాయెల్ వివాదంపై జరిగిన ఒక అంతర్జాతీయ అధ్యయనంలో దాదాపు 58 శాతం మంది భారతీయులు ఇజ్రాయెల్ పట్ల సానుభూతి వ్యక్తం చేశారని వెల్లడైంది - సర్వే చేయబడిన ఏ దేశంలోనైనా ఇది అత్యంత సానుకూల అభిప్రాయం. [18] 2023లో, సర్వే చేయబడిన అన్ని దేశాలలో ఇజ్రాయెల్ ప్రజలు భారతదేశం పట్ల అత్యంత అనుకూలమైన అభిప్రాయాలను కలిగి ఉన్నారని ఒక సర్వే వెల్లడించింది. డేటా ప్రకారం, ఇజ్రాయెలీలలో 71% మంది భారతదేశం పట్ల అనుకూలమైన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేయగా, 20% మందికి ప్రతికూల అభిప్రాయాలున్నాయి. 9% మంది అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేయలేదు. [19]

చరిత్ర

[మార్చు]

ప్రాచీన సంబంధాలు

[మార్చు]

టెల్ మెగిద్దో వద్ద జరిపిన తవ్వకాల్లో లభిఉంచిన ఆధారాలను బట్టి, దక్షిణాసియా దక్షిణ లెవాంట్‌ల మధ్య రెండవ సహస్రాబ్ది మధ్యకాలం నుండి ఇండో-మధ్యధరా వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. దక్షిణాసియా నుండి ఉద్భవించిన పసుపు, అరటి, నువ్వుల ఉనికి దీనికి ఆధారం. పాత నిబంధన భారతదేశం గురించి మాట్లాడుతుండవచ్చని భౌగోళిక విశ్లేషణ సూచిస్తుంది. ఇక్కడ కోతులు, నెమళ్ళు వంటి జంతువుల వ్యాపారం ఉనికిలో ఉంది.[20] చైమ్ మెనాచెమ్ రబీన్ ప్రకారం, పురాతన ఇజ్రాయెల్, భారత ఉపఖండాల మధ్య సంబంధం రాజు సోలమన్ పాలనలో (క్రీస్తుపూర్వం 10వ శతాబ్దం) I కింగ్స్ 10.22లో అక్షరబద్ధమైంది.[21] భారతదేశం, లెవాంట్‌ల మధ్య పురాతన వాణిజ్యం, సాంస్కృతిక కమ్యూనికేషన్ ఎరిథ్రేయన్ సముద్రపు పెరిప్లస్, హీబ్రూ బైబిల్‌లోని షెబా రాణి చుట్టూ ఉన్న వృత్తాంతాలలో నమోదు చేయబడింది. కేరళలోని కొచ్చిలో స్థిరపడిన యూదులు, తమ మూలం సోలమన్ రాజు కాలం నాటిదని చెబుతారు. వారిని కొచ్చిన్ యూదులు అంటారు. తరువాత, పరదేశి యూదులు స్పెయిన్ నుండి యూదులను బహిష్కృతులయ్యాక, 15వ 16వ శతాబ్దాలలో కేరళలోని కొచ్చికి వలస వచ్చారు.

వాణిజ్య సంబంధాలు సా.పూ. 1,000 నాటివి, అంతకు ముందువీ. భారత ఉపఖండంలోని సింధు లోయ నాగరికత మధ్యప్రాచ్యంలోని బాబిలోనియన్ సంస్కృతి కాలం నాటివి. ఒక బౌద్ధ కథ భారతీయ వ్యాపారులు బవేరు (బాబిలోనియా) [22] ను సందర్శించి, ప్రజా ప్రదర్శన కోసం నెమళ్లను అమ్మినట్లు వివరిస్తుంది. అదేవిధంగా, మునుపటి కథనాలు కోతులను ప్రజలకు ప్రదర్శించడాన్ని వివరిస్తాయి. [23] భారతదేశం, పాలస్తీనా, మధ్యధరా యూదు సమాజాల మధ్య వాణిజ్య సంబంధాలు కొనసాగాయి. తరువాత, ఈ సంస్కృతుల భాషలు భాషా సారూప్యతలను పంచుకోవడం ప్రారంభించాయి.[24]

యూదయాలో రోమన్ పాలన కాలంలో రోమన్ సామ్రాజ్యం, భారతదేశం మధ్య వాణిజ్యంలో యూదయా ఒక చిన్న పాత్ర పోషించింది. భారతదేశం నుండి అలెగ్జాండ్రియా ద్వారా దిగుమతి చేసుకున్న జెరూసలేం ఆలయంలో ఖరీదైన వస్త్రాలు ఉన్నాయని తెలిసింది. [25]

గుర్తింపు లేని కాలం (1948–1950)

[మార్చు]
1949లో న్యూజెర్సీలోని ప్రిన్స్‌టన్‌లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూతో ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్

హెర్మాన్ కల్లెన్‌బాచ్ (1871 మార్చి 1 – 1945 మార్చి 25) లిథువేనియాలో జన్మించిన యూదు దక్షిణాఫ్రికా వాస్తుశిల్పి, మహాత్మా గాంధీకి తొలి స్నేహితులు, సహచరులలో ఒకడు. కల్లెన్‌బాచ్ యువ మోహన్‌దాస్ గాంధీతో పరిచయం పొందాడు. వరుస చర్చల తర్వాత, వారు దీర్ఘకాలిక అనుబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. కల్లెన్‌బాచ్ 1914లో గాంధీతో పాటు భారతదేశానికి రావాలని అనుకున్నాడు, కానీ మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభంతో, అతను శత్రు గ్రహాంతరవాసిగా నిర్బంధ శిబిరాల్లో నిర్బంధించబడ్డాడు. 1915 నుండి 1917 వరకు యుద్ధ ఖైదీగా అతన్ని ఐల్ ఆఫ్ మ్యాన్‌కు పంపించారు. యుద్ధం తర్వాత అతను దక్షిణాఫ్రికాకు తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ అతను ఆర్కిటెక్ట్‌గా తన పనిని తిరిగి ప్రారంభించాడు. గాంధీతో ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు కొనసాగించాడు. నాజీయిజం పెరుగుదల, హిట్లర్ సెమిటిక్ వ్యతిరేక ప్రచారం కల్లెన్‌బాచ్‌ను తన యూదు మూలాలను తిరిగి కనుగొనేలా షాక్‌కు గురిచేసింది. అతను జియోనిస్ట్ అయ్యాడు. దక్షిణాఫ్రికా జియోనిస్ట్ ఫెడరేషన్ వారి ఎగ్జిక్యూటివ్ బోర్డులో పనిచేశాడు. పాలస్తీనాలో స్థిరపడాలని ప్లాన్ చేశాడు ( హీబ్రూలో "ఎరీ ఇజ్రాయెల్"). జియోనిస్ట్ స్థావరాల ద్వారా వలసవాదాన్ని నివారించడానికి, అక్కడ సమాజానికి ఏ రాజ్యమూ, సైన్యమూ, పరిశ్రమలూ ఉండకూడదనీ ఆయన కోరుకున్నారు. మోషే షెర్టోక్ (షారెట్) అభ్యర్థన మేరకు, జియోనిజం పట్ల సానుభూతి, మద్దతునూ పొందడానికి కల్లెన్‌బాచ్, 1937 మేలో గాంధీని సందర్శించాడు. ఆ వాస్తుశిల్పి మళ్ళీ ఒక సాధారణ వ్యక్తి అయ్యాడు. గాంధీ ఆశ్రమ జీవితంలోని అన్ని కార్యకలాపాలలో పాల్గొన్నాడు. కల్లెన్‌బాచ్ ఇలా వ్రాశాడు, "నేను మొత్తం కార్యక్రమంలో చేరాను. ... లక్షలాది మందిని ప్రభావితం చేసిన అన్ని సంఘటనలతో కూడిన 23 సంవత్సరాల పాత ఉమ్మడి జీవితం 'దాదాపుగా' అదృశ్యమైనట్లుగా ఉంది." జియోనిజం, హిట్లర్‌ను హింసాత్మకంగా ఎదిరించాల్సిన అవసరం గురించి కల్లెన్‌బాచ్ గాంధీతో విభేదించాడు. అయినప్పటికీ, కల్లెన్‌బాచ్ 1939లో మళ్ళీ గాంధీని సందర్శించడం ద్వారా తన లోతైన స్నేహాన్ని కొనసాగించాడు.

ఇజ్రాయెల్ రాష్ట్ర స్థాపనపై భారతదేశ వైఖరిని అనేక అంశాలు ప్రభావితం చేశాయి, వాటిలో భారతదేశం యొక్క మతపరమైన విభజన, ఇతర దేశాలతో భారతదేశం సంబంధాలు ఉన్నాయి. భారత స్వాతంత్ర్య నాయకుడు మహాత్మా గాంధీ యూదులకు ఇజ్రాయెల్ పట్ల మంచి వాదన, ముందస్తు హక్కు ఉందని నమ్మాడు. [26] కానీ మతపరమైన లేదా తప్పనిసరి నిబంధనలపై ఇజ్రాయెల్ సృష్టిని వ్యతిరేకించాడు.[27][28] అరబ్బులు పాలస్తీనా యొక్క "సరైన నివాసులు" అని గాంధీ విశ్వసించాడు. యూదులు వారి మూల దేశాలకు తిరిగి రావాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.[29] ఆల్బర్ట్ ఐన్‌స్టీన్ 1947 జూన్ 13న జవహర్‌లాల్ నెహ్రూకు నాలుగు పేజీల లేఖ రాశాడు. యూదు రాజ్య ఏర్పాటుకు మద్దతు ఇవ్వమని భారతదేశంను ఒప్పించే ప్రయత్నం చేసాడు. అయితే, నెహ్రూ ఐన్‌స్టీన్ అభ్యర్థనను అంగీకరించలేకపోయాడు. జాతీయ నాయకులు "దురదృష్టవశాత్తూ, స్వార్థపూరిత విధానాలను అనుసరించాలి" అని పేర్కొంటూ తన సందిగ్ధతను వివరించాడు. [30] [31] [32] [33] భారతదేశం 1947 పాలస్తీనా విభజన ప్రణాళికకు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసింది.[34] 1949 లో ఐక్యరాజ్యసమితిలో ఇజ్రాయెల్ ప్రవేశానికి వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసింది.[35]


హిందూత్వ ప్రతిపాదకులు వివిధ రకాల వ్యక్తులు ఇజ్రాయెల్ సృష్టికి మద్దతు ఇచ్చారు లేదా సానుభూతి వ్యక్తం చేశారు. హిందూ మహాసభ నాయకుడు వీర్ సావర్కర్ నైతిక, రాజకీయ ప్రాతిపదికన ఇజ్రాయెల్ సృష్టికి మద్దతు ఇచ్చారు, ఇజ్రాయెల్‌కు వ్యతిరేకంగా భారతదేశం UNలో ఓటు వేయడాన్ని ఖండించారు, విచారించారు. [36] [37] రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ నాయకుడు మాధవ్ సదాశివ్ గోల్వాల్కర్ యూదు జాతీయవాదాన్ని ఆరాధించారు. పాలస్తీనా యూదు ప్రజల సహజ భూభాగం అని, వారి జాతీయత ఆకాంక్షకు అవసరమైనదని విశ్వసించారు.[38] [39]

అనధికారిక గుర్తింపు (1950–1991)

[మార్చు]

1950 సెప్టెంబరు 17న, భారతదేశం అధికారికంగా ఇజ్రాయెల్ రాష్ట్రాన్ని గుర్తించింది. భారత ప్రధాన మంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఇలా అన్నారు, "మేము చాలా కాలం క్రితమే [ఇజ్రాయెల్‌ను గుర్తించి ఉండేవాళ్ళం], ఎందుకంటే ఇజ్రాయెల్ ఒక వాస్తవం. అరబ్ దేశాలలోని మా స్నేహితుల మనోభావాలను కించపరచకూడదనే మా కోరిక కారణంగా మేము దూరంగా ఉన్నాము."[40] 1953లో ఇజ్రాయెల్, బొంబాయిలో (ఇప్పుడు ముంబై) కాన్సులేట్‌ను తెరవడానికి అనుమతించబడింది.[41]

జయప్రకాష్ నారాయణ్ డేవిడ్ బెన్-గురియన్, 1958ని కలుసుకున్నారు

ఆరు రోజుల యుద్ధంలో భారతదేశం అరబ్ అనుకూల వైఖరిని తీసుకుంది. [42] 1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో ఇజ్రాయెల్ భారతదేశానికి మద్దతు ఇచ్చింది. [43] ఇజ్రాయెల్ ఆయుధ తయారీదారు ష్లోమో జబ్లుడోవిచ్ భారతదేశానికి, బెంగాలీ జాతీయవాద సంస్థ ముక్తి బాహిని కి మోర్టార్లు, మందుగుండు సామగ్రి, శిక్షకులనూ అందించాడు. [44] అధికారిక దౌత్య సంబంధాలకు భారతదేశ వ్యతిరేకత, దేశీయ, విదేశీ పరిగణనల నుండి ఉద్భవించింది. దేశీయంగా, ఇజ్రాయెల్‌తో సంబంధాలు సాధారణీకరించబడితే ముస్లిం ఓటును కోల్పోతామని భారతదేశంలోని రాజకీయ నాయకులు భయపడ్డారు. [45]

అదనంగా, భారతదేశం తన విదేశీ మారక నిల్వలను నిర్వహించడానికి సహాయం చేస్తున్న పర్షియన్ గల్ఫ్‌లోని అరబ్ దేశాలలో పనిచేస్తున్న తన పౌరులను ప్రమాదంలో పడేయాలని భారతదేశం కోరుకోలేదు. [45] అరబ్ దేశాల నుండి చమురు ప్రవాహాన్ని కాపాడుకోవడానికి భారతదేశ దేశీయ ఇంధన అవసరం మరొక కారణం. [45] [46] భారతదేశ విదేశాంగ విధాన లక్ష్యాలు, పొత్తులు కూడా ఇజ్రాయెల్‌తో అధికారిక సంబంధాలకు సమస్యాత్మకంగా నిరూపించబడ్డాయి, వీటిలో భారతదేశం పాలస్తీనా అనుకూల లిబరేషన్ ఆర్గనైజేషన్ నాన్-అలైన్డ్ ఉద్యమానికి మద్దతు ఇవ్వడం, కోల్డ్ వార్ సమయంలో భారతదేశం సోవియట్ యూనియన్ వైపు మొగ్గు చూపడం, అరబ్ దేశాలతో పాకిస్తాన్ ప్రభావాన్ని ఎదుర్కోవాలనే భారతదేశం కోరిక ఉన్నాయి. [46] సైద్ధాంతిక స్థాయిలో, ఈ యుగంలో భారతదేశంలోని ఆధిపత్య రాజకీయ పార్టీ, అంటే ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్, ఇజ్రాయెల్ పాకిస్తాన్‌కు సమానమైన మతం ఆధారంగా ఉన్న రాష్ట్రం అనే వారి అవగాహన కారణంగా దానిని వ్యతిరేకించింది.[46]

అనేక దశాబ్దాలుగా అధికారిక సంబంధం లేనప్పటికీ, మోషే డయాన్ వంటి వ్యక్తులతో సహా రెండు దేశాల మధ్య సమావేశాలు సహకారం జరిగాయి.[47] ఇజ్రాయెల్ దాని బహుళ యుద్ధాల సమయంలో భారతదేశానికి కీలకమైన సమాచారాన్ని కూడా అందించింది. [48]

పూర్తి గుర్తింపు (1992–2022)

[మార్చు]

దశాబ్దాలుగా అలీన, అరబ్ అనుకూల విధానం కొనసాగిన తర్వాత, భారతదేశం 1992 జనవరిలో టెల్ అవీవ్‌లో ఒక రాయబార కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించినప్పుడు ఇజ్రాయెల్‌తో అధికారికంగా సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది [49] రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాలు వృద్ధి చెందాయి, ప్రధానంగా ఉమ్మడి వ్యూహాత్మక ఆసక్తులు, భద్రతా బెదిరింపులు, ముఖ్యంగా ఉగ్రవాదం కారణంగా. 1999లో, ఇజ్రాయెల్ ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రిని అందించడం ద్వారా కార్గిల్ యుద్ధంలో భారతదేశానికి మద్దతు ఇచ్చింది. [50] భారతీయ ముస్లింల మనోభావాలను విస్మరించిందని ఆరోపించబడిన ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ ఇస్లామిక్ కోఆపరేషన్ (OIC) ఏర్పాటు, పాకిస్తాన్ భారతదేశం OICలో చేరకుండా నిరోధించడం ఈ దౌత్యపరమైన మార్పుకు కారణాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. [51] [52] దౌత్యపరంగా, పాలస్తీనా భూభాగాల్లో ఇజ్రాయెల్ సైనిక చర్యలను భారతదేశం పదేపదే ఖండించినప్పటికీ, భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు ఆరోగ్యకరమైన సంబంధాలను కొనసాగించాయి.

