భారత బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలు

భారత బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలు
దౌత్య కార్యాలయం
ఢాకాలో భారత హైకమిషన్	న్యూ ఢిల్లీలో బంగ్లాదేశ్ హైకమిషన్
రాయబారి
ఢాకాలో భారత హైకమిషనరు ప్రణయ్ కుమార్ వర్మ	న్యూ ఢిల్లీలో బంగ్లాదేశ్ హైకమిషనరు ఎం. రియాజ్ హమీదుల్లా

ఇరుగుపొరుగు దేశాలైన రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ బంగ్లాదేశ్ ల మధ్య ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు 1971లో అధికారికంగా ప్రారంభమయ్యాయి. బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధంలో భారతదేశం సైనిక జోక్యంతో బంగ్లాదేశ్ స్వాతంత్ర్యం పొందాక, భారతదేశం స్వతంత్ర బంగ్లాదేశ్‌ను (గతంలో తూర్పు పాకిస్తాన్ అని పిలిచేవారు) గుర్తించడంతో ఈ సంబంధాలు ప్రారంభమైంది.

కొన్ని వివాదాలు పరిష్కారం కానప్పటికీ, రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాలు పరస్పర సహకార సంబంధాలుగా వర్ణించబడ్డాయి. ^[1] ^[2] ^[3] బంగ్లాదేశ్, భారతదేశం SAARC, BIMSTEC, IORA, కామన్వెల్త్‌లలో ఉమ్మడి సభ్యులు. రెండు దేశాలకు సామాన్యంగా అనేక సాంస్కృతిక సంబంధాలున్నాయి. ముఖ్యంగా, భారత రాష్ట్రాలైన పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, బంగ్లాదేశ్ మూడూ బెంగాలీ మాట్లాడేవి. దశాబ్దాల నాటి సరిహద్దు వివాదాలను పరిష్కరించే చారిత్రిక భూ సరిహద్దు ఒప్పందంపై 2015 జూన్ 6 న 2015న సంతకాలయ్యాయి.^[4] అయితే సరిహద్దు గుండా ప్రవహించే నదుల నీటి పంపకాలపై చర్చలు ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్నాయి.

చరిత్ర

21వ శతాబ్దానికి ముందు

ఆధునిక భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ గణతంత్రాల మధ్య సంబంధాలు నాగరికత స్థాయిలో, సాంస్కృతిక, సామాజిక, ఆర్థిక స్థాయిల్లో ఉన్నాయి. రెండు దేశాలను ఏకం చేసేవి చాలా ఉన్నాయి - బెంగాల్ ప్రాంతం నుండి ఉద్భవించిన ఉమ్మడి చరిత్ర, ఉమ్మడి వారసత్వం, భాషా, సాంస్కృతిక సంబంధాలు, సంగీతం, సాహిత్యం, కళల పట్ల మక్కువ మొదలైనవి. ^[5] వలసరాజ్యాల కాలంలో రెండు దేశాలు బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్నాయి. బ్రిటిషు వారు స్వాధీనం చేసుకున్న మొదటి ప్రధాన ప్రాంతం బెంగాలే. 1911 వరకు కలకత్తా, బ్రిటిషు భారతదేశ రాజధానిగా ఉండేది.^[6] 1905, 1911 లలో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్, నేటి భారత బంగ్లాదేశ్‌లు రెండింటికీ జాతీయ గీతాలను సృష్టించాడు.^[7]

ఆధునిక బంగ్లాదేశ్ కు తొలి ఆధారం 1905 బెంగాల్ విభజనలో ఉంది.^[8] 1911 లో జరిగిన ఆందోళనలతో ఈ విభజన తిరగబడినప్పటికీ, ఢిల్లీ దర్బార్‌లో రాజధానిని ఢిల్లీకి తరలిస్తున్నట్లు అదే సమయంలో ప్రకటించడంతో బెంగాల్ కొంత ప్రతిష్టను కోల్పోయింది. ^[9] 1947లో బ్రిటిష్ ఇండియా విభజన సమయంలో, బెంగాల్ ప్రాంతం మళ్ళీ మతపరమైన ప్రాతిపదికన విభజించబడింది.^[10] తూర్పు బెంగాల్ పాకిస్తాన్ డొమినియన్ కిందకు, పశ్చిమ బెంగాల్ భారతదేశ డొమినియన్ కిందకూ వచ్చాయి. తరువాత వన్ యూనిట్ స్కీమ్ అమలు సమయంలో తూర్పు బెంగాల్‌కు తూర్పు పాకిస్తాన్‌ అని పేరు మార్చారు.^[11] ఆ తర్వాత 1971 లో బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధం జరిగింది. దీని ఫలితంగా పాకిస్తాన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం లభించింది. యుద్ధ సమయంలో భారత రిపబ్లిక్ బలమైన మిత్రదేశంగా ఉంది. ఆ కారణంగా భారత్, 1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో పోరాడింది.^[12]

అయితే, 1970ల మధ్యకాలం నుండి, బంగ్లాదేశ్ ముస్లిం దేశాలతో సన్నిహిత సంబంధాలను పెంచుకోవడం, ఇస్లామిక్ కాన్ఫరెన్స్ సంస్థలో పాల్గొనడం, దేశపు జాతి భాషా మూలాల కంటే, ఇస్లామిక్ గుర్తింపుకు ప్రాధాన్యత పెంచడం వలన సంబంధాలు మరింత దిగజారాయి. ^[13] 1980లలో రెండు దేశాలు వేర్వేరు శీతల యుద్ధ పొత్తులను అభివృద్ధి చేసుకున్నాయి. దీంతో ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను మరింత మందగించాయి. ^[14] ^[15] అయితే, 1982లో అధ్యక్షుడు ఎర్షాద్ పర్యటనతో, సంబంధాలలో "కొత్త అధ్యాయం" ఏర్పడింది. ^[16] దక్షిణాసియాలో ఆర్థిక సరళీకరణ ప్రారంభంతో, వారు ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు, వాణిజ్యాన్ని బలపరచుకున్నారు. చారిత్రాత్మక గంగా జలాల భాగస్వామ్య ఒప్పందం 1996 లో కుదిరింది. భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్‌లు ఉగ్రవాద వ్యతిరేకతలో సన్నిహిత వ్యూహాత్మక భాగస్వాములు. దక్షిణాసియాలో అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వాములలో ఒకరు కూడా.^[17]

21వ శతాబ్దం తర్వాత

ప్రధానమంత్రి షేక్ హసీనా 2010లో భారతదేశాన్ని సందర్శించి అనేక ఒప్పందాలపై సంతకం చేసింది.^[18] భారత ప్రధానమంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ 2011లో ఢాకాను సందర్శించి అనేక ఒప్పందాలపై సంతకం చేశాడు. ^[19] 2015లో ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ బంగ్లాదేశ్‌ను సందర్శించాడు. ఈ పర్యటనలో భూ సరిహద్దు ఒప్పందం పరిష్కారం కావడంతో ఇది చారిత్రాత్మకమైనదిగా మారింది.^[20]

షేక్ హసీనా పాలనలో సంబంధాలు (2009–2024)

2009 - 2024 మధ్య షేక్ హసీనా ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న కాలం, భారత, బంగ్లాదేశ్ ద్వైపాక్షిక సంబంధాల్లో అత్యుత్తమమైనది.

సరిహద్దుల విషయంలో 4 దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతున్న వివాదాలకు ముగింపు పలికేందుకు 2011 సెప్టెంబరులో రెండు దేశాలు సరిహద్దు విభజనపై ఒక ప్రధాన ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. ఆ భూభాగాన్ని తీన్ బిఘా కారిడార్ అని పిలుస్తారు. భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ పౌరులకు తీన్ బిఘా కారిడార్‌లో 24 గంటల ప్రవేశాన్ని కూడా మంజూరు చేసింది. బంగ్లాదేశ్‌లోని 111 భారతీయ ఎన్‌క్లేవ్‌లు, భారతదేశంలోని 51 బంగ్లాదేశ్ ఎన్‌క్లేవ్‌లలో ఉన్న 51,000 మంది ప్రజలపై ప్రభావం కలిగించే ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి ఈ ఒప్పందంలో ప్రధానమైనది. ఇందులో ఉన్న మొత్తం భూమి 24,000 ఎకరాలకు పైగా ఉంది.

^[21] ^[22] ఆ సంవత్సరం అక్టోబరు 9న, భారత, బంగ్లాదేశ్ సైన్యాలు తమ దళాల మధ్య సినర్జీని పెంచడానికి సిల్హెట్‌లో 14 రోజుల పాటు సంప్రీతి-II పేరిట ఉమ్మడి సైనిక విన్యాసాలు చేసాయి.^[23]

2012లో, దక్షిణ త్రిపురలోని పలటానా విద్యుత్ ప్రాజెక్టు కోసం అషుగంజ్ ద్వారా భారీ యంత్రాలు, టర్బైన్లు, సరుకును రవాణా చేయడానికి బంగ్లాదేశ్ భారతదేశ చమురు, సహజ వాయువు సంస్థకు అనుమతి ఇచ్చింది. ^[24]

2013 అక్టోబరు నుండి భారతదేశం, అదే నెలలో ప్రారంభించబడిన సరిహద్దు విద్యుత్ లైన్ ద్వారా బంగ్లాదేశ్‌కు రోజుకు 500 మెగావాట్ల విద్యుత్‌ను ఎగుమతి చేయడం ప్రారంభించింది. ^[25] ^[26]

భారత విదేశాంగ మంత్రి సుష్మా స్వరాజ్ 2014 జూన్‌లో తన తొలి అధికారిక విదేశీ పర్యటనలో బంగ్లాదేశ్‌ను సందర్శించింది. తన తొలి అధికారిక విదేశీ పర్యటన సందర్భంగా ఆమె, సంబంధాలను పెంపొందించడానికి వివిధ ఒప్పందాలను కుదుర్చుకుంది. వాటిలో కొన్ని:

13 ఏళ్లలోపు మైనర్లకు, 65 ఏళ్లు పైబడిన వృద్ధులకూ 5 సంవత్సరాల బహుళ ప్రవేశ వీసాలను అందించడానికి వీసా పాలనను సులభతరం చేయడం.
బంగ్లాదేశ్‌లో ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి ప్రతిపాదన.
భారతదేశంలో హత్య కేసులో పారిపోయిన నిందితుడిని తిరిగి పంపించే ఒప్పందం.
త్రిపుర నుండి అదనంగా 100 మెగావాట్ల విద్యుత్ సరఫరా.
మైత్రీ ఎక్స్‌ప్రెస్ ఫ్రీక్వెన్సీని పెంచడం, ఢాకా, గౌహతి, షిల్లాంగ్‌ల మధ్య బస్సు సౌకర్యం.
బంగ్లాదేశ్ తన భూభాగం లోని మౌలిక సదుపాయాలను ఉపయోగించి ఈశాన్య భారతదేశాలకు ఆహారం, ధాన్యాలను రవాణా చేయడానికి భారతదేశాన్ని అనుమతించింది. ^[24]

2015 జూన్‌లో భారత ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ బంగ్లాదేశ్‌లో అధికారిక పర్యటన, 2017లో బంగ్లాదేశ్ ప్రధానమంత్రి షేక్ హసీనా భారతదేశ పర్యటన తర్వాత, రెండు వైపులా 22 ఒప్పందాలు కుదిరాయి. దీర్ఘకాలంగా పెండింగ్‌లో ఉన్న భూ, సముద్ర సరిహద్దుల పరిష్కారం, హైటెక్ రంగాలలో, అంటే ఎలక్ట్రానిక్స్, సైబర్-సెక్యూరిటీ, అంతరిక్షం, సమాచార సాంకేతికత, పౌర అణుశక్తితో సహా తొంభైకి పైగా చర్చల ముగింపు. 2018–19 ఆర్థిక సంవత్సరం (FY)లో ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం US$9 బిలియన్ల నుండి US$10.46 బిలియన్లకు పెరిగింది. దీనికి ముందు 2017–18 ఆర్థిక సంవత్సరంలో US$7 బిలియన్ల నుండి US$9 బిలియన్లకు పెరిగింది. ఈ పర్యటన సందర్భంగా భారతదేశం బంగ్లాదేశ్‌కు US$2 బిలియన్ల రుణాన్ని అందించింది. US$5 బిలియన్ల విలువైన పెట్టుబడుల వాగ్దానం చేసింది. ఒప్పందాల ప్రకారం, భారతదేశానికి చెందిన రిలయన్స్ పవర్ 3,000 MW LNG ఆధారిత విద్యుత్ ప్లాంట్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి US$3 బిలియన్లను పెట్టుబడి పెట్టడానికి అంగీకరించింది (ఇది బంగ్లాదేశ్‌లో ఇప్పటివరకు చేసిన అతిపెద్ద విదేశీ పెట్టుబడి). అదానీ పవర్ US$1.5 బిలియన్ల వ్యయంతో 1600 MW బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ ప్లాంట్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి అంగీకరించింది. ^[27] ఈ ఒప్పందాలలో సముద్ర భద్రతా సహకారం, మానవ అక్రమ రవాణా, నకిలీ భారతీయ కరెన్సీని అరికట్టడం వంటి ఒప్పందాలు ఉన్నాయి.^[27] ^[28] ^[29] భారతదేశ ఆర్థిక సహాయంతో బంగ్లాదేశ్ ప్రభుత్వం, మూడు ముఖ్యమైన మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించింది. ఈ ప్రాజెక్టులలో ఇతర కీలకమైన అంశాలతో పాటు విద్యుత్ కేంద్రం, రైల్వే లింకులూ ఉన్నాయి. ^[30]