2014లో మోడీ ఎన్నికైనప్పటి నుండి, మోడీ ప్రభుత్వం డీ-హైఫనేషన్ విధానాన్ని కొనసాగిస్తోంది, దీనిలో ఇది ఇజ్రాయెల్, పాలస్తీనాతో సంబంధాలను ఒకదానికొకటి స్వతంత్రంగా ఉంచుతుంది. [53] 2014 ఇజ్రాయెల్-గాజా యుద్ధం తీవ్రస్థాయిలో ఉన్నప్పుడు, భారతదేశం రెండు వైపులా నిందించింది, ఇజ్రాయెల్‌ను "అసమాన బలప్రయోగాన్ని ఆపమని" కోరింది. ఇజ్రాయెల్‌తో మంచి సంబంధాలను కొనసాగిస్తూ పాలస్తీనా లక్ష్యానికి మద్దతు ఇచ్చే భారతదేశం విధానంలో ఎటువంటి మార్పు లేదని విదేశాంగ మంత్రి సుష్మా స్వరాజ్ నొక్కిచెప్పారు. [54] అయినప్పటికీ, గాజాలో జరిగిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలపై దర్యాప్తు కోసం ఐక్యరాజ్యసమితి మానవ హక్కుల మండలిలో ఓటు వేయడంలో భారతదేశం ఇతర బ్రిక్స్ దేశాలతో కలిసింది. ఇది భారతదేశంలోని మీడియాలో, విశ్లేషకులలో మిశ్రమ స్పందనను కలిగించింది. [55] ఇజ్రాయెల్ యుద్ధ నేరాలకు పాల్పడిందని ఆరోపించిన UNHRC నివేదికను ఓటు కోసం ప్రవేశపెట్టినప్పుడు, భారతదేశం ఓటింగ్‌కు దూరంగా ఉంది. అలా చేసిన ఐదు దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి. [56] భారతదేశంలో ఇజ్రాయెల్ రాయబారి డేనియల్ కార్మన్ "మరొక ఇజ్రాయెల్ వ్యతిరేక బాషింగ్ తీర్మానం"గా అభివర్ణించిన దానికి మద్దతు ఇవ్వనందుకు భారతదేశానికి కృతజ్ఞతలు తెలిపాడు.[57]

జనవరి 2018, న్యూఢిల్లీలో ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన మంత్రి బెంజమిన్ నెతన్యాహుతో భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ.

2014 లో నరేంద్ర మోడీ ప్రధానమంత్రి అయినప్పటి నుండి భారత ఇజ్రాయెల్‌ల సంబంధం చాలా దగ్గరగా, హార్దికంగా ఉంది. 2017 లో ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించిన మొట్టమొదటి భారత ప్రధానమంత్రి ఆయన.[58] [59] 2017లో భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌కు అతిపెద్ద ఆయుధ కొనుగోలుదారు. రెండు దేశాల మధ్య రక్షణ సంబంధాలు చాలా కాలంగా ఉన్నాయి.[60]

2019 జూన్ 6న ఐక్యరాజ్యసమితి ఆర్థిక, సామాజిక మండలి (ECOSOC)లో పాలస్తీనా ప్రభుత్వేతర సంస్థ షాహెద్‌కు పరిశీలకుడి హోదాను నిరాకరించాలనే ఇజ్రాయెల్ తీర్మానానికి భారతదేశం అనుకూలంగా ఓటు [61]

2022 ఆగస్టులో, అధ్యక్షుడు ఐజాక్ హెర్జోగ్ టెల్ అవీవ్‌లోని భారత రాయబార కార్యాలయంలో జరిగిన 75వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ వేడుకలకు హాజరయ్యాడు. తన ప్రసంగంలో, భారతదేశం ప్రాంతీయ, ప్రపంచ శక్తిగా ఎదగడాన్ని ఆయన స్వాగతించాడు. ఇజ్రాయెల్, భారతదేశం సృజనాత్మకత, ప్రజాస్వామ్యంతో, చాతుర్యం, కాలాతీత విశ్వాసాలు, నమ్మక వ్యవస్థల పట్ల లోతైన గౌరవంతో గర్వంగా ముడిపడి ఉన్న రెండు ఆధునిక గణతంత్ర దేశాలుగా అభివర్ణించాడు.[62] భారత విదేశాంగ మంత్రి, సుబ్రహ్మణ్యం జైశంకర్‌ను కలిసిన హెర్జోగ్, భారతదేశం-ఇజ్రాయెల్ సంబంధాన్ని బలోపేతం చేయడానికి తన వ్యక్తిగత నిబద్ధతను నొక్కిచెప్పాడు.[63]

2023 అక్టోబరు 7 తరువాత

[మార్చు]

గతంలో భారత నాయకులు ఇజ్రాయెల్‌ను వ్యతిరేకించినప్పటికీ, 2025 నాటికి మాత్రం భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌కు బలమైన మిత్రదేశంగా మారింది. అక్టోబరు 7న పాలస్తీనా ఉగ్రవాదులు ఇజ్రాయెల్‌పై చేసిన దాడిని ఖండించిన మొదటి దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి. UN తీర్మానంలో హమాస్‌ను స్పష్టంగా ఖండించనందున, భారతదేశం దానికి అనుకూలంగా ఓటు వేయలేదు.[64] [65] [66] 2025 లో ప్రతిపక్ష కాంగ్రెస్, గాజా యుద్ధంపై ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ వైఖరిని విమర్శించింది.[67]

2025 ఏప్రిల్ 22న జరిగిన పహల్గామ్ ఉగ్రవాద దాడిని ఇజ్రాయెల్ ఖండించింది. భారతదేశానికి మద్దతు ప్రకటించింది. పహల్గామ్ దాడికి ప్రతీకారంగా భారతదేశం ప్రారంభించిన, ఉగ్రవాదులపై వైమానిక దాడులను ఇజ్రాయెల్ 2025 మే 7న బహిరంగంగా ప్రశంసించింది. ఇజ్రాయెల్ ప్రభుత్వం ఈ ఆపరేషన్‌ను "ఉగ్రవాదంపై కొలత వేసిన, నిర్ణయాత్మకమైన ప్రతిస్పందన"గా అభివర్ణించింది. భారతదేశ ఆత్మరక్షణ హక్కుకు తన మద్దతును పునరుద్ఘాటించింది. "ఇజ్రాయెల్ భారతదేశపు ఆత్మరక్షణ హక్కుకు మద్దతు ఇస్తుంది. అమాయకులపై చేసే దారుణమైన నేరాల నుండి దాక్కోవడానికి ఉగ్రవాదులు స్థలం లేదని తెలుసుకోవాలి" అని జోడించింది. ఆపరేషన్ సిందూర్‌గా పేర్కొన్న దానిలో భాగమైన వైమానిక దాడులు నియంత్రణ రేఖ వెంబడి ఉగ్రవాద లాంచ్‌ప్యాడ్‌లు, మౌలిక సదుపాయాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నాయి.[68]

దౌత్యపరమైన సందర్శనలు

[మార్చు]

1997

[మార్చు]

1997లో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన మొదటి ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు ఎజర్ వీజ్‌మాన్. [69]

2000 సంవత్సరం

[మార్చు]

2000 సంవత్సరంలో, ఎల్.కె. అద్వానీ ఇజ్రాయెల్ దేశాన్ని సందర్శించిన మొదటి భారత హోం మంత్రి.[70]

ఆ సంవత్సరం లోనే, జస్వంత్ సింగ్ ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించిన మొదటి భారత విదేశాంగ మంత్రి అయ్యాడు.[71] పర్యటన తర్వాత, రెండు దేశాలు ఉమ్మడి ఉగ్రవాద వ్యతిరేక కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేశాయి. ఉగ్రవాద వ్యతిరేకత నుండి సమాచార సాంకేతికత వరకు సహకారం మరింత పెరుగుతుందని రెండు దేశాల విదేశాంగ మంత్రులు తెలిపారు. [72]

2003

[మార్చు]
2003 సెప్టెంబరులో ఏరియల్ షారన్ పర్యటన సందర్భంగా న్యూఢిల్లీలో ఇజ్రాయెల్, భారత జెండాలు.

2003లో, భారతదేశాన్ని సందర్శించిన మొదటి ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన మంత్రి ఏరియల్ షరోన్. భారతీయ జనతా పార్టీ (బిజెపి) నేతృత్వంలోని భారత జాతీయ ప్రజాస్వామ్య కూటమి సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఆయనను స్వాగతించింది. అనేక వార్తాపత్రికలు ఆయన పర్యటనపై సానుకూల అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశాయి. భారత ప్రధాన మంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి, షరోన్ పర్యటన ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను మరింత బలోపేతం చేయడానికి మార్గం సుగమం చేస్తుందని విశ్వాసం వ్యక్తం చేశారు. షరోన్ పర్యటనను వామపక్ష, ముస్లిం వర్గాల వారు ఖండించారు. భారతదేశంలోని వివిధ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీల వందలాది మంది మద్దతుదారులు న్యూఢిల్లీలో ర్యాలీ చేయగా, ముంబైలో దాదాపు 100 మంది ముస్లింలను అరెస్టు చేశారు.[73] Hundreds of supporters of India's various communist parties rallied in New Delhi while nearly 100 Muslims were arrested in Mumbai.[73] అలీఘర్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులు భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌తో సంబంధాలను తెంచుకోవాలనీ, పాలస్తీనాతో సంబంధాలను పెంచుకోవాలనీ డిమాండ్ చేశారు. [74] హిందీ భాషా దినపత్రిక నవభారత్ టైమ్స్ షరోన్‌ను భారతదేశానికి ముఖ్యమైన స్నేహితుడిగా పేర్కొంది. హిందూ జాతీయవాద రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (ఆర్‌ఎస్‌ఎస్) షరోన్‌పై జరిగిన నిరసనను ఖండించింది. [75] [76] భారత నాయకులతో ఆయన చేసిన చర్చలపై షరోన్ సంతృప్తి వ్యక్తం చేశాడు. భారత ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి ఈ పర్యటన భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు మధ్య సంబంధాలను పెంచుతుందని అన్నాడు. షారన్ వాజ్‌పేయిని ఇజ్రాయెల్ సందర్శించమని ఆహ్వానించాడు. ఇజ్రాయెల్ ప్రజలు భారతదేశాన్ని ప్రపంచంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన దేశాలలో ఒకటిగా భావిస్తారని, షరోన్ పర్యటన రెండు దేశాలను మరింత దగ్గర చేస్తుందని వాజ్‌పేయికి ఖచ్చితంగా తెలుసునని షరోన్ అన్నాడు. [73]

2006

[మార్చు]

2006 ప్రారంభంలో భారత ప్రభుత్వ మంత్రులు శరద్ పవార్, కపిల్ సిబల్, కమల్ నాథ్ ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించారు. అప్పటి గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రి నరేంద్ర మోడీ 2006 అక్టోబర్‌లో ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించాడు.[77]

2012

[మార్చు]

భారతదేశం "పాలస్తీనా లక్ష్యానికి అచంచలమైన మద్దతు" ఇస్తున్నప్పటికీ, విదేశాంగ మంత్రి ఎస్.ఎం. కృష్ణ 2012లో ఇజ్రాయెల్‌లో రెండు రోజుల పాటు పర్యటించాడు. ఈ పర్యటన రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాలను అభివృద్ధి చేయడంలో ఒక చారిత్రాత్మక ముందడుగుగా ఇజ్రాయెల్ ప్రధాని భావించారు.[78] [79]

2014

[మార్చు]

2014 సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో నరేంద్ర మోడీ విజయం సాధించిన తర్వాత, 2014 మేలో ఇజ్రాయెల్ ప్రధాని బెంజమిన్ నెతన్యాహు మోడీని వ్యక్తిగతంగా అభినందించాడు.[80] 2014లో అమెరికా పర్యటన సందర్భంగా ఐక్యరాజ్యసమితి జనరల్ అసెంబ్లీ సమావేశం సందర్భంగా న్యూయార్క్ నగరంలో మోడీ ఇజ్రాయెల్ ప్రధాని బెంజమిన్ నెతన్యాహును కలిశాడు. [81] దశాబ్దం తర్వాత రెండు దేశాల ప్రధానుల మధ్య జరిగిన తొలి సమావేశం ఇది. [82] హనుక్కా పండుగ సందర్భంగా, భారత ప్రధాని మోడీ ట్విట్టర్‌లో హిబ్రూలో ఇజ్రాయెల్ ప్రధానిని పలకరించగా [83] [84] [85] ఇజ్రాయెల్ ప్రధాని హిందీలో సమాధానం ఇచ్చాడు.

భారత హోం మంత్రి రాజ్‌నాథ్ సింగ్ 2014 నవంబరులో ఇజ్రాయెల్ సరిహద్దు భద్రతా ఏర్పాట్లను పరిశీలించడానికి ఇజ్రాయెల్‌ సందర్శించాడు. తన పర్యటన సందర్భంగా ఆయన ఇజ్రాయెల్ ప్రధాని నెతన్యాహును కూడా కలిశాడు.[86] [87] [88] ఒకే పర్యటనలో, పాలస్తీనాను సందర్శించకుండానే ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించిన మొదటి భారతీయ మంత్రి సింగ్.[89] అదే సంవత్సరంలో, మాజీ ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు షిమోన్ పెరెస్ భారతదేశాన్ని సందర్శించాడు. [90] ఇజ్రాయెల్ వ్యవసాయ మంత్రి యైర్ షామిర్‌తో ఉన్నత స్థాయి ఇజ్రాయెల్ ప్రతినిధి బృందం 2015లో వైబ్రంట్ గుజరాత్ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో కూడా పాల్గొంది. [91] [92] [93] భారతదేశం ఐరాసలో పాలస్తీనాకు ఇస్తున్న మద్దతును ముగించవచ్చని 2014 డిసెంబరులో, ది హిందూ పత్రిక ఒక వార్తా కథనం ప్రచురించింది.[94]

2015

[మార్చు]
2015లో ఇజ్రాయెల్ 10వ అధ్యక్షుడు రూవెన్ రివ్లిన్, నెచామా రివ్లిన్‌లతో భారతదేశ 13వ రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీ

2015 ఫిబ్రవరిలో ఇజ్రాయెల్ రక్షణ మంత్రి మోషే యాలోన్ భారతదేశానికి వచ్చాడు. తన పర్యటన సందర్భంగా ఆయన ఏరో ఇండియా 2015 లో పాల్గొన్నారు. ఆయన భారత రక్షణ మంత్రితో పాటు భారత ప్రధానిని కూడా కలిశాడు.[95] [96] ప్రణబ్ ముఖర్జీ 2015 అక్టోబరు 13 నుండి 15 వరకు ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించిన మొదటి భారత రాష్ట్రపతి. నెస్సెట్‌ను ఉద్దేశించి ప్రసంగించే అరుదైన గౌరవం ముఖర్జీకి లభించింది.[97]

2016

[మార్చు]
ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు రూవెన్ రివ్లిన్ (ఎడమ) భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోడీతో, న్యూఢిల్లీలో సంయుక్త విలేకరుల సమావేశంలో; నవంబరు 2016

విదేశాంగ మంత్రి సుష్మా స్వరాజ్ 2016 జనవరిలో ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించింది. ఈ పర్యటనలో, ఆమె జెరూసలేంలోని యాద్ వాషెం హోలోకాస్ట్ స్మారక చిహ్నాన్ని సందర్శించి, ప్రధాన మంత్రి బెంజమిన్ నెతన్యాహు, అధ్యక్షుడు రూవెన్ రివ్లిన్, మంత్రివర్గ సభ్యులు, ఇజ్రాయెల్‌లోని భారతీయ యూదు సమాజాలను కలిసింది.[98]