బంగ్లాదేశ్‌కు 4 లక్షల టన్నుల డీజిల్ సరఫరా చేయడానికి ఉద్దేశించిన 130 కిలోమీటర్ల పొడవైన భారత బంగ్లాదేశ్ ఫ్రెండ్‌షిప్ పైప్‌లైన్ను 2018 లో రెండు దేశాల నాయకులు ప్రారంభించారు. 2018 సెప్టెంబరులో బంగ్లాదేశ్ మంత్రివర్గం భారతదేశంతో ప్రతిపాదిత ఒప్పందం ముసాయిదాను ఆమోదించింది. దీంతో చిట్టగాంగ్, మోంగ్లా సముద్ర ఓడరేవులను దాని భూపరివేష్టిత ఈశాన్య రాష్ట్రాలు ఉపయోగించుకోవడానికి వీలు కలుగుతుంది.^[31]^[32]

2015 భూ సరిహద్దు ఒప్పందం

ప్రధాన వ్యాసం: భారత-బంగ్లాదేశ్ ఎన్‌క్లేవులు

2015 మే 7న, బంగ్లాదేశ్ దౌత్యవేత్తల సమక్షంలో భారత పార్లమెంటు ఏకగ్రీవంగా 100 వ రాజ్యాంగ సవరణగా భూ సరిహద్దు ఒప్పందాన్ని (LBA) ఆమోదించింది. తద్వారా బ్రిటిష్ పాలన ముగిసినప్పటి నుండీ, 68 సంవత్సరాలుగా ఉన్న, సరిహద్దు వివాదాలన్నింటినీ పరిష్కరించింది. 1974 ముజిబ్-ఇందిరా ఒప్పందాల కాలం నుండి ఈ బిల్లు ఆమోదం పెండింగ్‌లో ఉంది.

2015 జూలై 31 అర్ధరాత్రి, భారతదేశం బంగ్లాదేశ్‌లు తమ అస్పష్టమైన సరిహద్దు వెంబడి భూభాగాలను మార్చుకున్నాయి. దశాబ్దాలుగా జాతీయత లేకుండా జీవించిన తర్వాత 15,000 మందికి పైగా ప్రజలు భారత పౌరులయ్యారు. 36,000 మంది బంగ్లాదేశ్ పౌరసత్వం తీసుకున్నారు. సుదీర్ఘ వివాదానికి ముగింపు పలికి, రెండు దేశాలు సరిహద్దు ప్రాంతంలోని 162 ఎన్క్లేవ్‌లను మార్చుకున్నాయి. అక్కడ నివసిస్తున్న ప్రజలు కొత్త దేశంలో ఉండటానికి లేదా తమ దేశం వెళ్లడానికీ వీలు కల్పించాయి.^[33]

హసీనా తర్వాతి సంబంధాలు (2024–ప్రస్తుతం)

భారత విదేశాంగ కార్యదర్శి విక్రమ్ మిస్రి ప్రకారం, ముహమ్మద్ యూనస్ ప్రధాన సలహాదారుగా పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత ఆయనకు స్వాగతం పలికిన మొదటి విదేశీ నాయకులలో భారత ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ కూడా ఉన్నారు. ^[34] అయితే, 2024 ఆగస్టులో వచ్చిన బంగ్లాదేశ్ వరదలు భారత బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలకు ఆటంకం కలిగించాయి. ^[35]

2024 డిసెంబరు ప్రారంభంలో, భారత విదేశాంగ కార్యదర్శి దౌత్య పర్యటన తర్వాత రెండు దేశాల మధ్య ఉద్రిక్తతలు తగ్గాయి. ఆయన యూనస్‌తో జరిపిన సమావేశం సానుకూలంగా ముగిసింది. న్యూఢిల్లీ "ఉమ్మడి, సమిష్టి ప్రయత్నాలను" ఊహించిందనీ, ఢాకాతో మరింత గాఢమైన సంబంధాలను కోరుకుంటున్నట్లూ విదేశాంగ కార్యదర్శి తెలియజేశారు. అయితే, సాంస్కృతిక, మతపరమైన ప్రదేశాలపై దాడుల అంశాన్ని కూడా ఆయన లేవనెత్తారు. భారతదేశంతో సంబంధాలను యూనస్ "చాలా దృఢమైనవి"గా అభివర్ణించాడు.^[34]

2024 డిసెంబరు 25 న భారత హైకమిషనర్ ప్రణయ్ వర్మ, భారత బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలపై ఆశావాదాన్ని వ్యక్తం చేశాడు. పెరుగుతున్న వాటి సామర్థ్యాల నుండి కలిగే పరస్పర ప్రయోజనాలను అతను హైలైట్ చేశాడు. "ప్రజాస్వామ్య, స్థిరమైన, శాంతియుత, ప్రగతిశీల, సమ్మిళిత" బంగ్లాదేశ్‌కు "బలమైన మద్దతు"ను హైకమిషనర్ ప్రకటించాడు. పరస్పర పురోగతిలో, శ్రేయస్సులో న్యూఢిల్లీ, ఢాకాలకు బలమైన ఆసక్తి ఉందని కూడా హైకమిషనర్ అన్నాడు.^[36]

2025 జనవరి 1న, బంగ్లాదేశ్ ఆర్మీ చీఫ్ వకార్-ఉజ్-జమాన్ ప్రోథోమ్ అలో అనే ఇంగ్లీషు పత్రికకు ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో భారతదేశం పట్ల సానుకూల దృక్పథాన్ని వెలువరించాడు. బంగ్లాదేశ్, భారతదేశాల మధ్య సమతుల్య, పరస్పర ప్రయోజనకరమైన సంబంధాల ప్రాముఖ్యతను జనరల్ వకార్ నొక్కిచెప్పాడు. వాణిజ్యం, వైద్య సేవలలో భారతదేశం గణనీయమైన పాత్ర పోషిస్తుండటంతో, రెండు దేశాలు ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడటం లోని ప్రాముఖ్యతను ఆయన గుర్తించాడు. వారి పరస్పర చర్యలలో న్యాయమైన, సమానత్వపు అవసరాన్ని నొక్కిచెబుతూ వకార్, బంగ్లాదేశీయులలో తమపై భారత్ ఆధిపత్యం చెలాయిస్తోందన్న భావన కలగకుండా చూసుకోవడం, మంచి సంబంధాలను పెంపొందించుకోవడంతో పాటు జాతీయ ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడం ముఖ్యమన్నాడు. ఈ సంబంధాన్ని "ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం"గా అతను వర్ణించాడు. భద్రతా సహకారంపై ప్రశ్నించినప్పుడు, బంగ్లాదేశ్ భారతదేశ వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలకు విరుద్ధంగా ఏమీ చేయదనీ, భారతదేశం తగురీతిగా ప్రతిస్పందిస్తుందనీ తాను ఆశిస్తున్నట్లు జనరల్ పేర్కొన్నాడు.^[37] అదే రోజు, బంగ్లాదేశ్ విదేశాంగ సలహాదారుడు మహ్మద్ తౌహిద్ హుస్సేన్ భారతదేశంతో బంగ్లాదేశ్ సంబంధాలు "ఏదో ఒక సమస్యతో ముడిపడి ఉన్నవి కావనీ, దానికి మించి విస్తరించినవనీ" పేర్కొన్నాడు. భారతదేశంతో మంచి సంబంధాలను కొనసాగించడం తమ 2025 ఏటి ప్రాధాన్యతలలో ఒకటి అని హామీ ఇచ్చాడు.^[38]

2024 ఆగస్టులో హసీనా రాజీనామా చేసిన తర్వాత మోడీ యూనస్‌లు మొదటిసారిగా 2025 ఏప్రిల్ 4 న కలుసుకున్నారు. బ్యాంకాక్‌లో జరిగిన 6వ BIMSTEC శిఖరాగ్ర సమావేశంలో ఇద్దరు నాయకులు ద్వైపాక్షిక సమావేశంలో పాల్గొన్నారు. ^[39] ^[40] వాళ్ళు చర్చించిన అంశాలలో, హసీనాను అప్పగించడం, సరిహద్దు హత్యలు, గంగా, తీస్తా నదుల జలాల పంపకం, బంగ్లాదేశ్‌లో హిందూ మైనారిటీలపై వేధింపులు, రెండు వైపుల నుండి చేసిన రెచ్చగొట్టే ప్రకటనలూ ఉన్నాయి. ^[41] ^[42] ^[43] ప్రెస్ సెక్రటరీ షఫీకుల్ ఆలం ఈ సమావేశాన్ని "నిర్మాణాత్మక, ఉత్పాదక, ఫలవంతమైన"దిగా అభివర్ణించాడు.^[44] ఈ సమావేశంలో మోడీ, 2015లో జరిగిన 102వ ఇండియన్ సైన్స్ కాంగ్రెస్‌లో తాను యూనస్‌ను సత్కరిస్తున్న చిత్రాన్ని కూడా యూనస్‌కు బహుమతిగా ఇచ్చాడు.^[45] బంగ్లాదేశ్‌లోని అతిపెద్ద ప్రతిపక్షమైన బంగ్లాదేశ్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ (BNP) ఈ సమావేశాన్ని స్వాగతించింది. దాని ప్రధాన కార్యదర్శి మీర్జా ఫఖ్రుల్ ఇస్లాం ఆలంగీర్ దీనిని "గొప్ప ఆశాకిరణం" అని అభివర్ణించాడు.^[46]

2025 జూన్ 26 న బంగ్లాదేశ్ విదేశాంగ సలహాదారుడు మహ్మద్ తౌహిద్ హుస్సేన్, బంగ్లాదేశ్-భారత సంబంధాలు "పునఃసర్దుబాటు దశ" గుండా వెళుతున్నాయని గుర్తించాడు. అదే సమయంలో అవి స్తంభించిపోయాయనే వాదనను తోసిపుచ్చాడు. బంగ్లాదేశ్ ఎల్లప్పుడూ భారతదేశంతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉందని అతను నొక్కి చెప్పాడు.^[47]

దౌత్య కార్యక్రమాలు

భారతదేశం బంగ్లాదేశ్‌ను గుర్తించినందుకూ, రెండు దేశాల మధ్య నిరంతర స్నేహానికీ గుర్తుగా డిసెంబరు 6 న బంగ్లాదేశ్, భారతదేశాలు స్నేహ దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటాయి. ^[48]

2013 నవంబరు నుండి, పెట్రాపోల్ - బెనాపోల్ సరిహద్దు తనిఖీ కేంద్రంలో " వాఘా సరిహద్దు లాంటి వేడుక"ను నిర్వహిస్తున్నారు. ఈ వేడుకలో తూర్పు సరిహద్దులో సూర్యాస్తమయ సమయంలో రెండు దేశాల జాతీయ జెండాలను అవనతం చేయడం, కవాతు చేయడం వంటివి ఉన్నాయి. ^[49]

2015 నవంబరులో బంగ్లాదేశ్ వాణిజ్య మంత్రి తోఫైల్ అహ్మద్ భారతదేశం చేసిన 2015 నేపాల్ దిగ్బంధనను విమర్శిస్తూ, " ఇలాంటి దిగ్బంధనాలు BBIN వంటి ఒప్పందాలను దెబ్బతీస్తాయని" అన్నాడు. ^[50]

2019 లో భారత పార్లమెంటు పౌరసత్వ సవరణ చట్టాన్ని (CAA) ఆమోదించింది, ^[51] దీని తర్వాత బంగ్లాదేశ్ విదేశాంగ మంత్రి AK అబ్దుల్ మోమెన్, హోం మంత్రి అసదుజ్జమాన్ ఖాన్‌లు తమ భారతదేశ పర్యటనలను రద్దు చేసుకున్నారు.^[52] తరువాత, మంత్రి షహ్రియార్ ఆలం కూడా తన భారత పర్యటనను రద్దు చేసుకున్నాడు.^[53] షేక్ హసీనా CAAను విమర్శించింది. దీని "అవసరం లేదు" అని ఆమె చెప్పింది. కానీ, CAA, జాతీయ పౌరుల రిజిస్టరు భారతదేశపు "అంతర్గత విషయాలు" అని ఆమె ధృవీకరించింది.^[54]

2023లో, హర్దీప్ సింగ్ నిజ్జర్ హత్యపై కెనడాతో దౌత్యపరమైన వివాదంలో బంగ్లాదేశ్ భారతదేశానికి మద్దతు ఇచ్చింది, కెనడాను "హంతకులకు కేంద్రంగా" అభివర్ణించింది.^[55]