2016 సెప్టెంబరులో, భారత వ్యవసాయ మంత్రి రాధా మోహన్ సింగ్ భారతదేశం-ఇజ్రాయెల్ వ్యవసాయ సంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికి ఇజ్రాయెల్‌ సందర్శించాడు. ఆయన ఇజ్రాయెల్ వ్యవసాయ మంత్రి ఉరి ఏరియల్‌ను కలిసి, రెండు దేశాల మధ్య వ్యవసాయంలో సహకార అవకాశాల గురించి చర్చించాడు.[99]

ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు రూవెన్ రివ్లిన్ 2016 నవంబరులో వారం రోజుల పాటు భారతదేశాన్ని సందర్శించాడు. ఆ దేశాన్ని సందర్శించిన రెండవ ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు అయ్యాడు. రివ్లిన్ న్యూఢిల్లీ, ఆగ్రా, కర్నాల్, చండీగఢ్, ముంబైలను సందర్శించాడు. 2008 ముంబై దాడుల బాధితులకు నివాళులు అర్పిస్తూ, భారతీయ యూదు సమాజంతో సమావేశమై తన పర్యటన చివరి రోజును ముంబైలో గడిపాడు.[100] ఇజ్రాయెల్ ప్రస్తుతం ఇరాన్‌ను తన జాతీయ భద్రతకు పెద్ద ముప్పుగా భావిస్తోంది. ప్రధాన మంత్రి మోడీతో జరిగిన సమావేశాలలో రివ్లిన్ ఈ ఆందోళనను వ్యక్తం చేశాడు.[101] తన పర్యటన తర్వాత, రెండు దేశాలతో ఆర్థిక సంబంధాలు పెరుగుతున్నప్పటికీ, ఇరాన్‌తో మంచి సంబంధాలు ఉన్నప్పటికీ, భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌కు మద్దతు ఇస్తుందని భారత ప్రభుత్వం తనకు హామీ ఇచ్చిందని రివ్లిన్ ఇజ్రాయెల్ మీడియాతో అన్నాడు. రివ్లిన్ ది జెరూసలేం పోస్ట్‌తో మాట్లాడుతూ, "సమయం వచ్చినప్పుడు వారు, ఇజ్రాయెల్ ఉనికికి వ్యతిరేకంగా ఎవరినీ వ్యవహరించనివ్వరని వారు మాకు హామీ ఇచ్చారు." [69]

2021

[మార్చు]

2021 అక్టోబరులో, భారత విదేశాంగ మంత్రి ఎస్. జైశంకర్ పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత తొలిసారి ఇజ్రాయెల్‌ సందర్శించాడు. [102] [103]

2023

[మార్చు]

అక్టోబరు 7 దాడుల తర్వాత, భారతదేశంలోని ఇజ్రాయెల్ రాయబారి నౌర్ గిలోన్, భారతీయుల నుండి ఇజ్రాయెల్‌కు అధిక మద్దతు లభించిందని హైలైట్ చేశాడు. "మీరు ఇజ్రాయెల్ రాయబార కార్యాలయం సోషల్ మీడియాను పరిశీలిస్తే, ఇది అద్భుతంగా ఉంది. భారతీయ స్వచ్ఛంద సేవకుల రూపంలో నాకు మరో ఐడిఎఫ్ ఉన్నట్లే. అందరూ స్వచ్ఛందంగా ఇజ్రాయెల్ కోసం పోరాడటానికి వెళ్లాలని కోరుకుంటున్నారని నాకు చెబుతున్నారు. ఈ స్థాయి మద్దతు అపూర్వమైనది. భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు మధ్య ఉన్న సాన్నిహిత్యం నేను వివరించలేనిది." [104] [105] భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోడీ, భారతీయ జనతా పార్టీలు బలమైన ఇజ్రాయెల్ అనుకూల వైఖరిని తీసుకున్నారు. ఇది హిందూ ఓటర్ల నుండి రాజకీయ మద్దతును పెంచుకోవాలనే కోరికతో, ఇజ్రాయెల్‌కు అనుకూలంగా ఉండే యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవాలనే కోరికతో, ఉగ్రవాదంతో భారతదేశపు గత అనుభవాలతో ప్రేరేపించబడినట్లు భావించారు. [106] తత్ఫలితంగా భారతీయులను ఇజ్రాయెల్‌కు అసాధారణంగా మద్దతు ఇస్తున్నట్లు విస్తృతంగా చూస్తారు. అదే సమయంలో ఆ మద్దతును ఇజ్రాయెలీలు అభినందిస్తున్నట్లు విస్తృతంగా చూపారు.[107] [108] [109]

ఇజ్రాయెల్‌లో భారతీయుల సంఖ్య కూడా పెరుగుతోంది. 2024 నాటికి ఇజ్రాయెల్‌లోని విదేశీ విద్యార్థులలో భారతీయుల వాటా అత్యధికంగా ఉంది.[110] శారీరక శ్రమ చేసేవారిలో కూడా భారతీయులు పెరుగుతున్నారు.[111]

2024 లో ఇరాన్, ఇజ్రాయెల్ మధ్య ఉద్రిక్తత పెరగడంతో, భారతదేశం ఇరాన్ నుండి దూరంగా ఇజ్రాయెల్ వైపు భౌగోళిక రాజకీయ మార్పు చెందింది. ఇది హిందూ జాతీయవాదుల దీర్ఘకాల లక్ష్యం.[16] [17]

అధికారిక రాష్ట్ర పర్యటనలు

[మార్చు]

నరేంద్ర మోడీ ఇజ్రాయెల్ పర్యటన (2017)

[మార్చు]

2017 జూలైలో, నరేంద్ర మోడీ ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించిన తొలి భారత ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు. ఈ పర్యటనలో ప్రధాన మంత్రి మోడీ పాలస్తీనాను సందర్శించలేదు. అలా సందర్శించే గత సంప్రదాయాన్ని పక్కనపెట్టాడు. కేంద్ర మంత్రి రాజ్‌నాథ్ సింగ్ మినహా, భారత మంత్రులు, రాష్ట్రపతి ముఖర్జీ చేసిన గత పర్యటనలలో ఇజ్రాయెల్, పాలస్తీనా రెండింటినీ సందర్శించారు. రెండు దేశాలతో భారతదేశ సంబంధాలను ఒకదనితో ఒకటి ముడిపెట్టకపోవడంగా భారత మీడియా ఈ చర్యను అభివర్ణించింది. [89] [112]

వ్యక్తిగత సూచనగా, ఇజ్రాయెల్ కొత్త రకం క్రిసాన్తిమం పువ్వుకు నరేంద్ర మోడీ పేరు పెట్టింది.[113] రెండు దేశాల మీడియా సంస్థలు ఈ సందర్శనను చారిత్రాత్మకమైనదిగా అభివర్ణించాయి.[114] ఈ పర్యటన సందర్భంగా, భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు 7 అవగాహన ఒప్పందాలపై (MoU) సంతకం చేశాయి. అవి: [115]

  1. భారతదేశం-ఇజ్రాయెల్ పారిశ్రామిక పరిశోధన, అభివృద్ధి, సాంకేతిక ఆవిష్కరణ నిధి (I4F) ఏర్పాటుకు అవగాహన ఒప్పందం
  2. భారతదేశంలో నీటి సంరక్షణ కోసం అవగాహన ఒప్పందం
  3. భారతదేశంలో రాష్ట్ర జల వినియోగ సంస్కరణలపై అవగాహన ఒప్పందం
  4. భారతదేశం-ఇజ్రాయెల్ అభివృద్ధి సహకారం – వ్యవసాయంలో 3 సంవత్సరాల పని కార్యక్రమం 2018–2020
  5. అణు గడియారాలకు సంబంధించి సహకార ప్రణాళిక
  6. జియో-లియో ఆప్టికల్ లింక్‌లో సహకారానికి సంబంధించిన అవగాహన ఒప్పందం
  7. చిన్న ఉపగ్రహాల కోసం ఎలక్ట్రిక్ ప్రొపల్షన్‌లో సహకారానికి సంబంధించిన అవగాహన ఒప్పందం

భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు తమ ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యంగా ఉన్నతీకరించుకుంటూ మరొక ఒప్పందంపై కూడా సంతకం చేశాయి.[116] ఈ పర్యటన సందర్భంగా, ప్రధాన మంత్రి మోడీ టెల్ అవీవ్‌లో, టెలివిజన్‌లో అత్యంత విస్తృతంగా ప్రసారం చేయబడిన కార్యక్రమంలో ఇజ్రాయెల్‌లోని భారతీయ ప్రవాసులను ఉద్దేశించి ప్రసంగించాడు. తన మాతృభూమి నుండి వచ్చిన భారతీయ ప్రవాసులకు భారతీయ స్వాగతం పలుకుతూ, ఇజ్రాయెల్ రక్షణ దళంలో తప్పనిసరి సైనిక సేవను పూర్తి చేసిన, టెల్ అవీవ్‌లో ఒక ప్రధాన భారతీయ సాంస్కృతిక కేంద్రాన్ని నిర్మిస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేసిన భారత సంతతికి చెందిన యూదులకు ఆయన ఓవర్సీస్ సిటిజన్‌షిప్ ఆఫ్ ఇండియా కార్డులను ప్రకటించాడు.[117] మోడీ ఉత్తర ఇజ్రాయెల్ నగరమైన హైఫాను కూడా సందర్శించాడు. అక్కడ హైఫా యుద్ధంలో యూదుల భూమిని కాపాడటానికి ప్రాణాలర్పించిన భారతీయ సైనికులకు నివాళులర్పించాడు. ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం నుండి పురాతన నగరాన్ని విముక్తి చేసిన మేజర్ దల్పత్ సింగ్ దృఢమైన సైనిక నాయకత్వాన్ని స్మరించుకునే ప్రత్యేక ఫలకాన్ని ఆవిష్కరించారు.[118]

బెంజమిన్ నెతన్యాహు భారతదేశ పర్యటన (2018)

[మార్చు]

జనవరిలో, భారత-ఇజ్రాయెల్ సంబంధాల 25 వ వార్షికోత్సవ సందర్భంగా,[119] ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన మంత్రి బెంజమిన్ నెతన్యాహు భారతదేశానికి చేసిన పర్యటన టెలివిజన్‌లో బాగా ప్రసారం చేసారు. ఈ సమయంలో నెతన్యాహు, భారత ప్రధాన మంత్రి మోడీ ఇద్దరూ పరస్పరం అభినందించుకున్నారు. 2003లో ఏరియల్ షరోన్ భారతదేశానికి చేసిన పర్యటన తర్వాత ఇజ్రాయిల్ ప్రధాని పర్యటించడం ఇదే మొదటిసారి. 130 మంది సభ్యుల ప్రతినిధి బృందంతో పాటు నెతన్యాహు వచ్చాడూ. సందర్శించే ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన మంత్రితో పాటు వచ్చిన అతిపెద్ద బృందం అది. మూడు సంవత్సరాలలో భారతదేశానికి ఎగుమతులను 25 శాతం పెంచాలని కోరుకుంటోంది. ఇజ్రాయెల్ నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో పర్యాటకం, సాంకేతికత, వ్యవసాయం, ఆవిష్కరణ వంటి రంగాలలో $68.6 మిలియన్లు పెట్టుబడి పెట్టనుందని ఇజ్రాయెల్ సీనియర్ అధికారి ఒకరు పర్యటనకు ముందు చెప్పారు.[120]

ఈ పర్యటన సందర్భంగా, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో హైఫా యుద్ధంలో మరణించిన భారతీయ సైనికులను సత్కరించే అధికారిక స్మారక కార్యక్రమం జరిగింది. ఈ సందర్భంగా, హైదరాబాద్, జోధ్‌పూర్, మైసూర్ లాన్సర్‌లకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న తీన్ మూర్తి చౌక్‌ను ఇజ్రాయెల్ ఓడరేవు నగరం హైఫా తర్వాత 'తీన్ మూర్తి హైఫా చౌక్' అని పేరు మార్చారు. [121] ఇజ్రాయెల్ ప్రధానమంత్రి అధికారిక పర్యటన సందర్భంగా రెండు దేశాలు, సైబరు భద్రత, చమురు & గ్యాస్ ఉత్పత్తి, వాయు రవాణా, హోమియోపతి వైద్యం, చలనచిత్ర నిర్మాణం, అంతరిక్ష సాంకేతికత, ఆవిష్కరణ రంగాలలో 9 అవగాహన ఒప్పందాలపై సంతకం చేశాయి.[122] ఆయన బాలీవుడ్ చలనచిత్ర పరిశ్రమ అధిపతులతో కూడా సమావేశమయ్యాడు.[119] నెతన్యాహు భారత పర్యటనలో ఢిల్లీ కోసం రాఫెల్ క్షిపణులను పునరుద్ధరించే ప్రయత్నాలు కూడా ఉన్నాయి.[119] భారతదేశ వార్షిక వ్యూహాత్మక, దౌత్య సదస్సు రైసినా డైలాగ్‌లో నెతన్యాహు గౌరవ అతిథిగా హాజరై, ప్రారంభ ప్రసంగం చేశాడు. ఆయన హైటెక్, ఆవిష్కరణ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థగా ఇజ్రాయెల్ విజయగాథలోని వివిధ అంశాలను హైలైట్ చేశాడు. మధ్యప్రాచ్యాన్ని పీడిస్తున్న సవాళ్ల గురించి కూడా మాట్లాడాడు. భారతదేశంతో తన దేశ సంబంధాల భవిష్యత్తు కోసం ఆశావాదాన్ని వ్యక్తం చేశాడు.[123] ఆయన సమావేశానికి హాజరైన ప్రముఖ నాయకులలో నరేంద్ర మోడీ, సుష్మా స్వరాజ్, మాజీ ఆఫ్ఘన్ అధ్యక్షుడు హమీద్ కర్జాయ్, భారత విదేశాంగ మంత్రి ఎంజె అక్బర్, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడు శశి థరూర్ ఉన్నారు. నెతన్యాహు కుమారుడు యైర్ నెతన్యాహు ఇజ్రాయెల్ ప్రధానమంత్రితో కలిసి భారత పర్యటనకు వెళ్లాల్సి ఉంది. కానీ సందర్శనకు వారం ముందు యైర్ తన స్నేహితులతో కలిసి స్ట్రిప్ క్లబ్‌కు ప్రైవేట్ సందర్శన గురించి ఒక అపకీర్తికరమైన రికార్డింగ్ ఇజ్రాయెల్ టెలివిజన్ న్యూస్ ప్రధాన ప్రసారంలో వెల్లడై, ఆగిపోయాడు.[119]

సైనిక, వ్యూహాత్మక సంబంధాలు

[మార్చు]
ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీతో ఇజ్రాయెల్ 10వ అధ్యక్షుడు (మధ్య), ఇజ్రాయెల్ రక్షణ దళాల చీఫ్ ఆఫ్ జనరల్ స్టాఫ్ గాడి ఐజెన్‌కోట్

న్యూఢిల్లీ, ఇజ్రాయెల్ రక్షణ పరిశ్రమలో ఆయుధాలకు ఉపయోగకరమైన వనరును గుర్తించింది. ఇది అధునాతన సైనిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని సరఫరా చేయగలదు. ఆ విధంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆయుధ వాణిజ్యానికి ఆధారం ఏర్పడింది, ఇది 2016లో దాదాపు $600 మిలియన్లకు చేరుకుంది, దీనితో రష్యా తర్వాత ఇజ్రాయెల్ భారతదేశానికి రక్షణ పరికరాలకు రెండవ అతిపెద్ద వనరుగా నిలిచింది. [124] దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడినప్పటి నుండి భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు సైనిక, నిఘా సంస్థలలో సహకారాన్ని పెంచుకున్నాయి. రెండు దేశాలలో ఇస్లామిక్ తీవ్రవాద ఉగ్రవాదం పెరగడం వల్ల రెండింటి మధ్య బలమైన వ్యూహాత్మక కూటమి ఏర్పడింది. [125] 2008లో, భారతదేశం తన భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ ద్వారా ఇజ్రాయెల్ కోసం సైనిక ఉపగ్రహం TecSARను ప్రయోగించింది.[126]