చారిత్రికంగా ఆర్థిక సహకారం

సిమెంట్ రంగం

బంగ్లాదేశ్‌లో సిమెంట్ రంగాన్ని సృష్టించడానికి భారతదేశం పరోక్షంగా సహాయం చేసింది. ఇది ప్రపంచంలోని అగ్రతమ 20 సిమెంట్ ఉత్పత్తిదారుల వరుస లోకి చేరుకుంది. భారతదేశం, ఫ్రాన్స్‌లు మొదట బంగ్లాదేశ్‌కు సిమెంట్ ఉత్పత్తిని తీసుకువచ్చాయి. 1974లో, ఫ్రెంచ్ కంపెనీ లఫార్జ్ భారతదేశంలోని మేఘాలయ రాష్ట్రం నుండి సున్నపురాయిని ఉపయోగించి సిమెంటు తయారుచేసే కర్మాగారాన్ని సిల్హెట్‌లో ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయించుకుంది.^[56]

భారతదేశం అందించిన సహాయం

విముక్తి తర్వాత సహాయ కార్యక్రమం

విముక్తి యుద్ధం తర్వాత మొదటి 6 నెలల్లో, 1972 జూన్ వరకు, భారతదేశం $220 మిలియన్లు సాయం అందించింది. 2024 నాటి లెక్కల్లో చూస్తే ఇది దాదాపు $1.6 బిలియన్లకు సమానం. ఆ సమయానికి బంగ్లాదేశ్‌కు అతిపెద్ద సహాయ ప్రదాతగా భారత్ నిలిచింది. ^[56]

వార్షిక సహాయం

2021–2022 ఆర్థిక సంవత్సరానికి భారతదేశం INR 200 కోట్లు కేటాయించింది. ^[57]
2022లో, దాదాపు INR 300 కోట్ల సహాయాన్ని ప్రకటించింది.^[57]
2023 లో, భారతదేశం INR 200 కోట్ల సహాయాన్ని కేటాయించింది. ^[58]
2024 లో INR 120 కోట్లు కేటాయించింది. ^[59]

రక్షణ

LCA తేజస్ డెమో ఫ్లైట్ తీసుకున్న తర్వాత బంగ్లాదేశ్ వైమానిక దళ అధిపతి, ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ మాసిహుజ్జామన్ సెర్నియాబత్ .

2017 ఏప్రిల్‌లో షేక్ హసీనా న్యూఢిల్లీలో జరిపిన నాలుగు రోజుల పర్యటన సందర్భంగా, బంగ్లాదేశ్, భారతదేశాలు రెండు రక్షణ ఒప్పందాలపై సంతకం చేశాయి. భారతదేశానికి, దాని పొరుగు దేశాలతో చేసుకున్న అలాంటి ఒప్పందాల్లో ఇదే మొదటిది. ఈ ఒప్పందాల ప్రకారం, రెండు దేశాల సైన్యాలు ఉమ్మడి విన్యాసాలు, శిక్షణను నిర్వహిస్తాయి. రక్షణ తయారీలో బంగ్లాదేశ్ స్వయం సమృద్ధిని సాధించడానికి భారతదేశం సహాయం చేస్తుంది. బంగ్లాదేశ్ సైన్యానికి నిపుణుల శిక్షణ, సాంకేతిక, లాజిస్టిక్ మద్దతును కూడా అందిస్తుంది. రక్షణ పరికరాలను కొనుగోలు చేయడానికి బంగ్లాదేశ్‌కు $500 మిలియన్లు ఇచ్చింది. భారతదేశం పొరుదేశాలకు ఇచ్చిన మొట్టమొదటి రక్షణ-సంబంధ రుణం అది.^[60]

అలాగే, ఉగ్రవాద వ్యతిరేక సమస్యలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలను ఎదుర్కోవడం, మానవతా సహాయం, విపత్తు ఉపశమనాల (HADR) వంటి ఉమ్మడి సమస్యలను ఎదుర్కోవడం కోసం శిక్షణా కార్యక్రమాలను నిర్వహించడం వంటి కార్యక్రమాలతో రెండు దేశాల సైన్యాలు చాలా విస్తృతమైన పాత్ర పోషించాయి. 2019 మార్చిలో భారత సైన్యపు తూర్పు ఆర్మీ కమాండ్ GOC-ఇన్-సి జనరల్ MM నరవాణే, బంగ్లాదేశ్ సైన్యాధిపతి జనరల్ అజీజ్ అహ్మద్‌ను సందర్శించి, రెండు దేశాల మధ్య నిఘా భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం, రక్షణ సహకారానికి సంబంధించిన ఇతర రంగాలను అభివృద్ధి చేయడం గురించి చర్చలు జరిపాడు.

"బంగ్లాదేశ్ తన అక్కర్లేదని భావించిన దేన్నీ వారిమీద బలవంతంగా రుద్దడానికి భారతదేశం ఇష్టపడదు." అని ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ అన్నాడు. పరిశీలనలో ఉన్న ద్వైపాక్షిక పత్రం ప్రస్తుత యంత్రాంగాన్ని సంస్థాగతీకరించడం, రెండు దేశాల మధ్య కొనసాగుతున్న సహకారాన్ని క్రమబద్ధీకరించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది" అని ఒక అధికారి తెలిపారు. ఈ ప్రాంతంలో నీలి ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేయడానికి సంభావ్య ఉమ్మడి రోడ్-మ్యాప్ గురించి చర్చించారు. ^[61]

అలాగే, భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ ప్రధానమంత్రులు ఇద్దరూ సముద్ర భద్రతా భాగస్వామ్యాలను బలోపేతం చేయడానికి ఇరుదేశాలూ తీసుకున్న చొరవలను స్వాగతించారు. బంగ్లాదేశ్‌లోని చిట్టగాంగ్, మోంగ్లా ఓడరేవులలో తీర నిఘా రాడార్ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడానికి సంబంధించిన అవగాహన ఒప్పందాన్ని (MoU) ఖరారు చేయడాన్ని కూడా వారు అభినందించారు.^[62]

వివాదాలు

బంగ్లాదేశ్-భారత్ సరిహద్దులోని ఒక పోస్ట్

ఫరక్కా బ్యారేజ్

హుగ్లీ నదిలో నీటి సరఫరాను పెంచడానికి భారతదేశం ఫరక్కా బ్యారేజీ నిర్మాణం, నిర్వహణ అనేది వివాదాస్పదమైన ప్రధాన అంశం. పొడి సీజన్లలో గంగా జలాల్లో తమకు న్యాయమైన వాటా లభించదనీ, భారతదేశం అదనపు జలాలను విడుదల చేసినప్పుడు వర్షాకాలంలో ముంపునకు గురవుతుందనీ బంగ్లాదేశ్ పట్టుబడుతోంది.