  • 1996లో, భారతదేశం ఇజ్రాయెల్ నుండి 32 ఐఎఐ సెర్చర్ మానవరహిత వైమానిక వాహనాలను (యుఎవిఎస్) ఎలక్ట్రానిక్ సపోర్ట్ మెజర్ సెన్సార్లు, ఎయిర్ కంబాట్ మనోయువెరింగ్ ఇన్స్ట్రుమెంటేషన్ సిమ్యులేటర్ వ్యవస్థను కొనుగోలు చేసింది.[127] అప్పటి నుండి ఇజ్రాయెల్ ఏరోస్పేస్ ఇండస్ట్రీస్ (IAI) భారత వైమానిక దళం అనేక పెద్ద ఒప్పందాలను కుదుర్చుకుంది. ఇందులో ఐఎఎఫ్ యొక్క రష్యన్ నిర్మిత మిగ్-21 గ్రౌండ్ అటాక్ ఎయిర్క్రాఫ్ట్ అప్గ్రేడ్ చేయడం, మానవరహిత వైమానిక వాహనాలతో పాటు లేజర్ గైడెడ్ బాంబుల అమ్మకాలు కూడా ఉన్నాయి.[128]
  • 1997లో ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు ఎజెర్ వీజ్మాన్ భారతదేశాన్ని సందర్శించిన మొదటి యూదు రాజ్యాధిపతి అయ్యాడు. భారత రాష్ట్రపతి శంకర్ దయాళ్ శర్మ, ఉపరాష్ట్రపతి కె. ఆర్. నారాయణన్, ప్రధానమంత్రి హెచ్. డి. దేవెగౌడతో ఆయన సమావేశమయ్యాడు. వీజ్మాన్ రెండు దేశాల మధ్య మొదటి ఆయుధ ఒప్పందంపై చర్చలు జరిపాడు. ఇందులో బరాక్-1 నిలువుగా ప్రయోగించిన ఉపరితలం నుండి గాలికి (SAM) క్షిపణులను ఇజ్రాయెల్ నుండి కొనుగోలు చేయడం జరిగింది. బరాక్-1 కు హార్పూన్ వంటి నౌకాదళ వ్యతిరేక క్షిపణులను అడ్డగించే సామర్థ్యాన్ని ఉంది.[127] పాకిస్తాన్ లాక్హీడ్ పి-3 ఓరియన్ సముద్ర నిఘా విమానం, 27 హార్పూన్ సీ-స్కిమ్మింగ్ యాంటీ-షిప్ క్షిపణులను యునైటెడ్ స్టేట్స్ నుండి కొనుగోలు చేసినందున భారతదేశం ఇజ్రాయెల్ నుండి బరాక్-1 క్షిపణులను కొనుగోలు చేయడం వ్యూహాత్మక అవసరం.[127] భారతదేశం 1998 పోఖ్రాన్-II అణు పరీక్షలను ఖండించని కొన్ని దేశాలలో ఫ్రాన్స్, రష్యాతో పాటు ఇజ్రాయెల్ కూడా ఒకటి.[129]
  • 1999లో కార్గిల్ యుద్ధం ఇజ్రాయెల్ ఆయుధాలు, మందుగుండు సామగ్రిని అందించడం ద్వారా భారతదేశానికి మద్దతు ఇచ్చింది.
  • 2000లో, ఇజ్రాయెల్ జలాంతర్గాములు శ్రీలంక తీరంలో హిందూ మహాసముద్ర జలాల్లో అణు వార్హెడ్లను మోసుకెళ్లగల క్రూయిజ్ క్షిపణులను పరీక్షించినట్లు తెలిసింది.[125] దక్షిణాసియా జలాల్లోను, హిందూ మహాసముద్రం లోనూ భారతదేశ నావికాదళ ఆధిపత్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, నావికాదళ పరంగా, భారత నావికాదళంతో కూటమిలో ఇజ్రాయెల్ గొప్ప వ్యూహాత్మక విలువను చూస్తుంది. ఇజ్రాయెల్ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సముద్ర వాణిజ్యపు గొప్ప ప్రాముఖ్యత కారణంగా, భారత నావికాదళం సహాయంతో హిందూ మహాసముద్రంలో రవాణా మౌలిక సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేసే సామర్థ్యాన్ని ఇది చూస్తుంది.
  • 2003లో రష్యాకు చెందిన ఐఎల్-76 రవాణా విమానంలో అమర్చిన ఐఎఐ రాడార్ పరికరాలతో కూడిన మూడు ఫాల్కాన్ అవాక్స్‌ను భారత్ 1 బిలియన్ డాలర్ల వ్యయంతో కొనుగోలు చేసింది.
  • భారతదేశం 2005లో 50 ఇజ్రాయెల్ డ్రోన్లను 220 మిలియన్ డాలర్లకు కొనుగోలు చేసింది. భారతదేశం కొత్త హారోప్ డ్రోన్ను కొనుగోలు చేయాలని ఆలోచిస్తోంది.[130] క్షిపణి-కాల్పుల హెర్మ్స్ 900 ను పొందే ప్రక్రియలో కూడా భారతదేశం ఉంది.[131]
  • ఇజ్రాయెల్ ఏరోస్పేస్ ఇండస్ట్రీస్ లిమిటెడ్ 2007లో భారతదేశానికి విమాన విధ్వంసక వ్యవస్థను, క్షిపణులను అభివృద్ధి చేయడానికి యు. ఎస్. $2.5 బిలియన్ల ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. ఇది ఆ సమయంలో ఇజ్రాయెల్ చరిత్రలో అతిపెద్ద రక్షణ ఒప్పందంగా ఉంది. ఐఎఐ సిఇఒ యిట్జాక్ నిస్సాన్ భారతదేశాన్ని సందర్శించి రక్షణ సంస్థల అధిపతులు, దేశ అధ్యక్షులతో ఒప్పందాన్ని ఖరారు చేశారు. ఐఎఐ భారత నావికాదళం, భారత వైమానిక దళం కోసం బరాక్ 8 క్షిపణిని అభివృద్ధి చేస్తోంది. దీనికి సముద్రం లోని నౌకలను, భూమి సౌకర్యాలనూ విమానం క్రూయిజ్ క్షిపణుల నుండి రక్షించగల సామర్థ్యం ఉంది. ఈ క్షిపణి పరిధి 70 కిలోమీటర్లకు పైగా ఉంది. ఈ క్షిపణి భారతదేశం ఉపయోగిస్తున్న ప్రస్తుత వాడుకలో లేని రష్యన్ వ్యవస్థను భర్తీ చేస్తుంది.[132]
  • 2008 నవంబరు 10న భారత సైనిక అధికారులు ఉమ్మడి ఆయుధాల అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు, భారత సైన్యానికి ఇజ్రాయెల్ పరికరాల అదనపు అమ్మకాలు, ఉగ్రవాద వ్యతిరేక వ్యూహాలపై చర్చించడానికి ఇజ్రాయెల్ను సందర్శించారు. కొత్త రౌండ్ చర్చలు భారత-ఇజ్రాయెల్ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యంలో గణనీయమైన విస్తరణగా పరిగణించబడ్డాయి.[133]
  • 2008 ముంబై దాడుల తరువాత, ఇజ్రాయెల్ సుమారు 40 ప్రత్యేక-ఆపరేషన్ దళాల బృందాన్ని, దర్యాప్తులో సహాయాన్నీ అందించింది.[134] ట్జిపి లివ్నీ ఇలా అన్నాడుః "వారికి మేము ఎక్కడ అవసరమైతే అక్కడ సహాయం చేస్తాము".[135] మాగెన్ డేవిడ్ అడోమ్ దాడుల నేపథ్యంలో సహాయక చర్యలలో సహాయపడటానికి పారామెడిక్స్, మెడిక్స్, ఇతర నిపుణుల బృందాన్ని పంపాడు.[136] దాడి చేసిన వారితో పోరాడటానికి, సహాయపడటానికి ఉగ్రవాద నిరోధక దళాలను పంపమని రక్షణ మంత్రి ఎహుద్ బరాక్ చేసిన ప్రతిపాదనను మన్మోహన్ సింగ్ ప్రభుత్వం తిరస్కరించిందని ఇజ్రాయెల్ వార్తాపత్రికలు నివేదించాయి.[137][138]
  • 2009 డిసెంబరులో, ఇజ్రాయెల్ రక్షణ దళాల చీఫ్ ఆఫ్ స్టాఫ్ లెఫ్టినెంట్ జనరల్ గబీ అష్కెనాజీ, రెండు దేశాల మధ్య రక్షణ సంబంధాలను బలోపేతం చేయడానికి భారతదేశాన్ని సందర్శించాడు. ఉగ్రవాదంపై పోరాటంలో భారతదేశానికి అన్ని విధాలుగా సహాయం చేస్తామని ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. [139] [140] [141] [142]
  • 2011 మార్చిలో, భారతదేశం ఇజ్రాయెల్ రాఫెల్ అడ్వాన్స్‌డ్ డిఫెన్స్ సిస్టమ్స్ నుండి $1 బిలియన్‌కు 8356 ఇజ్రాయెల్ స్పైక్ యాంటీ ట్యాంక్ క్షిపణులు, 321 లాంచర్లు, 15 శిక్షణ సిమ్యులేటర్లు, పరిధీయ పరికరాలను కొనుగోలు చేస్తుందని వార్తలు వచ్చాయి. ఈ ఒప్పందాన్ని ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత ఖరారు చేశారు.[143] [144]
2015 ఆగస్టు 19న ఇజ్రాయెల్‌లోని హైఫా ఓడరేవులోకి ప్రవేశించిన INS <i id="mwBHQ">త్రికాండ్.</i>
  • 2015 సెప్టెంబరులో, ఇజ్రాయెల్ ఏరోస్పేస్ ఇండస్ట్రీస్ (IAI) నుండి 10 హెరాన్ TP డ్రోన్‌లను కొనుగోలు చేయాలనే వైమానిక దళ అభ్యర్థనను భారత ప్రభుత్వం ఆమోదించింది. [145] 2015లో, ఇజ్రాయెల్ లోని జెరూసలేం సెంటర్ ఫర్ పబ్లిక్ అఫైర్స్ నుండి ఒక ప్రతినిధి బృందం ఐక్యరాజ్యసమితికి మాజీ ఇజ్రాయెల్ రాయబారి డోర్ గోల్డ్ నేతృత్వంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించింది. రాడికల్ ఇస్లాంను ఎదుర్కోవడం, ప్రాదేశిక వివాదాలను నిర్వహించడం, పశ్చిమాసియా/మధ్యప్రాచ్యం, దక్షిణాసియాలో భద్రతా పరిస్థితితో సహా ఉమ్మడి వ్యూహాత్మక ఆసక్తులను చర్చించారు.[146]
2015 ఆగస్టు 24న న్యూఢిల్లీలోని సౌత్ బ్లాక్‌లో ఇజ్రాయెల్ నేవీ కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ VAdm. రామ్ రుట్‌బర్గ్‌ను పలకరిస్తున్న భారత అడ్మిరల్ రాబిన్ ధోవన్
  • 2015 అక్టోబరులో, ది పయనీర్ భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు వారి మొదటి ఉమ్మడి సైనిక విన్యాసాలను నిర్వహించాలని యోచిస్తున్నట్లు నివేదించింది. తేదీ, స్థానం వగైరాలను ప్రకటించలేదు.[147]
  • 2016 సెప్టెంబరులో, భారత ప్రభుత్వం మరో రెండు ఫాల్కన్ AWACS కొనుగోలుకు ఆమోదం తెలిపింది.[148]
  • 2017 లో, ఇరుదేశాలు 2 బిలియన్ US డాలర్ల విలువైన సైనిక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. [149]
  • 2017లో, భారతదేశం మొదటిసారిగా దక్షిణ ఇజ్రాయెల్‌లోని ఉవ్డా వైమానిక దళ స్థావరంలో జరిగిన బ్లూ ఫ్లాగ్ వ్యాయామంలో పాల్గొంది. అక్కడ అది తన ఎలైట్, గరుడ్ కమాండో ఫోర్స్ దాని "వీల్డ్ వైపర్స్" స్క్వాడ్రన్ నుండి హెర్క్యులస్ C-130J విమానాన్ని మోహరించింది. భారత, ఇజ్రాయెల్ ప్రత్యేక దళాలు వ్యూహాత్మక ఉమ్మడి వ్యాయామాలను నిర్వహించాయి, వీటిలో వ్యూహాత్మక ఆస్తుల రక్షణ, భూమి చొరబాటు, తరలింపు ఉన్నాయి. [150]
  • బ్లూ ఫ్లాగ్ 2021లో పాల్గొనడానికి భారత వైమానిక దళం ఐదు డస్సాల్ట్ మిరాజ్ 2000 యుద్ధ విమానాలను పంపింది [151] [152]
  • రక్షణ పరిశోధన, అభివృద్ధి సంస్థ (DRDO), రక్షణ పరిశోధన, అభివృద్ధి డైరెక్టరేట్ (DDR&D) 2021 నవంబరు 9న ఒక ద్వైపాక్షిక ఆవిష్కరణ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. ఈ ఒప్పందం డ్రోన్‌లు, రోబోటిక్స్, కృత్రిమ మేధస్సు, క్వాంటం టెక్నాలజీ, ఇతర రంగాల వంటి రక్షణ సాంకేతిక పరిజ్ఞానం యొక్క ఉమ్మడి ఉత్పత్తిని సులభతరం చేస్తుంది. ఉత్పత్తికి రెండు ఏజెన్సీలు సంయుక్తంగా నిధులు సమకూరుస్తాయి. ఒప్పందం ప్రకారం అభివృద్ధి చేయబడిన అన్ని సాంకేతికతలు భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు రెండింటికీ ఉపయోగించడానికి అందుబాటులో ఉంటాయి. [153] [154]

నిఘా-భాగస్వామ్య సహకారం

[మార్చు]

1968 సెప్టెంబరులో RN కావో రీసెర్చ్ అండ్ అనాలిసిస్ వింగ్ (రా)ను స్థాపించినప్పుడు, అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ మొసాద్‌తో సంబంధాలను పెంచుకోవాలని ఆయనకు సలహా ఇచ్చింది. పాకిస్తాన్‌కు చైనాతోటీ, అలాగే ఉత్తర కొరియాతోటీ ఉన్న సైనిక సంబంధాలకు ప్రతిగా దీనిని సూచించారు. పాకిస్తాన్ సైనిక అధికారులు లిబియన్లు, ఇరానియన్లకు చైనీస్, ఉత్తర కొరియా సైనిక పరికరాలను నిర్వహించడంలో శిక్షణ ఇస్తున్నారని ఇజ్రాయెల్ ఆందోళన చెందింది.

భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌ల మధ్య నిఘా సంబంధాలు పాకిస్తాన్ భద్రతకు ముప్పు కలిగిస్తాయని పాకిస్తాన్ నమ్మింది. 1990ల ప్రారంభంలో యువ ఇజ్రాయెల్ పర్యాటకులు కాశ్మీర్ లోయను సందర్శించడం ప్రారంభించినప్పుడు, వారు ఉగ్రవాద నిరోధక చర్యలలో భారత భద్రతా దళాలకు సహాయం చేయడానికి అక్కడికి మారువేషంలో వెళ్ళిన ఇజ్రాయెల్ సైనిక అధికారులని పాకిస్తాన్ అనుమానించింది. ఇజ్రాయెల్ పర్యాటకులపై దాడి జరిగింది, ఒకరు మరణించారు, మరొకరు కిడ్నాప్ అయ్యారు. అమెరికాలోని కాశ్మీరీ ముస్లిం డయాస్పోరా నుండి వచ్చిన ఒత్తిడి కారణంగా కిడ్నాప్ చేసిన పర్యాటకుడిని చివరికి విడుదల చేసారు. ఈ దాడుల వలన అమెరికన్ యూదు సమాజాన్ని ఒంటరై పోయి, కాశ్మీరీ వేర్పాటువాద సమూహాలకు వ్యతిరేకంగా అమెరికా ప్రభుత్వం వద్ద లాబీయింగ్ చేస్తారని కాశ్మీరీ ముస్లింలు భయపడ్డారు.

2003లో వచ్చిన ఒక Rediff కథనంలో రా, మొస్సాద్ ల మధ్య రహస్య సంబంధాలు ఉన్నాయని రాసింది. 1996లో, రా మాజీ అధికారి అయిన RK యాదవ్, 1987, 1990 మధ్య రా చీఫ్ అయిన ఆనంద్ కుమార్ వర్మపై ఢిల్లీ హైకోర్టులో ఆదాయానికి మించిన ఆస్తుల కేసు దాఖలు చేశాడు. రహస్య కార్యకలాపాల కోసం ఉద్దేశించిన రా ఆడిట్ చేయని నిధులను ఉపయోగించి వర్మ అక్రమంగా కొనుగోలు చేశారని యాదవ్ ఎనిమిది ఆస్తులను జాబితా చేశాడు. వర్మ ఆస్తులపై CBI విచారణ కోసం ఆయన చేసిన పిటిషన్ కొట్టివేయబడినప్పటికీ, 2005లో సమాచార హక్కు అభ్యర్థన ద్వారా యాదవ్ మరింత సమాచారాన్ని పొందగలిగాడు. 2009లో మరొక కేసును దాఖలు చేశాడు. 2013లో సిబిఐ, వర్మ ఆస్తులపై దర్యాప్తు నిర్వహించింది. ఢిల్లీ హైకోర్టులో జరిగిన విచారణలో రా నిర్వహిస్తున్న పీయూష్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్స్, హెక్టర్ లీజింగ్ అండ్ ఫైనాన్స్ కంపెనీ లిమిటెడ్ అనే రెండు కంపెనీల పేర్లు వెల్లడయ్యాయి. ఈ సంస్థలకు ఇద్దరు సీనియర్ రా అధికారులు V. బాలచంద్రన్, B. రామన్ నాయకత్వం వహించారు. బాలచంద్రన్, రామన్ లు 1994, 1995లో పదవీ విరమణ చేశారు. ఈ కంపెనీలు అనేక రకాల ఖనిజాలు, ఆటోమొబైల్స్, వస్త్రాలు, లోహాలు, విడిభాగాలను విక్రయించే ట్రేడింగ్ హౌస్‌లుగా నమోదయ్యాయి. చలనచిత్రాలను కూడా నిర్మిస్తున్నట్లు ప్రకటించాయి. ఈ కంపెనీలు 1989 మార్చిలో న్యూఢిల్లీలోని హేలీ రోడ్‌లోని గౌరీ సదన్ అనే నివాస భవనంలో ₹ 23 లక్షలకు రెండు ఫ్లాట్‌లను కొనుగోలు చేశాయి.[155]


ఇండియా టుడే నివేదించిన ప్రకారం, ఈ రెండు ఫ్లాట్లు మొసాద్ ఏజెంట్లకు ఆపరేషనల్ ఫ్రంట్‌లుగా ఉపయోగించబడిన రా సేఫ్ హౌస్‌లు. 1989, 1992 మధ్య మొసాద్ స్టేషన్ చీఫ్‌ను ఉంచారు. మొసాద్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండాలని రా నిర్ణయించినట్లు సమాచారం. ఆ తర్వాత జరిగిన రహస్య ఆపరేషన్‌ను అప్పటి ప్రధాన మంత్రి రాజీవ్ గాంధీ ఆమోదించాడు. రా ఏజెంట్లు అర్జెంటీనా పాస్‌పోర్ట్ ఉన్న మొసాద్ ఏజెంట్‌ను దాచిపెట్టి, 1991 జూన్‌లో జమ్మూ కాశ్మీర్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ ఉగ్రవాదులు ఇజ్రాయెల్ పర్యాటకుడిని విడుదల చేయడానికి చర్చలు సహా కార్యకలాపాలలో నిఘా, నైపుణ్యాన్ని మార్పిడి చేసుకున్నారని "రా అంతర్గత వ్యక్తులు" చెప్పినట్లు ఇండియా టుడే నివేదించింది. ఈ కేసు గురించి అడిగినప్పుడు వర్మ, కంపెనీల గురించి మాట్లాడటానికి నిరాకరించాడు. కానీ వారితో తన సంబంధం పూర్తిగా వృత్తిపరమైనదని పేర్కొన్నాడు. "కొన్నిసార్లు, గూఢచారి సంస్థలు కార్యాచరణ కారణాల వల్ల కంపెనీలను తెరుస్తాయి. నేను చెప్పగలిగేది ఏమిటంటే, ప్రతిదీ ప్రభుత్వ ఆమోదంతోనే జరిగింది. అప్పటి ప్రధానమంత్రి [రాజీవ్ గాంధీ], ఆయన క్యాబినెట్ కార్యదర్శి ఫైళ్లను క్లియర్ చేశారు. బాలచంద్రన్, "మేము పెద్ద సంఖ్యలో ఆపరేషన్లు చేశామన్నది నిజమే, కానీ ప్రతి దశలోనూ, మేము క్యాబినెట్ సెక్రటేరియట్‌ను, ప్రధానమంత్రినీ లూప్‌లో ఉంచాము" అని అన్నాడు.[155]

టర్కీ పర్యటన సందర్భంగా ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీని మొస్సాద్, MI5 ఏజెంట్లు రక్షిస్తున్నారని 2015 నవంబర్‌లో టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా నివేదించింది. మోడీ యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు రాష్ట్ర పర్యటనలో ఉన్నాడు. టర్కీలోని అంటాల్యాలో 2015 G-20 శిఖరాగ్ర సమావేశానికి హాజరు కావాల్సి ఉంది. 2015 నవంబరు పారిస్ దాడుల నేపథ్యంలో భారతదేశ స్పెషల్ ప్రొటెక్షన్ గ్రూప్, రా, IB ల నుండి రహస్య ఏజెంట్లతో కూడిన మోడీ భద్రతా వివరాలకు అదనపు రక్షణ కల్పించడానికి ఏజెంట్లను పిలిపించారని ఆ పత్రిక నివేదించింది. [156] [157]

2019 ఫిబ్రవరి 14న, భారతదేశంలోని జమ్మూ-శ్రీనగర్ జాతీయ రహదారిపై భద్రతా సిబ్బందిని తీసుకెళ్తున్న వాహనాల కాన్వాయ్‌పై జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని పుల్వామా జిల్లాలోని లెత్‌పోరా వద్ద ఆత్మాహుతి దాడి జరిగింది. ఈ దాడిలో 40 మంది సెంట్రల్ రిజర్వ్ పోలీస్ ఫోర్స్ సిబ్బంది మరణించారు. ఇజ్రాయెల్ భారతదేశానికి ప్రతిస్పందిస్తూ, భారత సైన్యానికీ, ప్రభుత్వానికీ బేషరతుగా మద్దతు ఇచ్చింది. భారతదేశం స్పందించడానికి సహాయం చేయడానికి నిఘాను, సాంకేతికతనూ పంచుకుంటామని ఇజ్రాయెల్ తెలియజేసింది. [158]

2025 ఏప్రిల్ 22న జరిగిన పహల్గామ్ దాడి తర్వాత, ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన మంత్రి బెంజమిన్ నెతన్యాహు ఈ సంఘటనను "అనాగరికమై"నదని ఖండించాడు. ఉగ్రవాదంపై పోరాటంలో ఇజ్రాయెల్ భారతదేశంతో కలిసి నిలబడుతుందని ధృవీకరించాడు. ఇజ్రాయెల్ విదేశాంగ మంత్రి కూడా ఇలాంటి సంఘీభావ సందేశాలను ప్రతిధ్వనించాడు. మే 7న భారతదేశం నిర్వహించిన ఆపరేషన్ సిందూర్ తర్వాత, భారతదేశంలోని ఇజ్రాయెల్ రాయబారి రూవెన్ అజార్, భారతదేశపు ఆత్మరక్షణ హక్కుకు మద్దతును పునరుద్ఘాటించాడు. అమాయకులపై దారుణమైన నేరాలకు పాల్పడే వారికి సురక్షితమైన స్వర్గధామం ఎక్కడా లేదని ఉగ్రవాదులు తెలుసుకోవాలని చెప్పాడు.[159] [160]

ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం

[మార్చు]
టెల్ అవీవ్ జిల్లాలోని రామత్ గాన్‌లో ఉన్న స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా వారి ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన కార్యాలయం.

భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌ల మధ్య ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం 1992లో $200 మిలియన్ల నుండి 2014లో $4.52 బిలియన్లకు పెరిగింది. [161] [162] 2014 నాటికి, భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌కు పదవ అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి, దిగుమతి వనరు, ఏడవ అతిపెద్ద ఎగుమతి గమ్యస్థానం.[161] ఇజ్రాయెల్‌కు భారతదేశం చేసే ప్రధాన ఎగుమతుల్లో విలువైన రాళ్ళు, లోహాలు, సేంద్రీయ రసాయనాలు, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు, ప్లాస్టిక్‌లు, వాహనాలు, యంత్రాలు, ఇంజిన్లు, పంపులు, దుస్తులు, వస్త్రాలు, వైద్య, సాంకేతిక పరికరాలు ఉన్నాయి. భారతదేశం నుండి ఇజ్రాయెల్ దిగుమతులు $2.3 బిలియన్లు లేదా 2014లో దాని మొత్తం దిగుమతుల్లో 3.2% [163] భారతదేశానికి ఇజ్రాయెల్ ప్రధాన ఎగుమతుల్లో విలువైన రాళ్ళు లోహాలు, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు, ఎరువులు, యంత్రాలు, ఇంజిన్లు, పంపులు, వైద్య, సాంకేతిక పరికరాలు, సేంద్రీయ, అకర్బన రసాయనాలు, ఉప్పు, సల్ఫర్, రాయి, సిమెంట్, ప్లాస్టిక్‌లు ఉన్నాయి. 2014లో భారతదేశానికి ఇజ్రాయెల్ ఎగుమతులు $2.2 బిలియన్లు లేదా దాని మొత్తం ఎగుమతుల్లో 3.2% [164] రెండు దేశాలు 'డబుల్ టాక్సేషన్ ఎగవేత ఒప్పందం'పై కూడా సంతకం చేశాయి.[165]

2007లో, ఇజ్రాయెల్ భారతదేశంతో స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందంపై చర్చలు ప్రారంభించాలని ప్రతిపాదించింది. 2010లో అప్పటి భారత ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ ఆ ప్రతిపాదనను అంగీకరించాడు. [166] [167] ఈ ఒప్పందం సమాచార సాంకేతికత, బయోటెక్నాలజీ, నీటి నిర్వహణ, ఔషధాలు, వ్యవసాయం వంటి అనేక కీలక ఆర్థిక రంగాలపై దృష్టి పెట్టనుంది. [168] 2013లో, అప్పటి ఇజ్రాయెల్ ఆర్థిక మంత్రి నఫ్తాలి బెన్నెట్ స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం విజయవంతంగా చర్చలు జరిగితే, రెండు దేశాల మధ్య వాణిజ్యం $5 నుండి $10 బిలియన్లకు రెట్టింపు అవుతుందని అంచనా వేశారు.[167] 2015 నాటికి, స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందంపై చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి, రెండు దేశాలు వస్తువులపై మరింత చిన్నపాటి స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందంపై చర్చలు జరుపుతున్నాయనీ, తరువాత పెట్టుబడి సేవలలో వాణిజ్యంపై ప్రత్యేక ఒప్పందాలు ఉంటాయనీ భావిస్తున్నారు. [168]


కరోనావైరస్ మహమ్మారి తరువాత, 2020 ఏప్రిల్ 9న, భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌కు ఐదు టన్నుల ఔషధాలు, రసాయనాలను ఎగుమతి చేసింది. ఈ సరుకులో హైడ్రాక్సీక్లోరోక్విన్, క్లోరోక్విన్ ఔషధాల పదార్థాలు ఉన్నాయి. ఈ సందర్భంగా, అప్పటి ఇజ్రాయెల్‌కు భారత రాయబారి సంజీవ్ సింగ్లా రెండు దేశాల మధ్య ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను నొక్కి చెప్పారు. కరోనావైరస్ బారిన పడిన రోగులకు చికిత్స చేయడంలో సహాయపడే మందులను తయారు చేయడానికి ఉపయోగించే ముడి పదార్థాలపై ఎగుమతి నిషేధం నుండి ఇజ్రాయెల్‌ను మినహాయించాలని 2020 మార్చి ప్రధాన మంత్రి బెంజమిన్ నెతన్యాహు మోడీని కోరాడు.[169] కరోనావైరస్‌తో పోరాడటానికి సహాయం చేయడానికి ఇజ్రాయెల్ ఈ వారం అంతా ఆక్సిజన్ జనరేటర్లు, రెస్పిరేటర్‌లతో సహా ప్రాణాలను రక్షించే పరికరాలను భారతదేశానికి పంపుతుంది. [170]

భారతదేశం నుండి ఇజ్రాయెల్‌కు ఎగుమతి అయ్యే 10 ప్రధాన వస్తువులు: [163]

  1. రత్నాలు, విలువైన లోహాలు, నాణేలు: $973.6 మిలియన్లు
  2. సేంద్రీయ రసాయనాలు : $296.5 మిలియన్లు
  3. ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు : $121.2 మిలియన్లు
  4. వైద్య, సాంకేతిక పరికరాలు: $59.3 మిలియన్లు
  5. ప్లాస్టిక్స్ : $56.4 మిలియన్లు
  6. వాహనాలు : $44.4 మిలియన్లు
  7. యంత్రాలు : $38.1 మిలియన్లు
  8. ఇతర వస్త్రాలు, ధరించిన దుస్తులు: $31.8 మిలియన్లు
  9. నిట్ లేదా క్రోషె దుస్తులు: $31.6 మిలియన్లు
  10. దుస్తులు (అల్లినవి లేదా కుట్టుపని కాదు): $30.8 మిలియన్లు

2015లో భారతదేశానికి ఇజ్రాయెల్ ఎగుమతులు $2.3 బిలియన్లు లేదా వారి మొత్తం ఎగుమతుల్లో 3.8%. ఇజ్రాయెల్ నుండి భారతదేశానికి ఎగుమతి అయిన 10 ప్రధాన వస్తువులు: [164]

  1. రత్నాలు, విలువైన లోహాలు, నాణేలు: $933.7 మిలియన్లు
  2. ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు : $389.3 మిలియన్లు
  3. వైద్య, సాంకేతిక పరికరాలు: $180.7 మిలియన్లు
  4. ఇనుము లేదా ఉక్కు ఉత్పత్తులు: $170.3 మిలియన్లు
  5. ఎరువులు : $157 మిలియన్లు
  6. యంత్రాలు : $110.9 మిలియన్లు
  7. సేంద్రీయ రసాయనాలు : $69.8 మిలియన్లు
  8. ఇతర రసాయన వస్తువులు: $44.2 మిలియన్లు
  9. అకర్బన రసాయనాలు : $43.6 మిలియన్లు
  10. ప్లాస్టిక్స్ : $29.5 మిలియన్లు

శాస్త్ర సాంకేతిక సహకారం

[మార్చు]

1993లో, అప్పటి ఇజ్రాయెల్ విదేశాంగ మంత్రి షిమోన్ పెరెస్ భారతదేశ పర్యటన సందర్భంగా, భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీపై ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. ఇది రెండు ప్రభుత్వాల మధ్య ప్రత్యక్ష శాస్త్రీయ సహకారానికి వీలు కల్పించింది. సమాచార సాంకేతికత, బయోటెక్నాలజీ, లేజర్‌లు, ఎలక్ట్రో-ఆప్టిక్స్ వంటి నిర్దిష్ట సహకార రంగాలలో ఇవి ఉన్నాయి. అదనంగా, రెండు దేశాల మధ్య సహకారాన్ని పర్యవేక్షించడానికి ఒక ఉమ్మడి కమిటీని ఏర్పాటు చేసి, ద్వైవార్షిక సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు.[171] 1994లో, రెండు దేశాల మధ్య పరిశోధన, అభివృద్ధి సహకారాన్ని సులభతరం చేయడానికి $3 మిలియన్ల ఉమ్మడి సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ నిధిని ఏర్పాటు చేశారు. [171]