సరిహద్దు హత్యలు

ఇటీవలి సంవత్సరాలలో ఇండో-బంగ్లాదేశ్ సరిహద్దులో బంగ్లాదేశ్ పౌరుల మరణాలు రెండు దేశాల ద్వైపాక్షిక సంబంధాల మధ్య ఇబ్బందికరమైన అంశాలలో ఒకటిగా మారాయి. భారతదేశ సరిహద్దు భద్రతా దళాలు (BSF) ^[63] అనుసరిస్తున్న "కాల్చి చంపడం" విధానంలో, హ్యూమన్ రైట్స్ వాచ్ ప్రకారం 2001 - 2011 మధ్య దాదాపు 1,000 మంది బంగ్లాదేశీయులను చంపారనే అంశం, భారత బంగ్లాదేశ్‌ల మధ్య జరిగిన చర్చలలో ప్రధానమైనది.^[64] బంగ్లాదేశ్‌ను సందర్శించే భారత అధికారులు , భారత విదేశాంగ మంత్రులు, BSF అధిపతులు BSF కాల్పులను ఆపుతామని అనేకసార్లు ప్రతిజ్ఞ చేశారు. కానీ బంగ్లాదేశ్ జాతీయులు, ఎక్కువగా అక్రమ సరిహద్దు దాటేవారిని భారత దళాలు కాల్చి చంపడం కొనసాగించాయి.^[65]

BSF కాల్పులు, తదనంతర మరణాల కారణంగా బంగ్లాదేశ్‌లో కోపం పెరిగినప్పటికీ, ^[63] ^[66] భారతదేశంలోకి అక్రమ వలసలు పెరుగుతున్నందున, అక్రమ వ్యాపారులు సరిహద్దును దుర్వినియోగం చేయడం వలనా భద్రత పెరుగుతుందని భారత అధికారులు వాదిస్తున్నారు. సరిహద్దు వద్ద ప్రాణనష్టాన్ని తగ్గించాలని ప్రతిజ్ఞ చేసిన భారత అధికారులు, ఇటీవలి సంవత్సరాలలో బంగ్లాదేశ్ మరణాల సంఖ్య క్రమంగా తగ్గుతున్నట్లు గణాంకాలను చూపించారు.^[65] సరిహద్దులో BSF కాల్పుల వల్ల సంభవించిన బంగ్లాదేశ్ మరణాలు రెండు దేశాల హ్యాకర్ల మధ్య సైబర్ యుద్ధానికి కారణమయ్యాయి. వారు BSF, నేషనల్ ఇన్ఫర్మేటిక్స్ సెంటర్, తృణమూల్ కాంగ్రెస్ వెబ్‌సైట్‌లను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ^[67]

బంగ్లాదేశ్ వైపు కూడా రెండు దేశాల మధ్య సరిహద్దు ఉల్లంఘనకు పాల్పడినట్లు తేలింది. అలాంటి సంఘటనలలో 2001లో జరిగిన పాడువా లేదా పిర్దివా గ్రామంపై దండయాత్ర కూడా ఒకటి. 2001 ఏప్రిల్ 16–19 మధ్య, బంగ్లాదేశ్ రైఫిల్స్ (BDR) మేఘాలయలోని పిరిదువాలోకి చొరబడి సరిహద్దు ఉద్రిక్తతలకు కారణమయ్యాయి. ఏప్రిల్ 17–18 తేదీలలో అస్సాంలోని బోరైబారిలో భారీ కాల్పులు జరిగాయి. ఈ సమయంలో 16 మంది BSF సిబ్బంది కనిపించకుండా పోయారు. భారతదేశం BSF ద్వారాను, దౌత్య మార్గాల ద్వారానూ శత్రుత్వాలను ముగించాలని, BDR ఉపసంహరణను, యథాతథ స్థితిని పునరుద్ధరించాలనీ డిమాండ్ చేసింది. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రకారం, ఏప్రిల్ 19 నాటికి ఇది పూర్తయింది. ^[68] ఏప్రిల్ 20న తప్పిపోయిన 16 మంది సిబ్బంది మృతదేహాలను తిరిగి ఇచ్చారు. వారిలో కొందరి దేహాలనుండి అవయావాలు తొలగించినట్లు గమనించారు. ఎనిమిది మంది సైనికుల "కళ్ల లోకి" కాల్చి చంపారు. ఈ సంఘటన అంతర్జాతీయ నిబంధనలు, మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలపై తీవ్ర ఆందోళనలను రేకెత్తించింది. మీడియాలో ప్రసారం చేయబడిన ఛాయాచిత్రాలలో, కొంతమంది బంగ్లాదేశ్ గ్రామస్తులు హత్యలకు గురైన వారిలో ఒకరి మృతదేహాన్ని "వేటాడిన పులిలా" వెదురు స్తంభానికి చేతులు కాళ్ళు వేలాడుతూ మోసుకెళ్తున్నట్లు చూడవచ్చు. ఎటువంటి ప్రేరేపణ లేకుండా చొరబడటం, సైనికులపై అమానుషంగా ప్రవర్తించడం, చంపడాలను భారతదేశం ఖండించింది. ^[69] ^[70] సైనికులు ఘర్షణల సమయంలో మరణించలేదు, పోరాటం ముగిసిన తర్వాత వారిని హత్యచేసారు. డిప్యూటీ కమాండర్ మండల్ విషయంలో ఇది స్పష్టంగా ఉంది. అతని మృతదేహంలో రిగర్ మార్టిస్ మొదలవడాన్ని బట్టి, అతను మరణించి 24 గంటల లోపే అయినట్లు తెలిసింది ^[68]

సరిహద్దులో హత్యలను తగ్గించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. అతిక్రమించినవారితో జరిగే కాల్పుల సంఘటనలలో మరణాలను తగ్గించడానికి BSF ఒక విధాన మార్పును తీసుకువచ్చింది. ప్రాణాంతకం కాని ఆయుధాలను ఉపయోగిస్తామని అది చెప్పింది.^[71]