1996లో, భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు ఇజ్రాయెల్‌లో అధునాతన పదార్థాలపై జరిగిన ఒక సెమినార్‌కు హాజరయ్యారు. 1997లో, ఇజ్రాయెల్ శాస్త్రవేత్తలు ఢిల్లీలో బయోటెక్నాలజీపై జరిగిన ఒక సెమినార్‌కు హాజరయ్యారు. 1998లో, భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్ 22 కొనసాగుతున్న ఉమ్మడి పరిశోధన ప్రాజెక్టులను నిర్వహించాయి. మానవ జన్యువుపై ఒక ఉమ్మడి సింపోజియం జెరూసలేంలో జరిగింది. ఇందులో ఆరుగురు భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు పాల్గొన్నారు. [171] [172] 1999 నవంబరు, భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు మానవ జన్యు పరిశోధన రంగంలో ఉమ్మడి పరిశోధన ప్రాజెక్టుల కోసం నాలుగు ప్రతిపాదనలపై అంగీకరించాయి. [171] 2000లో, మానవ జన్యు పరిశోధనకు సంబంధించిన మరిన్ని ఉమ్మడి ప్రాజెక్టులపై అంగీకారం కుదిరింది. ఈ రంగంలో ఒక స్థితి సెమినార్ భారతదేశంలో జరిగింది. [173] 1999 ప్రారంభంలో, ఢిల్లీలో జరిగిన ఘనీకృత పదార్థంపై జరిగిన భౌతిక శాస్త్ర సింపోజియంలో 20 మందికి పైగా ఇజ్రాయెల్ శాస్త్రవేత్తలు పాల్గొన్నారు. [171] 2001లో, జెరూసలేంలో ఇలాంటి సింపోజియం జరిగింది, 18 మంది భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు హాజరయ్యారు. [174]

2012 లో, ఇజ్రాయెల్ భారతదేశంలోని బీహార్ రాష్ట్రంతో వ్యవసాయం, నీటి నిర్వహణ, సౌరశక్తి, వైద్య బీమా రంగాలలో సాంకేతిక, ఆర్థిక సహకారాన్ని పెంచుకునే ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించింది. [175] 2014 లో ఇజ్రాయెల్, బీహార్‌లో కూరగాయలు, మామిడి పంటల ఉత్పాదకతను పెంచడంపై దృష్టి సారించి రెండు వ్యవసాయ కేంద్రాలను ప్రారంభించాలని ప్రణాళికలు వేసింది. [176]

గంగానదిని శుభ్రపరిచే ప్రాజెక్టులో భారత ప్రభుత్వానికి సహాయం చేయడానికి ఇజ్రాయెల్ ముందుకొచ్చింది. ఇజ్రాయెల్ ప్రతినిధి బృందం 2015 ఆగస్టు భారతదేశాన్ని సందర్శించి కేంద్ర జలవనరులు, నదీ అభివృద్ధి, గంగా పునరుజ్జీవన మంత్రిత్వ శాఖ అధికారులను కలిసింది. భారతదేశంలోని ఇజ్రాయెల్ రాయబారి డేనియల్ కార్మన్ కూడా కేంద్ర పట్టణాభివృద్ధి, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రి ఎం. వెంకయ్య నాయుడును కలిసి నీటి కొరతను ఎదుర్కోవడానికి నీటి నిర్వహణలో ఇజ్రాయెల్ నైపుణ్యాన్ని అందిస్తామని చెప్పాడు. న్యూఢిల్లీలోని ఇజ్రాయెల్ రాయబార కార్యాలయం ప్రతినిధి ఓహద్ హోర్సాండి మాట్లాడుతూ, ఇజ్రాయెల్ భారతదేశంలో వ్యవసాయం, తాగునీటి అవసరాలను తీర్చడంలో సహాయం చేయడానికి ఆసక్తిగా ఉందనీ, ప్రభుత్వ-ప్రభుత్వ ఒప్పందాల కోసం ఒత్తిడి చేస్తోందనీ అన్నాడు.[177]

2017లో ప్రధానమంత్రి మోదీ ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించిన తర్వాత, ఆవిష్కరణ అభివృద్ధిపై ఇజ్రాయెల్, భారతదేశం మధ్య సహకారం కోసం పిలుపు పెరిగింది. లాభాపేక్షలేని భారతీయ ఆధారిత ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ NASSCOM, ప్రొఫెషనల్ సర్వీస్ కంపెనీ యాక్సెంచర్‌తో కలిసి, రెండు దేశాల మధ్య శాస్త్రీయ, సాంకేతిక సహకార రంగాలను హైలైట్ చేయడానికి కొలాబొరేటివ్ ఇన్నొవేషన్: ది వెహికల్ డ్రైవింగ్ ఇండో-ఇజ్రాయెల్ ప్రోస్పెరిటీ అనే నివేదికను విడుదల చేసింది. [178] అదనంగా, లాభాపేక్షలేని సంస్థ TAVtech వెంచర్స్ ఇజ్రాయెల్, యునైటెడ్ స్టేట్స్ నుండి వచ్చిన విద్యార్థులను స్థానిక భారతీయ విద్యార్థులతో అనుసంధానించే ఒక కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభిస్తోంది, తద్వారా టెక్-ఆధారిత స్టార్టప్‌లను రూపొందించవచ్చు. [178] [179]

అంతరిక్ష సహకారం

[మార్చు]

2002 లో, భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు రెండు దేశాల మధ్య అంతరిక్ష సహకారాన్ని ప్రోత్సహించే సహకార ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. [180]

2003లో, ఇజ్రాయెల్ అంతరిక్ష సంస్థ, లేదా ISA, భూమి, ఇతర వనరుల మెరుగైన నిర్వహణ కోసం ఉపగ్రహాలను ఉపయోగించడంలో భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ లేదా ISROతో సహకరించడానికి ఆసక్తిని వ్యక్తం చేసింది. చంద్రునిపైకి మానవరహిత నౌకను పంపే ISRO ప్రతిపాదిత మిషన్‌లో పాల్గొనడానికి కూడా ఇజ్రాయెల్ ఆసక్తిని వ్యక్తం చేసింది. [181] అదనంగా, ఇరుదేశాలూ ఇజ్రాయెల్ అంతరిక్ష టెలిస్కోప్ శ్రేణి అయిన TAUVEX ను భారతదేశం యొక్క ప్రణాళికాబద్ధమైన నావిగేషన్, కమ్యూనికేషన్ ఉపగ్రహం అయిన GSAT-4 పై మోహరించడాన్ని వివరించే ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. [181] [180] [182] 2010లో, TAUVEX శ్రేణిని GSAT-4 నుండి ISRO తొలగించింది. ఆ శ్రేణిని తరువాత ఎప్పుడూ ప్రయోగించలేదు. [183] దాని క్రయోజెనిక్ ఇంజిన్ వైఫల్యం కారణంగా GSAT-4 ప్రయోగం కూడా విఫలమైంది.[183] [184]

2005లో, ఇజ్రాయెల్ తన మొట్టమొదటి సింథటిక్ ఎపర్చరు రాడార్ ఇమేజింగ్ ఉపగ్రహమైన టెక్ సార్ను భారతదేశపు పోలార్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ లేదా పిఎస్ఎల్వి పై ప్రయోగించాలని నిర్ణయించింది.[185] తన సొంత షావిత్ అంతరిక్ష ప్రయోగ వాహనం విశ్వసనీయత, సాంకేతిక పరిమితుల గురించి ఇజ్రాయెల్ ఆందోళనలు, ఆర్థిక పరిగణనల కారణం గాను, భారతదేశంతో వ్యూహాత్మక సహకారాన్ని పెంచుకోవాలనే ఇజ్రాయెల్ కోరిక కారణంగానూ టెక్సార్ ను ప్రయోగించడానికి భారతదేశ పిఎస్ఎల్విని ఎంపిక చేసారు.[185][186] 2008లో, భారతదేశానికి చెందిన పిఎస్ఎల్వి, టెక్ సార్‌ను విజయవంతంగా కక్ష్యలోకి ప్రవేశపెట్టింది.[187] TecSAR ప్రాధమిక విధుల్లో ఒకటి ఇరాన్ సైనిక కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించడం.[188][189][190][191]

2009లో, భారతదేశం సింథటిక్ ఎపర్చర్ రాడార్ ఇమేజింగ్ ఉపగ్రహం అయిన RISAT-2 ను విజయవంతంగా ప్రయోగించింది. [192] RISAT-2 ను ఇజ్రాయెల్ ఏరోస్పేస్ ఇండస్ట్రీస్ లేదా IAI, ISRO తో కలిసి తయారు చేసింది. [193] [194] RISAT-2 ఉపగ్రహ ప్రయోగం భారతదేశానికి మెరుగైన భూ పరిశీలన శక్తిని అందించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇది విపత్తు నిర్వహణను మెరుగుపరుస్తుంది. నిఘా, రక్షణ సామర్థ్యాలను పెంచుతుంది. [14] [195] భారతదేశపు భవిష్యత్తు నిఘా సామర్థ్యాలను పెంచడానికి, 2008 ముంబై దాడుల తర్వాత RISAT-2 ఉపగ్రహాన్ని కొనుగోలు చేయడాన్నీ, తదుపరి ప్రయోగాన్నీ వేగవంతం చేసారు.[196]

వ్యవసాయ సహకారం

[మార్చు]

వ్యవసాయ రంగంలో భారతదేశం ఇజ్రాయెల్‌ను వ్యూహాత్మక భాగస్వామి (G2G)గా ఎంచుకుంది. ఈ భాగస్వామ్యం 2006లో భారత, ఇజ్రాయెల్ వ్యవసాయ మంత్రులు సంతకం చేసిన MOU ఆధారంగా ఇండో ఇజ్రాయెల్ యాక్షన్ ప్లాన్ కింద ఇండో-ఇజ్రాయెల్ వ్యవసాయ ప్రాజెక్టు (IIAP)గా పరిణామం చెందింది. [197] పంట వైవిధ్యాన్ని పరిచయం చేయడం, ఉత్పాదకతను పెంచడం, నీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం ఈ భాగస్వామ్యం లక్ష్యం. భారత, ఇజ్రాయెల్ వ్యవసాయ మంత్రుల మధ్య ద్వైపాక్షిక ఒప్పందం (2006)పై సంతకం చేసిన తర్వాత 2009లో IIAP ప్రారంభించబడింది. IIAP సెంటర్స్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ (CoE) స్థాపన ద్వారా అమలు చేయబడుతుంది, దీనిలో ఇజ్రాయెల్ టెక్నాలజీలు, పరిజ్ఞానాన్ని స్థానిక భారతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా వ్యాప్తి చేస్తారు. ఇప్పటివరకు IIAP యొక్క మూడు దశలు ఛానెల్ చేయబడ్డాయి. ప్రతి IIAP దశ మూడు సంవత్సరాలు ఉంటుంది (2009–2012; 2012–2015, 2015–2018). IIAPలో పాల్గొనడానికి ఆహ్వానించబడిన 16 రాష్ట్రాలలో, 22 CoEలు ప్రస్తుతం పూర్తిగా క్రియాశీల దశలో ఉన్నాయి. [198]


2008లో, ఇజ్రాయెల్, భారతదేశాలు మధ్యప్రాచ్యం, మధ్యధరా ప్రాంతాలకు చెందిన పంటలను భారతదేశానికి పరిచయం చేసే వ్యవసాయ ప్రణాళికను ఖరారు చేశాయి, ముఖ్యంగా ఆలివ్‌లపై దృష్టి సారించాయి. [199] తదనంతరం, రాజస్థాన్ ఎడారిలో సుమారు 112,000 ఆలివ్ చెట్లను నాటారు. [200] [201] 2014లో, రాజస్థాన్‌లో 100 టన్నులకు పైగా ఆలివ్‌లు ఉత్పత్తి అయ్యాయి.[202]

శ్రామిక శక్తి సహకారం

[మార్చు]

భారతదేశంలో నైపుణ్యం కలిగిన నిర్మాణ కార్మికులకు పెరుగుతున్న డిమాండ్‌ను తీర్చడానికి ఇజ్రాయెల్ రిక్రూట్‌మెంట్ డ్రైవ్ నిర్వహిస్తోంది. ప్రభుత్వ-ప్రభుత్వ ఒప్పందం ద్వారా సులభతరం చేయబడిన ఈ కార్యక్రమంలో, 10,000 మంది భారతీయ కార్మికులను నియమించడంపై దృష్టి పెట్టారు. పూణేలో, ఔంధ్‌లోని పారిశ్రామిక శిక్షణా సంస్థతో సహా భారతదేశం అంతటా వివిధ ప్రదేశాలలో నియామక ప్రక్రియ జరుగుతోంది.

భారత ప్రభుత్వం మౌలిక సదుపాయాలు లాజిస్టికల్ సహాయం అందించడం ద్వారా ఈ ప్రయత్నానికి మద్దతు ఇస్తోంది. ఈ నియామక డ్రైవ్ భారతీయ కార్మికులకు అంతర్జాతీయ ఉపాధి, పోటీ జీతాలకు అవకాశాన్ని అందిస్తుంది. ఈ రోజు వరకు, వేలాది మంది భారతీయ కార్మికులు ఇప్పటికే ఇజ్రాయెల్‌లో పనిచేస్తున్నారు.[203]

చమురు, సహజ వాయువు రంగ సహకారం

[మార్చు]

ఇజ్రాయెల్ తీరంలో తమర్, లెవియాంతన్ గ్యాస్ క్షేత్రాలను ఇటీవల కనుగొన్న తరువాత, ఈ క్షేత్రాల నుండి సహజ వాయువును వెలికితీసి దిగుమతి చేసుకోవడానికి అన్వేషణ లైసెన్స్ కోసం బిడ్ చేసిన మొదటి దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి. [204] భారతదేశానికి చెందిన ONGC విదేశ్, భారత్ పెట్రోరిసోర్సెస్, ఇండియన్ ఆయిల్, ఆయిల్ ఇండియాలకు ఇజ్రాయెల్ ప్రభుత్వం అన్వేషణ లైసెన్స్‌ను మంజూరు చేసింది, ఇది రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాలలో కొనసాగుతున్న వైవిధ్యానికి స్పష్టమైన సంకేతం.

సాంస్కృతిక సంబంధాలు, దేశాంతర అవగాహనలు

[మార్చు]

2011లో, భారతదేశం నుండి సాంస్కృతిక కళాకారులు, ప్రదర్శకులు, రెండు దేశాల మధ్య 20 సంవత్సరాల దౌత్య సంబంధాలను గుర్తుచేసుకునే మూడు వారాల ఉత్సవంలో పాల్గొనడానికి ఇజ్రాయెల్‌ వచ్చారు. అప్పటి ఇజ్రాయెల్‌లోని భారత రాయబారి నవ్‌తేజ్ సర్నా ప్రకారం, ఈ ఉత్సవం ఉద్దేశం ఒకరి సంస్కృతిని మరొకరు బాగా అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా రెండు దేశాల మధ్య ద్వైపాక్షిక సంబంధాన్ని మెరుగుపరచడం. [205]

ఇజ్రాయెల్ విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ నియమించిన 2009 అంతర్జాతీయ అధ్యయనం ప్రకారం, ఇజ్రాయెల్ పట్ల అత్యధిక స్థాయిలో సానుభూతి భారతదేశంలో కనిపిస్తుంది, 58% భారతీయులు ఇజ్రాయెల్ పట్ల సానుభూతి చూపిస్తున్నారు.[206]

2015 లో నివేదించబడినట్లుగా, భారతదేశంలో నిర్వహించిన అభిప్రాయ సేకరణలో 70%, అంతకంటే ఎక్కువ మంది ఇజ్రాయెల్ పట్ల అనుకూల అభిప్రాయాలను కలిగి ఉన్నారని తేలింది.[207]

2015లో, ఐక్యరాజ్యసమితి జనరల్ అసెంబ్లీ జూన్ 21ని అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవంగా ఆమోదించడానికి ఏకగ్రీవంగా ఓటు వేసింది. [208] రెండు దేశాల మధ్య పెరుగుతున్న అనుబంధానికి స్పష్టమైన సంకేతంగా, టెల్ అవీవ్‌లోని భారత రాయబార కార్యాలయం వార్షిక యోగా దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహిస్తుంది. ఇక్కడ అన్ని వర్గాల ఇజ్రాయెల్ ప్రజలు వివిధ యోగ వ్యాయామాలలో పాల్గొంటారు. యోగా ఇజ్రాయెల్‌లో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది, భారతదేశంతో ఇజ్రాయెల్ యొక్క సాంస్కృతిక అనుబంధానికి ఇది సంకేతం. [209]