దౌత్యపరమైన సంఘటనలు

2024లో భారతదేశంలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్ పై దాడి

2024 నవంబరు చివరలో, భారతీయ జెండాలు, ఇస్కాన్ చిహ్నాలను అపవిత్రం చేసినట్లు అనేక నివేదికలు వెలువడ్డాయి. ఈ సంఘటనలు బంగ్లాదేశ్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ టెక్నాలజీ విశ్వవిద్యాలయం, బోగ్రా ప్రభుత్వ పాలిటెక్నిక్ ఇన్స్టిట్యూట్, ఢాకా విశ్వవిద్యాలయం, నోఖాలి సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ విశ్వవిద్యాలయంలో జరిగినట్లు తెలిసింది.^[72]

2024 డిసెంబరు 2 న హిందూ సంఘర్ష్ సమితి సభ్యులు త్రిపురలోని అగర్తలాలో ఉన్న బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి చేశారు. వారు ఆవరణలోకి ప్రవేశించి " బంగ్లాదేశ్ జెండాను దించి, నిప్పంటించి, భవనం లోపల కొంత విధ్వంసానికి పాల్పడ్డారు". ^[73] త్రిపుర రాజధానిలో జరిగిన సంఘటనపై భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ విచారం వ్యక్తం చేసింది. భారతదేశంలోని బంగ్లాదేశ్ మిషన్లలో "భద్రతా ఏర్పాట్లను పెంచుతున్నట్లు" బంగ్లాదేశ్‌కు హామీ ఇచ్చింది. ^[74] దీన్ని భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ "చాలా విచారకరం"గా అభివర్ణించింది. ^[75]2024 డిసెంబరు 3 న భారత పోలీసులు ఈ సంఘటనకు సంబంధించి ఏడుగురిని అరెస్టు చేశారు.

తీన్ బీఘా కారిడార్

తీన్ బిఘా కారిడార్‌ను బంగ్లాదేశ్‌కు బదిలీ చేయడంపై కూడా వివాదాలు ఉన్నాయి. బంగ్లాదేశ్‌లోని కొంత భాగం భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం చుట్టూ ఉంది. ఈ ఎన్‌క్లేవ్‌ను బంగ్లాదేశ్ ప్రధాన భూభాగానికి అనుసంధానించడానికి భారతదేశం 1992 జూన్ 26న తీన్ బీఘా భూమిని బంగ్లాదేశ్‌కు లీజుకు ఇచ్చింది. నిరవధికమైన ఆ లీజుకు సంబంధించి వివాదం ఉంది. ఈ వివాదాన్ని 2011లో కుదిరిన పరస్పర ఒప్పందం ద్వారా ఇరుదేశాలు పరిష్కరించుకున్నాయి.^[76]

ఉగ్రవాదం

బంగ్లాదేశ్‌లో ఉన్న కొన్ని ఉగ్రవాద సంస్థలు భారతదేశాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని ఉగ్రవాద కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తాయి. అల్-ఖైదా, హర్కత్-ఉల్-జిహాద్-అల్-ఇస్లామికి అనుబంధంగా ఉన్న అన్సరుల్లా బంగ్లా టీం వంటివి వీటిలో ఉన్నాయి.^[77]

అక్రమ వలసలు

బంగ్లాదేశ్ నుండి భారతదేశంలోకి వస్తున్న అక్రమ వలసలు కూడా ఇరుదేశాల సంబంధాలలో వివాదానికి కారణమయ్యాయి.^[78] సరిహద్దులో నిఘా చాలా తక్కువ. వలసదారులు చట్టవిరుద్ధంగా దాటగలుగుతారు. కొన్నిసార్లు సరిహద్దు భద్రతా సిబ్బందికి లంచాలు సమర్పించుకుని కూడా వెళ్తారు.^[78] భారతదేశంలో నివసిస్తున్న బంగ్లాదేశీయుల ఉనికిని బంగ్లాదేశ్ అధికారులు తిరస్కరించారు. భారతదేశంలో దొరికిన అక్రమ వలసదారులను తమ దేశం నుండి అక్రమ రవాణా చేసినట్లు వర్ణించారు.^[78] అది నిజమో కాదో గానీ, వ్యభిచార అభియోగాలు వారికి గణనీయమైన పరిణామాలను కలిగించాయి. సరిహద్దు దాటిన వలసదారుల్లో HIV/AIDS సంక్రమణ ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉంది.

ఇవి కూడా చూడండి

ఫిన్లాండ్-భారత్ సంబంధాలు
బంగ్లాదేశ్-పాకిస్తాన్ సంబంధాలు
బంగ్లాదేశ్-భారత సరిహద్దు
భారతదేశ విదేశీ సంబంధాలు
దక్షిణాసియా ప్రాంతీయ సహకార సంఘం (సార్క్)

మూలాలు

↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
↑ "India and Pakistan: Over the Edge". Time. 13 December 1971. the original నుండి 8 October 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 May 2020.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
1 2 "Bangladesh allows transit of Foodgrain to Northeast Indian States". Bihar Prabha News. Indo-Asian News Service. ఒరిజినల్ నుండి 1 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2014-06-12."Bangladesh allows transit of Foodgrain to Northeast Indian States". Bihar Prabha News. Indo-Asian News Service. Archived from the original on 1 December 2023. Retrieved 12 June 2014.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
1 2 Haroon Habib (7 June 2015). "Adani, Reliance sign deals for power generation in Bangladesh". The Hindu. ఒరిజినల్ నుండి 13 April 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 December 2024.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
1 2 Jaiswal, Arushi (2024-12-09). "Foreign Secretary Vikram Misri meets Bangladesh's Muhammad Yunus amid strained ties" (in ఇంగ్లీష్). India TV News. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-03.Jaiswal, Arushi (9 December 2024). "Foreign Secretary Vikram Misri meets Bangladesh's Muhammad Yunus amid strained ties". India TV News. Retrieved 3 January 2025.
↑ "Millions in this country are stranded by flooding. Many blame their neighbor". CNN World (in ఇంగ్లీష్). 26 August 2024. ఒరిజినల్ నుండి 26 August 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 January 2025.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "Bangladesh ministers cancel visit to India". The Indian Express (in ఇంగ్లీష్). 2019-12-13. ఒరిజినల్ నుండి 30 November 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-09-12.
↑ Roche, Elizabeth (2020-01-11). "Bangladesh foreign minister cancels visit to India". mint (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 5 April 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-09-12.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
1 2 "Indo-Bangla economic relations". Dhaka Tribune (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-03.
1 2 "India announces Rs 300cr financial aid for Bangladesh in budget". The Daily Star (in ఇంగ్లీష్). 2022-02-01. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-03.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh Joint Statement during Official Visit of Prime Minister of Bangladesh to India". Ministry of External Affairs, Government of India. 5 October 2019. ఒరిజినల్ నుండి 3 December 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 February 2020.
1 2 "India/Bangladesh: Indiscriminate Killings, Abuse by Border Officers". Human Rights Watch. 9 December 2010. ఒరిజినల్ నుండి 25 April 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2012-10-29."India/Bangladesh: Indiscriminate Killings, Abuse by Border Officers". Human Rights Watch. 9 December 2010. Archived from the original on 25 April 2015. Retrieved 29 October 2012.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
1 2 Haroon Habib (1 October 2012). "BSF promises to bring down border casualties to zero". The Hindu. ఒరిజినల్ నుండి 7 January 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2012-10-29.Haroon Habib (1 October 2012). "BSF promises to bring down border casualties to zero". The Hindu. Archived from the original on 7 January 2014. Retrieved 29 October 2012.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
1 2 "Statement by Shri Jaswant Singh, External Affairs Minister Recent Incidents at India-Bangladesh Border". Ministry of External Affairs, Government of India (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 22 December 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-17.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.
↑ V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
↑ "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.
1 2 3 Fiona Samuels. "Population mobility and HIV and AIDS: review of laws, policies and treaties between Bangladesh, Nepal and India". Archived 2012-09-20 at the Wayback Machine