2019లో, జామియా మిలియా ఇస్లామియా సెంట్రల్ యూనివర్సిటీలో జరగనున్న ఒక కార్యక్రమంలో ఇజ్రాయెల్ ఒక దేశ భాగస్వామిగా ఉంది. ఇజ్రాయెల్ ప్రమేయాన్ని విద్యార్థులు "పాలస్తీనా ఆక్రమణ" కు గాను, నిరసించారు. విశ్వవిద్యాలయం అంగీకరించి, "భవిష్యత్తులో క్యాంపస్‌లో జరిగే కార్యక్రమాల్లో ఇజ్రాయెల్ ప్రతినిధులు పాల్గొనడానికి అనుమతించబోమని" ప్రకటించింది. కొంతమంది పార్లమెంటు సభ్యులు (MPలు) కూడా నిరసన తెలుపుతున్న విద్యార్థులకు మద్దతు ఇచ్చారు. జామియాలోని ఉపాధ్యాయ సంఘం 2014లో గాజాలో ఇజ్రాయెల్ దాడికి వ్యతిరేకంగా నిరసన తెలిపింది. వివిధ కార్యకర్తలు, విద్యావేత్తలు, మానవ హక్కుల పరిరక్షకులు, పౌర సమాజ సభ్యులు ఇందులో పాల్గొన్నారు. [210] [211] [212]

భారతదేశంలోని హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కసోల్‌లో హిబ్రూ చాబాద్ చిహ్నం

దాదాపు 40,000 మంది ఇజ్రాయెల్ వాసులు, వీరిలో చాలామంది సైనిక సేవను ముగించిన వారు, [213] ఏటా భారతదేశాన్ని సందర్శిస్తారు. [205] భారతదేశంలో డజన్ల కొద్దీ చాబాద్ నిర్వహించే కమ్యూనిటీ సెంటర్లు ఉన్నాయి, ఇక్కడ చాలా మంది ఇజ్రాయెల్ వాసులు సెలవులు జరుపుకుంటారు. మతపరమైన సంప్రదాయాలను పాటిస్తారు. [214] ఇజ్రాయెల్ వాసులు సందర్శించే ప్రసిద్ధ గమ్యస్థానాలలో గోవా, [215] హిమాలయాలు, మనాలి, వశిష్ట్, నగ్గర్, కసోల్, ధర్మశాల చుట్టుపక్కల గ్రామాలు ఉన్నాయి. [216] ఈ ప్రాంతాలలో చాలా వరకు, వ్యాపారాలు, ప్రజా రవాణాపై విస్తృతంగా ఉండే హిబ్రూ సంకేతాలను చూడవచ్చు.[216]

2000 సంవత్సరంలో ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించే భారత పర్యాటకుల సంఖ్య 15,900 కు చేరుకుంది. [217] 2010 నాటికి, ఇది 43,439 కి పెరిగింది. [218] 2014 లో, ఇజ్రాయెల్‌ను సందర్శించే భారత పర్యాటకుల సంఖ్య 34,900. [219] ఇజ్రాయెల్‌కు ప్రయాణించే భారతీయ పర్యాటకులకు ప్రసిద్ధ గమ్యస్థానం జెరూసలేం.[220] 2010 లో భాగంగా, భారతీయ పర్యాటకులు ఇజ్రాయెల్‌లో అత్యధికంగా ఖర్చు చేసేవారు, ప్రతి పర్యాటకుడికి సగటున $1,364 ఖర్చు చేశారు; ఈ సమయంలో ఇజ్రాయెల్‌లో సగటు పర్యాటక వ్యయం $1,091. [221]

2011లో, రెండు దేశాల ప్రతినిధులు ఢిల్లీలో సమావేశమై, గమ్యస్థాన నిర్వహణ, ప్రమోషన్ రంగాలలో సహకారం ద్వారా పర్యాటకాన్ని మెరుగుపరచాలని, అలాగే మానవశక్తి అభివృద్ధిలో కూడా ప్రణాళికలు రూపొందించారు. రెండు దేశాలలోని టూర్-ఆపరేటర్లు, ట్రావెల్ ఏజెంట్లు సమన్వయం చేసుకునే ప్రణాళికలను కూడా చర్చించారు.[218] 2015లో, భారతదేశం నుండి 600 మంది ట్రావెల్ ఏజెంట్లు వార్షిక ట్రావెల్ ఏజెంట్స్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా సమావేశం కోసం ఇజ్రాయెల్‌ వెళ్ళారు. పర్యాటకానికి అడ్డంకులను తగ్గించే మార్గాలను చర్చించారు.[219] ప్రస్తుతం, ఎల్ అల్ సంస్థ, టెల్ అవీవ్, ముంబైల మధ్య, ఎయిర్ ఇండియా సంస్థ ఢిల్లీ, టెల్ అవీవ్ ల మధ్య, ఆర్కియా టెల్ అవీవ్, కొచ్చిల మధ్య, అలాగే టెల్ అవీవ్, గోవాల మధ్య విమానాలు నడుపుతున్నాయి.

2018 మార్చిలో AI139 విమానాన్ని నడుపుతున్న ఎయిర్ ఇండియా, న్యూఢిల్లీ నుండి టెల్ అవీవ్‌కు సౌదీ అరేబియా వైమానిక ప్రాంతం ద్వారా నాన్‌స్టాప్‌గా ప్రయాణించిన మొదటి విమానయాన సంస్థగా అవతరించింది, ఇజ్రాయెల్‌కు వెళ్ళే విమానాలపై 70 సంవత్సరాలుగా కొనసాగుతున్న ఓవర్‌ఫ్లై నిషేధాన్ని రద్దు చేసింది. ప్రస్తుతం, ఎయిర్ ఇండియా ప్రపంచంలోనే అటువంటి అనుమతి పొందిన ఏకైక విమానయాన సంస్థ. ఇజ్రాయెల్, అరబ్ ప్రపంచం మధ్య సంబంధాలలో తెరవెనుక జరుగుతున్న మెరుగుదలను సూచిస్తుంది. [222] కొత్త విమానం భారతదేశం, ఇజ్రాయెల్‌లు మధ్య దూరాన్ని ప్రయాణించడానికి దాదాపు 7 గంటలు పడుతుంది, ఇది ఎల్ అల్ ముంబై నుండి టెల్ అవీవ్‌కు తీసుకున్న మార్గం కంటే 2 గంటల 10 నిమిషాలు తక్కువ. ఇటీవలి రోజుల్లో, ఈ మార్గం సాధించిన విజయం ఫలితంగా విమానయాన సంస్థ విమానాల ఫ్రీక్వెన్సీని పెంచడానికి ప్రేరేపించింది.[223]

ఇటీవలి నెలల్లో, ఇజ్రాయెల్ దేశానికి భారతీయ పర్యాటకుల సంఖ్య నిరంతరం పెరుగుతుండటం గమనించింది. భారతదేశం నుండి పర్యాటకాన్ని పెంచే అదనపు ప్రయత్నంలో భాగంగా, కెనడా, ఆస్ట్రేలియా, యునైటెడ్ స్టేట్స్, స్కెంజెన్ దేశాలు లేదా ఇజ్రాయెల్ నుండి ఇప్పటికే వీసాలు పొందిన, ఈ దేశాలకు ప్రయాణాన్ని పూర్తి చేసిన భారతీయుల కోసం ఇజ్రాయెల్ ప్రభుత్వం వీసా విధానాలను సరళీకృతం చేసింది. [224] భారతీయ దరఖాస్తుదారులకు వీసా ప్రాసెసింగ్ ఫీజులను కూడా అసలు 1700 నుండి 1100 కు తగ్గించారు. [225] 2017 సంవత్సరంలో, ఇజ్రాయెల్‌కు భారతీయ పర్యాటకుల రాకపోకలు 31% పెరిగాయి, ఆ సంవత్సరం 60,000 మందికి పైగా పర్యాటకులు దేశాన్ని సందర్శించారు. [226] 2018 సంవత్సరానికి 100,000 మందికి పైగా భారతీయ పర్యాటకుల లక్ష్యాన్ని చేరుకోవాలని ఇజ్రాయెల్ యోచిస్తోంది [227]

2025 జనవరి 1 నుండి, ఇజ్రాయెల్ పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ భారతీయ ప్రయాణికుల కోసం డిజిటల్ ఇ-వీసా వ్యవస్థను ప్రారంభించింది. ఈ చొరవ అంతర్జాతీయ సందర్శకులకు వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న మార్కెట్ అయిన భారతదేశంతో పర్యాటక సంబంధాలను పెంపొందించడానికి ఇజ్రాయెల్ యొక్క విస్తృత వ్యూహానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది. [228] [229]

మతాంతర సంబంధాలు

[మార్చు]

2007 ఫిబ్రవరి, మొదటి యూదు-హిందూ మతాంతర నాయకత్వ శిఖరాగ్ర సమావేశం న్యూఢిల్లీలో జరిగింది. [230] ఈ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో అప్పటి ఇజ్రాయెల్ చీఫ్ రబ్బీ యోనా మెట్జ్గర్, అమెరికన్ యూదు కమిటీ అంతర్జాతీయ ఇంటర్‌రిలిజియస్ అఫైర్స్ డైరెక్టర్ డేవిడ్ రోసెన్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ముఖ్య రబ్బీల ప్రతినిధి బృందం, భారతదేశం నుండి హిందూ నాయకులు ఉన్నారు. [230] [231] [232] ఈ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో, యూదులు భారతదేశంలో 2,000 సంవత్సరాలకు పైగా నివసిస్తున్నారనీ, వారిపై ఎప్పుడూ వివక్ష లేదనీ రబ్బీ మెట్జ్గర్ పేర్కొన్నాడు. ఇది మానవ చరిత్రలో అసమానమైనది.[230]

2007 ఆగస్టులో, నిరసనల మధ్య, [232] భారతీయ ముస్లిం నాయకులు, జర్నలిస్టుల ప్రతినిధి బృందం ఇజ్రాయెల్‌కు ప్రయాణించింది. [233] [234] ఈ సందర్శనను ప్రజాస్వామ్యాల సంభాషణగా ప్రచారం చేశారు.[234] దీనిని అమెరికన్ యూదు కమిటీ వారి భారత కార్యాలయం నిర్వహించింది. [233] ఈ పర్యటనలో, అప్పటి ఆల్-ఇండియా అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఇమామ్స్ అండ్ మసీదుల సెక్రటరీ జనరల్ మౌలానా జమీల్ అహ్మద్ ఇలియాసి, ఇజ్రాయెల్ అరబ్బులకూ, ఇజ్రాయెల్ యూదులకూ ఒకరిపై ఒకరికి ఉన్న పరస్పర గౌరవంగా ప్రశంసించారు. హింస కంటే సంభాషణ ద్వారా సమస్యలను పరిష్కరించుకోవాలని ప్రోత్సహించారు. [233] ముస్లిం నాయకులు అప్పటి అధ్యక్షుడు షిమోన్ పెరెస్‌తో సమావేశమయ్యారు. పెరెస్ జెరూసలేంలో మతాల సహజీవనాన్నీ, ఉగ్రవాదం, వేర్పాటువాదంతో భారతదేశ పోరాటాన్నీ హైలైట్ చేశాడు.[233]

2008లో, రెండవ హిందూ-యూదు శిఖరాగ్ర సమావేశం జెరూసలేంలో జరిగింది. [235] [236] ఈ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో హిందూ గ్రూపులు, అప్పటి ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు షిమోన్ పెరెస్ ల మధ్య సమావేశం జరిగింది. బలమైన ఇజ్రాయెల్-భారతీయ సంబంధపు ప్రాముఖ్యత గురించి వారు చర్చించారు.[236] హిందూ ప్రతినిధి బృందం ఇజ్రాయెల్ రాజకీయ నాయకులు ఐజాక్ హెర్జోగ్, మజల్లి వహాబిలను కూడా కలిశారు. [236] హిందూ గ్రూపులు వెస్ట్రన్ వాల్‌ను సందర్శించి ప్రార్థనలు చేశాయి. హోలోకాస్ట్ బాధితులకు కూడా నివాళులర్పించాయి.[236]

2009లో, హిందూ అమెరికన్ ఫౌండేషన్, అమెరికన్ యూదు కమిటీ నిర్వహించిన ఒక చిన్న హిందూ-యూదు మతాంతర సమావేశం న్యూయార్క్ నగరంలో, వాషింగ్టన్‌లో జరిగాయి.[235] హిందూ, యూదు ప్రతినిధులు ప్రెజెంటేషన్లు ఇచ్చారు. సమావేశంలో పాల్గొన్నవారు ఇజ్రాయెల్, భారతీయ అమెరికన్ జెండాలను కలిపిన లాపెల్ పిన్‌లను ధరించారు.[235]

2012 నవంబరులో, ఇజ్రాయెల్ అధ్యక్షుడు షిమోన్ పెరెస్ ఇలా వ్యాఖ్యానించాడు: "భాషలో, వర్గాలలో ఎన్ని తేడాలు ఉన్నా, గొప్ప బాధలను ఎదుర్కొంటూ, పూర్తి స్వేచ్ఛను ఎలా నిలుపుకుంటాయనేదానికి భారతదేశం గొప్ప ప్రదర్శన అని నేను భావిస్తున్నాను." [90]

2019 లో, హిందూ-యూదు సాంస్కృతిక సంబంధాలను మరింత బలోపేతం చేయడానికి ముంబైలో ఇండో-ఇజ్రాయెల్ ఫ్రెండ్‌షిప్ అసోసియేషన్ పెద్ద ఎత్తున శిఖరాగ్ర సమావేశం ఒకదాన్ని నిర్వహించింది. సుబ్రమణియన్ స్వామి వంటి అనేక మంది ముఖ్యమైన నాయకులు ఈ కార్యక్రమానికి హాజరయ్యారు.[237]

భారతదేశంలో యూదు మతం

[మార్చు]
దస్త్రం:Arrival of the Jewish pilgrims at Coachin, A.D. 68.jpg
68 AD లో కొచ్చికి వచ్చిన యూదు వలసదారులు
బొంబాయిలోని బెనె ఇజ్రాయెల్ కుటుంబం (సుమారుగా 19వ శతాబ్దం చివరిలో)
కోల్‌కతాలోని మాగెన్ డేవిడ్ సినగోగ్ లోపలి భాగం

భారతదేశంలోని యూదు ప్రజల చరిత్ర పురాతన కాలం నాటిది. [238] [239] నమోదైన చరిత్రలో భారతదేశానికి వచ్చిన మొదటి విదేశీ మతాలలో యూదు మతం ఒకటి. భారతీయ యూదులు భారతదేశంలోని మతపరమైన మైనారిటీ, కానీ ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంతాల మాదిరిగా కాకుండా, స్థానిక మెజారిటీ జనాభా అయిన హిందువుల నుండి ఎటువంటి యూదు వ్యతిరేకత లేకుండా చారిత్రికంగా భారతదేశంలో నివసించారు. బాగా స్థిరపడిన పురాతన సమాజాలు సాంస్కృతిక వ్యాప్తి ద్వారా పెద్ద సంఖ్యలో స్థానిక సంప్రదాయాలను సమీకరించాయి. భారతదేశంలోని యూదు జనాభాను అంచనా వేయడం కష్టం. ఎందుకంటే ప్రతి యూదు సమాజం వేర్వేరు మూలాలతో విభిన్నంగా ఉంటుంది; కొందరు యూదా రాజ్య కాలంలో వచ్చారని చెప్పబడుతున్నప్పటికీ, మరికొందరు ఇజ్రాయెల్ లోని పది కోల్పోయిన తెగల వారసులుగా కొందరు చూస్తారు. యూదు ప్రవాసులు ఇటీవలి వలసదారులతో పాటు, భారతదేశంలో అనేక విభిన్న యూదు సమూహాలు ఉన్నాయి:

  • మలబార్ యూదులు అనే పేరున్న కొచ్చిన్ యూదులు మిజ్రాహి, సెఫార్డి వారసత్వానికి చెందినవారు. వారు భారతదేశంలోని పురాతన యూదు సమూహం. వీరి మూలాలు సోలమన్ రాజు కాలం నాటివని చెప్పవచ్చు. [240] కొచ్చిన్ యూదులు దక్షిణ భారతదేశంలోని కొచ్చిన్ రాజ్యంలో స్థిరపడ్డారు.
  • స్పానిష్, పోర్చుగీస్ యూదులు, పరదేశి యూదులు, బ్రిటిష్ యూదులు అని పిలవబడే వారు 16వ శతాబ్దంలో ప్రధానంగా వ్యాపారులు, వజ్రాల వ్యాపారవేత్తలుగా మద్రాసుకు వచ్చారు. పూర్వ పోర్చుగీస్ కాలనీ అయిన గోవాలో కూడా వారికి పెద్ద ఉనికి ఉంది. [241]
  • బెనె ఇజ్రాయెల్ 900 సంవత్సరాల క్రితం మహారాష్ట్ర రాష్ట్రానికి వచ్చింది. బెనె ఇజ్రాయెల్ సమాజంలోని మరొక శాఖ, 1947లో భారతదేశ విభజన వరకు కరాచీలో నివసించింది, ఆ తర్వాత వారు భారతదేశానికి (ముఖ్యంగా: ముంబై) పారిపోయారు. వారిలో చాలా మంది ఇజ్రాయెల్‌ కూడా వెళ్లారు. సింధ్, పంజాబ్ లేదా పఠాన్ ప్రాంతం నుండి వచ్చిన యూదులను తరచుగా తప్పుగా బని ఇజ్రాయెల్ యూదులు అని పిలుస్తారు. పాకిస్తాన్‌గా మారిన ఇతర ప్రాంతాలలో ( లాహోర్ లేదా పెషావర్ వంటివి) నివసించే యూదు సమాజం కూడా 1947లో భారతదేశానికి పారిపోయింది, కరాచీ యూదు సమాజం మాదిరిగానే.
  • బాగ్దాదీ యూదులు సుమారు 250 సంవత్సరాల క్రితం ఇరాక్ (ఇతర అరబ్ దేశాలు), ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌ల నుండి సూరత్ నగరానికి వచ్చారు.
  • బ్నీ మెనాషే మణిపూర్, మిజోరాంలలోని మిజో కుకి తెగలకు చెందినవారు. వీరు ఇటీవల యూదు మతంలోకి మారారు.
  • బెనె ఎఫ్రాయిమ్ (తెలుగు యూదులు అని కూడా పిలుస్తారు) తెలుగు మాట్లాడే ఒక చిన్న సమూహం; వారు యూదు మతాన్ని పాటించడం 1981 నాటిది.

1948లో ఆధునిక రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పటి నుండి ఎక్కువ మంది భారతీయ యూదులు అలియా (వలస) నుండి ఇజ్రాయెల్‌కు వెళ్లారు. ఇప్పుడు 70,000 కంటే ఎక్కువ మంది భారతీయ యూదులు ఇజ్రాయెల్‌లో నివసిస్తున్నారు (ఇజ్రాయెల్ మొత్తం జనాభాలో 1% కంటే ఎక్కువ). మిగిలిన 5,000 మందిలో, అతిపెద్ద సమాజం ముంబైలో కేంద్రీకృతమై ఉంది, 1940లలో అక్కడ నమోదైన 30,000 మందికి పైగా యూదులలో 3,500 మంది ఇక్కడే ఉన్నారు. వారు బెనె ఇజ్రాయెల్, బాగ్దాదీ యూదులుగా విభజించబడ్డారు, అయితే బాగ్దాదీ యూదులు, బెనె ఇజ్రాయెల్‌ను యూదులుగా గుర్తించడానికి నిరాకరించారు. ఆ కారణంగా వారికి దాతృత్వాన్ని నిలిపివేశారు. కేరళలో ఇప్పటికీ యూదు ప్రాంతాలు మిగిలి ఉన్నాయని సినగాగ్‌ల వంటివి గుర్తుచేస్తాయి.

21వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ముంబై, న్యూఢిల్లీ, బెంగళూరు, భారతదేశంలోని ఇతర నగరాల్లో కొత్త యూదు సంఘాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఈ కొత్త సంఘాలను చాబాద్-లుబావిచ్ ఉద్యమం స్థాపించింది, ఆ సంఘాలను సృష్టించడానికి రబ్బీలను పంపింది. భారతదేశానికి వలస వచ్చిన లేదా సందర్శిస్తున్న యూదు వ్యాపారవేత్తలు, భారతదేశంలో పర్యటిస్తున్న యూదు బ్యాక్‌ప్యాకర్ల మతపరమైన, సామాజిక అవసరాలను ఈ సంఘాలు తీరుస్తాయి. అతిపెద్ద కేంద్రం ముంబైలోని నారిమన్ హౌస్ . భారతదేశంలో ప్రస్తుతం 33 సినగోగ్‌లు ఉన్నప్పటికీ చాలా వరకు అవి పనిచేయడం లేదు. నేడు అవి వివిధ స్థాయిల్లో సంరక్షణలో ఉన్నాయి.

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  2. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  3. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  4. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  5. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  6. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  7. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  8. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  9. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  10. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  11. ↑ "India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel". The Times of India. 19 January 2010. Retrieved 29 April 2015.
  12. ↑ "India (IND) and Israel (ISR) Trade". The Observatory of Economic Complexity (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 26 September 2024.
  13. ↑ Boudreaux, Richard (29 November 2008). "Israel has 'no doubt' citizens were targeted". Los Angeles Times. Retrieved 29 April 2015.
  14. ↑ 14.0 14.1 Lal, Neeta (21 April 2009). "India's eye in the sky takes aim". Asia Times. Archived from the original on 21 April 2009. Retrieved 5 November 2015.
  15. ↑ Eichner, Itamar (22 June 2024). "Support and drones supplies: India's close relations with Israel". Ynetnews (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 26 September 2024.
  16. ↑ 16.0 16.1 "The Coming Drift in India-Iran Relations". thediplomat.com (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 4 October 2024.
  17. ↑ 17.0 17.1 "How PM Modi is realising RSS idea of India-Israel friendship". India Today (in ఇంగ్లీష్). 17 October 2023. Retrieved 4 October 2024.
  18. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  19. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  20. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  21. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  22. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  23. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  24. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  25. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  26. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  27. ↑ Panter-Brick, Simone (5 January 2009). "Gandhi's Views on the Resolution of the Conflict in Palestine: A Note". Middle Eastern Studies. 45 (1). Routledge: 127–133. doi:10.1080/00263200802547719. S2CID 143820059.
  28. ↑ Mohandas, Gandhi (26 November 1938). "The Jews". Harijan. 6 (42). Retrieved 30 April 2015.
  29. ↑ Moses, Nissim (29 October 2019). "Gandhi was not a Zionist". The Jerusalem Post. Archived from the original on 22 November 2020. Retrieved 26 November 2020.
  30. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  31. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  32. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  33. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  34. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  35. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  36. ↑ Abhyankar, Rajendra (March 2012). "The Evolution and Future of India-Israel Relations" (PDF). The S. Daniel Abraham Center for International and Regional Studies. Archived from the original (PDF) on 17 November 2015. Retrieved 6 November 2015.
  37. ↑ Savarkar, S.S.; Joshi, G.M., eds. (28 May 1967). Historic Statements by Savarkar (PDF). G.P. Parchure. pp. 135–136. Archived from the original (PDF) on 29 ఆగస్టు 2025. Retrieved 23 జనవరి 2026.
  38. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  39. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  40. ↑ Kumaraswamy, P. R. (January 1995). "India's Recognition of Israel, September 1950". Middle Eastern Studies. 31 (1). Taylor & Francis, Ltd.: 124–138. doi:10.1080/00263209508701044. JSTOR 4283702.
  41. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  42. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  43. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  44. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  45. ↑ 45.0 45.1 45.2 Aafreedi, Navras (2012). "The Impact of Domestic Politics on India's Attitudes towards Israel and Jews". In Singh, Priya; Susmita, Bhattacharya (eds.). Perspectives on West Asia: The Evolving Geopolitical Discourses. Shipra Publications. pp. 171–183. ISBN 978-81-7541-637-6.
  46. ↑ 46.0 46.1 46.2 Pant, Harsh V. (December 2004). "India-Israel Partnership: Convergence and Constraints" (PDF). Middle East Review of International Affairs. 8 (4). Rubin Center for Research in International Affairs: 60–73. Archived from the original (PDF) on 17 November 2015. Retrieved 2 November 2015.
  47. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  48. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  49. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  50. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  51. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  52. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  53. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  54. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  55. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  56. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  57. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  58. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  59. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  60. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  61. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  62. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  63. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  64. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  65. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  66. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  67. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  68. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  69. ↑ 69.0 69.1 "Rivlin to JPost: India won't let anyone threaten Israel's right to exist". The Jerusalem Post. 23 November 2016. Retrieved 25 November 2016.
  70. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  71. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  72. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  73. ↑ 73.0 73.1 73.2 India and Israel vow to fight terrorism, BBC News
  74. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  75. ↑ "RSS slams Left for opposing Sharon's visit". Rediff.com. Retrieved 17 June 2013.
  76. ↑ "RSS slams Left for opposing Sharon's visit". 20 July 2012.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  77. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  78. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  79. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  80. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  81. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  82. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  83. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  84. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  85. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  86. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  87. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  88. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  89. ↑ 89.0 89.1 "Change of policy? PM Modi will visit Israel, but skip Palestine". The Times of India. Retrieved 3 March 2017.
  90. ↑ 90.0 90.1 "Business News Today: Read Latest Business news, India Business News Live, Share Market & Economy News". The Economic Times.
  91. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  92. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  93. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  94. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  95. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  96. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  97. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  98. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  99. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  100. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  101. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  102. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  103. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  104. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  105. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  106. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  107. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  108. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  109. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  110. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  111. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  112. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  113. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  114. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  115. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  116. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  117. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  118. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  119. ↑ 119.0 119.1 119.2 119.3 Jain, Saudamini (15 January 2018). "India's 'Internet Hindus' Are in Love With Israel". haaretz. Retrieved 20 April 2018.
  120. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  121. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  122. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  123. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  124. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  125. ↑ 125.0 125.1 "India and Israel Forge a Solid Strategic Alliance". Archived from the original on 7 November 2006. Retrieved 7 November 2006. by Martin Sherman,The Jewish Institute for National Security Affairs
  126. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  127. ↑ 127.0 127.1 127.2 The Barak Missile Deal Scandal involving graft for an unnecessary missile system would hamper relations in 2006."Israel-India Military and Civil Trade Ties Skyrocket". Archived from the original on 2 October 2006. Retrieved 13 November 2006.,The Jewish Institute for National security Affairs
  128. ↑ India-Israel Military Ties Continue to Grow Archived 7 నవంబరు 2006 at the Wayback Machine,The Jewish Institute for National Security Affairs
  129. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  130. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  131. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  132. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  133. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  134. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  135. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  136. ↑ Horovitz, David; Matthew Wagner (27 November 2008). "10 hostages reportedly freed from Mumbai Chabad House". The Jerusalem Post. Retrieved 27 November 2008.
  137. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  138. ↑ "India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel". The Times of India. 19 January 2010. Retrieved 29 April 2015.
  139. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  140. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  141. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  142. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  143. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  144. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  145. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  146. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  147. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  148. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  149. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  150. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  151. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  152. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  153. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  154. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  155. ↑ 155.0 155.1 "An ex-RAW employee takes boss to unveil a riveting story of safe houses for Mossad, fake firms and secret funds". India Today. 30 November 1999.
  156. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  157. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  158. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  159. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  160. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  161. ↑ 161.0 161.1 "India-Israel Economic and Commercial Relations". Embassy of India- Tel Aviv, Israel. February 2014. Archived from the original on 5 May 2015. Retrieved 4 May 2015.
  162. ↑ "Overview of India-Israel Bilateral Trade and Economic Relations". Israel Trade & Economic Office- Embassy of Israel, India. 2012. Retrieved 8 May 2015.
  163. ↑ 163.0 163.1 "Top Israel Imports". worldsrichestcountries.com.
  164. ↑ 164.0 164.1 "Top Israel Exports". worldsrichestcountries.com.
  165. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  166. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  167. ↑ 167.0 167.1 "Free Trade Agreement may double India-Israel trade to $10 bn in 5 years". The Economic Times. 7 October 2013. Archived from the original on 9 October 2013. Retrieved 24 June 2015.
  168. ↑ 168.0 168.1 Basu, Nayanima (13 February 2015). "India, Israel FTA not likely to be signed soon". Business Standard. Retrieved 4 May 2015.
  169. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  170. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  171. ↑ 171.0 171.1 171.2 171.3 171.4 Sreekantan Nair, R (2004). Dynamics of a Diplomacy Delayed: India and Israel. Kalpaz Publications. pp. 159–161. ISBN 978-81-7835-180-3.
  172. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  173. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  174. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  175. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  176. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  177. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  178. ↑ 178.0 178.1 "Collaborative Innovation: The vehicle driving Indo-Israel prosperity". NASSCOM. 11 July 2017. Retrieved 13 August 2017.
  179. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  180. ↑ 180.0 180.1 Barzilai, Amnon (3 November 2002). "Israel, India Sign Agreement on Space Research Cooperation". Haaretz. Retrieved 4 November 2015.
  181. ↑ 181.0 181.1 Sunderarajan, P. (25 December 2003). "Israel plans thrust on science and technology collaboration". The Hindu. Archived from the original on 15 October 2015. Retrieved 28 June 2015.
  182. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  183. ↑ 183.0 183.1 Dorminey, Bruce (22 May 2012). "Israeli Space Telescope On 'Clean Room' Ice For Years; May Never See Launch". Forbes. Retrieved 4 November 2015.
  184. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  185. ↑ 185.0 185.1 Opall-Rome, Barbara; Jayaraman, K.S. (14 November 2005). "Israel Chooses Indian PSLV To Launch New Spy Satellite". Space.com. Retrieved 5 November 2015.
  186. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  187. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  188. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  189. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  190. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  191. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  192. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  193. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  194. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  195. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  196. ↑ Sultan, Abir (5 July 2017). "India and Israel, Great Again". Tablet. Retrieved 9 August 2022.
  197. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  198. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  199. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  200. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  201. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  202. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  203. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  204. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  205. ↑ 205.0 205.1 "Three week fest to commemorate Indo-Israel diplomatic ties". The Economic Times. 6 April 2011. Archived from the original on 31 May 2012. Retrieved 4 May 2015.
  206. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  207. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  208. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  209. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  210. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  211. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  212. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  213. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  214. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  215. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  216. ↑ 216.0 216.1 Singh, Khushwant (2 July 2007). "A Jewish summer in Himalayas". The Times of India. Retrieved 5 May 2015.
  217. ↑ Judy, Maltz (5 March 2015). "Meet the new tourists to Israel (who don't care for hummus)". Haaretz. Retrieved 5 May 2015.
  218. ↑ 218.0 218.1 "India and Israel to Enhance Tourism Cooperation". Press Information Bureau. 5 September 2011. Retrieved 5 May 2015.
  219. ↑ 219.0 219.1 Elis, Niv (25 February 2015). "India's first travel convention in Israel eases conflict worries". The Jerusalem Post. Retrieved 5 May 2015.
  220. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  221. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  222. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  223. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  224. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  225. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  226. ↑ Harel, Amos (18 February 2015). "Israel-India Strategic Ties Are No Longer a Secret". Haaretz. Retrieved 4 May 2015.
  227. ↑ Kingsley, Patrick (14 July 2022). "What is the I2U2?". The New York Times. Retrieved 14 July 2022.
  228. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  229. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  230. ↑ 230.0 230.1 230.2 Kopf, Shulfa (6 March 2013). "The biggest show on earth". The Jerusalem Post. Retrieved 6 May 2015.
  231. ↑ Banerjee, Neela (2 October 2007). "In Jews, Indian-Americans See a Role Model in Activism". The New York Times. Retrieved 6 May 2015.
  232. ↑ 232.0 232.1 "Indian Muslims protest peace delegation to Israel". Ynetnews. 15 August 2007. Retrieved 6 May 2015.
  233. ↑ 233.0 233.1 233.2 233.3 Lappin, Yaakov (19 August 2007). "Time to end violence". Ynetnews. Retrieved 6 May 2015.
  234. ↑ 234.0 234.1 Ahmad, Tufail (7 November 2007). "Dialogue of Democracy: Indian Muslims Visit Israel". Yale Center for the Study of Globalization. Archived from the original on 30 October 2017. Retrieved 6 May 2015.
  235. ↑ 235.0 235.1 235.2 Brill, Alan (2 July 2009). "Two ancient religions behave like old friends". New Jersey Jewish News. Archived from the original on 24 June 2015. Retrieved 6 May 2015.
  236. ↑ 236.0 236.1 236.2 236.3 "Hindu American Foundation Joins in Historic Hindu-Jewish Summit Held in Israel". Hindu American Foundation. 26 February 2008. Archived from the original on 7 April 2015. Retrieved 6 May 2015.
  237. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  238. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  239. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  240. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
  241. ↑ Zeevi, Dan (12 February 2023). "30 Years of India-Israel Defense Relations - Defense Update" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 19 May 2025.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=భారత_ఇజ్రాయిల్_సంబంధాలు&oldid=4770192" నుండి వెలికితీశారు