[1] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[2] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[3] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[4] Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.

[5] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[6] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[7] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[8] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[9] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[10] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[11] Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.

[time-edge-12] "India and Pakistan: Over the Edge". Time. 13 December 1971. the original నుండి 8 October 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 May 2020.

[13] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[14] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[15] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[16] Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.

[17] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[18] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[19] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[20] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[21] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[22] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[23] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[foodgrains-24] 1 2 "Bangladesh allows transit of Foodgrain to Northeast Indian States". Bihar Prabha News. Indo-Asian News Service. ఒరిజినల్ నుండి 1 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2014-06-12."Bangladesh allows transit of Foodgrain to Northeast Indian States". Bihar Prabha News. Indo-Asian News Service. Archived from the original on 1 December 2023. Retrieved 12 June 2014.

[25] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[26] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[:6-27] 1 2 Haroon Habib (7 June 2015). "Adani, Reliance sign deals for power generation in Bangladesh". The Hindu. ఒరిజినల్ నుండి 13 April 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 December 2024.

[28] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[29] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[30] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[31] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[32] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[33] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[:4-34] 1 2 Jaiswal, Arushi (2024-12-09). "Foreign Secretary Vikram Misri meets Bangladesh's Muhammad Yunus amid strained ties" (in ఇంగ్లీష్). India TV News. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-03.Jaiswal, Arushi (9 December 2024). "Foreign Secretary Vikram Misri meets Bangladesh's Muhammad Yunus amid strained ties". India TV News. Retrieved 3 January 2025.

[Millions_in_this_country_are_stranded_by_flooding._Many_blame_their_neighbor-35] "Millions in this country are stranded by flooding. Many blame their neighbor". CNN World (in ఇంగ్లీష్). 26 August 2024. ఒరిజినల్ నుండి 26 August 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 January 2025.

[36] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[37] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[38] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[39] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[40] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[41] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[42] Serajul Quadir (6 June 2015). "India, Bangladesh sign historic land boundary agreement". Reuters India. the original నుండి 27 December 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.

[43] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[44] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[45] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[46] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[47] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[48] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[49] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[50] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[51] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[ie13Dec2016-52] "Bangladesh ministers cancel visit to India". The Indian Express (in ఇంగ్లీష్). 2019-12-13. ఒరిజినల్ నుండి 30 November 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-09-12.

[:0-53] Roche, Elizabeth (2020-01-11). "Bangladesh foreign minister cancels visit to India". mint (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 5 April 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2020-09-12.

[54] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[55] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[:2-56] 1 2 "Indo-Bangla economic relations". Dhaka Tribune (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-03.

[:3-57] 1 2 "India announces Rs 300cr financial aid for Bangladesh in budget". The Daily Star (in ఇంగ్లీష్). 2022-02-01. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-03.

[58] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[59] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[60] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[61] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[mea.gov.in-62] "India-Bangladesh Joint Statement during Official Visit of Prime Minister of Bangladesh to India". Ministry of External Affairs, Government of India. 5 October 2019. ఒరిజినల్ నుండి 3 December 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 February 2020.

[HRW1-63] 1 2 "India/Bangladesh: Indiscriminate Killings, Abuse by Border Officers". Human Rights Watch. 9 December 2010. ఒరిజినల్ నుండి 25 April 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2012-10-29."India/Bangladesh: Indiscriminate Killings, Abuse by Border Officers". Human Rights Watch. 9 December 2010. Archived from the original on 25 April 2015. Retrieved 29 October 2012.

[64] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[Hindu1-65] 1 2 Haroon Habib (1 October 2012). "BSF promises to bring down border casualties to zero". The Hindu. ఒరిజినల్ నుండి 7 January 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2012-10-29.Haroon Habib (1 October 2012). "BSF promises to bring down border casualties to zero". The Hindu. Archived from the original on 7 January 2014. Retrieved 29 October 2012.

[66] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[67] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[:5-68] 1 2 "Statement by Shri Jaswant Singh, External Affairs Minister Recent Incidents at India-Bangladesh Border". Ministry of External Affairs, Government of India (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 22 December 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-17.

[69] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[70] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[71] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[72] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[73] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[74] "India-Bangladesh ties 'special' and 'unique', not comparable with relationship with other countries: Foreign secretary Harsh Vardhan Shringla". The Times of India. 2021-12-15. ఒరిజినల్ నుండి 26 May 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. India doesn't look at what relationships are there with other countries when it celebrates the "uniqueness" of its "special relationship" with Bangladesh, he said on a day when President Kovind held wide-ranging talks with his Bangladeshi counterpart M Abdul Hamid.

[75] V. Pant, Harsh; Bhattacharjee, Joyeeta (2020-07-29). "The enduring logic of India-Bangladesh ties". ORF - Observer Research Foundation. ఒరిజినల్ నుండి 10 December 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-10-29.

[76] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[77] "50yrs of Bangladesh-India Ties: Focus should be on trade, connectivity". The Daily Star. 2021-12-06. ఒరిజినల్ నుండి 6 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-12-30. We've a very special relationship with India. The relationship is the friendliest. The friendship of Bangladesh and India is in our hearts. The bonds of friendship will remain firm and long-lasting," she quoted Bangabandhu as saying in 1972.

[ODI1-78] 1 2 3 Fiona Samuels. "Population mobility and HIV and AIDS: review of laws, policies and treaties between Bangladesh, Nepal and India". Archived 2012-09-20 at the Wayback Machine

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]