భూటాన్ చరిత్ర
| దక్షిణ ఆసియా చరిత్ర సారాంశం భారత ఉపఖండ చరిత్ర |
|---|
భూటాన్ ప్రారంభ చరిత్ర పురాణాలతో నిండి ఉంది, అస్పష్టంగా ఉంది. ఇక్కడి కొన్ని నిర్మాణాలు క్రీస్తుపూర్వం 2000 నాటికే ఈ ప్రాంతంలో జనావాసాలు ఉన్నాయని నిరూపిస్తున్నాయి. ఒక పురాణం ప్రకారం క్రీస్తుపూర్వం 7వ శతాబ్దంలో దీనిని కూచ్ బెహార్ రాజు సంగల్దీప్ పాలించాడు,[1] కానీ 8వ శతాబ్దంలో టిబెటన్ బౌద్ధమతం ప్రవేశపెట్టడానికి ముందు జరిగిన విషయాలు పెద్దగా తెలియవు. ఆ సమయంలో టిబెట్లో నెలకొన్న గందరగోళం కారణంగా చాలా మంది సన్యాసులు భూటాన్కు పారిపోయి వచ్చారు. 12వ శతాబ్దంలో డ్రుక్పా కాగ్యుపా పాఠశాల స్థాపించబడింది, నేడు భూటాన్లో బౌద్ధమత ప్రధాన రూపంగా ఇది కొనసాగుతోంది. దేశ రాజకీయ చరిత్ర మత చరిత్రతో, వివిధ మఠాల పాఠశాలలు, మఠాల మధ్య సంబంధాలతో విడదీయరాని విధంగా ముడిపడి ఉంది.[2]
కనీసం పదో శతాబ్దం నుండి ఏ బాహ్య శక్తి భూటాన్ను ఆక్రమించలేదు లేదా పరిపాలించలేదు (అప్పుడప్పుడు నామమాత్రపు ఉపనది హోదా ఉన్నప్పటికీ).[3]
భూటాన్ ఏకీకరణ 1616లో జరిగింది. పశ్చిమ టిబెట్ నుండి వచ్చిన లామా జబ్డ్రుంగ్ రింపోచేగా పిలువబడే న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ మూడు టిబెటన్ దాడులను ఓడించి, ప్రత్యర్థి మత పాఠశాలలను లొంగదీసుకుని, సంక్లిష్టమైన, సమగ్రమైన న్యాయ వ్యవస్థ అయిన త్సా యిగ్ను క్రోడీకరించి, మతపరమైన, పౌర నిర్వాహకుల వ్యవస్థపై తనను తాను పాలకుడిగా స్థాపించుకున్నాడు. అతని మరణానంతరం అంతర్గత పోరు, అంతర్యుద్ధం తదుపరి 200 సంవత్సరాల పాటు జబ్డ్రుంగ్ అధికారాన్ని క్షీణింపజేశాయి. 1885లో ఉగ్యెన్ వాంగ్చుక్ అధికారాన్ని ఏకీకృతం చేసుకోగలిగాడు, ఉపఖండంలోని బ్రిటీష్ వారితో సన్నిహిత సంబంధాలను పెంపొందించడం ప్రారంభించాడు.[2]
డిసెంబర్ 1907లో ఉగ్యెన్ వాంగ్చుక్ భూటాన్ మొదటి వంశపారంపర్య రాజుగా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. 1910లో ఉగ్యెన్ రాజు, బ్రిటీష్ వారు పునాఖా ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. దీని ప్రకారం భూటాన్ తన విదేశీ సంబంధాలలో బాహ్య సలహాలను అంగీకరిస్తే బ్రిటిష్ ఇండియా భూటాన్ అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోదు. ఉగ్యెన్ వాంగ్చుక్ 1926లో మరణించినప్పుడు అతని కుమారుడు జిగ్మే వాంగ్చుక్ రెండవ రాజు అయ్యాడు. 1947లో భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందినప్పుడు కొత్త భారత ప్రభుత్వం భూటాన్ను స్వతంత్ర దేశంగా గుర్తించింది. 1949లో భారతదేశం, భూటాన్ శాంతి, స్నేహ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. దీని ప్రకారం భారతదేశం భూటాన్ అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోదు కానీ దాని విదేశాంగ విధానానికి మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది. 1952లో అతని కుమారుడు జిగ్మే దోర్జీ వాంగ్చుక్ తరువాత భూటాన్ నెమ్మదిగా తన ఏకాంతం నుండి బయటపడటం ప్రారంభించింది, ప్రణాళికాబద్ధమైన అభివృద్ధి కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది. కొత్త న్యాయ స్మృతీతో పాటు భూటాన్ జాతీయ అసెంబ్లీ, రాయల్ భూటానీస్ ఆర్మీ, రాయల్ కోర్ట్ ఆఫ్ జస్టిస్ స్థాపించబడ్డాయి.[2] 1971లో భూటాన్ ఐక్యరాజ్యసమితిలో సభ్యదేశంగా చేరింది.
1972లో జిగ్మే సింగ్యే వాంగ్చుక్ 16 ఏళ్ల వయసులో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను ఆధునిక విద్య, పాలన వికేంద్రీకరణ, జలవిద్యుత్, పర్యాటక అభివృద్ధి, గ్రామీణాభివృద్ధిలో మెరుగుదలలను నొక్కి చెప్పాడు. "స్థూల జాతీయ సంతోషం" అనే సమగ్ర అభివృద్ధి తత్వశాస్త్రానికి అతను అంతర్జాతీయంగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అభివృద్ధికి అనేక కోణాలు ఉన్నాయని, ఆర్థిక లక్ష్యాలు మాత్రమే సరిపోవని ఇది గుర్తిస్తుంది. భూటాన్ మారుతున్న ప్రజాస్వామ్యీకరణ ప్రక్రియతో సంతృప్తి చెంది 2008లో కొత్త రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చే వరకు వేచి ఉండకుండా డిసెంబర్ 2006లో అతను పదవివిరమణ చేశాడు. అతని పదవీవిరమణ తర్వాత అతని కుమారుడు జిగ్మే ఖేసర్ నామ్గ్యెల్ వాంగ్చుక్ రాజు అయ్యాడు.[2]
మూలాలు, ప్రారంభ స్థావరం, 600–1600
[మార్చు] | ఈ section మౌలిక పరిశోధన కలిగివుండవచ్చు. (August 2022) |
ల్హోమోన్ (అక్షరాలా, దక్షిణ చీకటి) లేదా మోన్యుల్ (చీకటి భూమి, భూటాన్ లోని టిబెటో-బర్మన్ ప్రజలలో ఒకరైన మోన్పా సూచన) అనే రాజ్యం బహుశా టిబెట్లో ఒక భాగం, ఇది ఆ సమయంలో బౌద్ధ బోధనలకు దూరంగా ఉండేది. మోన్యుల్ క్రీ.శ. 100, క్రీ.శ. 600 మధ్య ఉనికిలో ఉందని భావిస్తున్నారు. ప్రాచీన భూటాన్, టిబెటన్ చరిత్రలలో కనిపించే ల్హోమోన్ త్సెండెన్జోంగ్ (దక్షిణ మోన్ గంధపు దేశం), ల్హోమోన్ ఖాజీ (నాలుగు విధానాల దక్షిణ మోన్ దేశం) అనే పేర్లకు కూడా ప్రామాణికత ఉండవచ్చు, కొంతమంది భూటాన్ పండితులు తమ మాతృభూమిని సూచించేటప్పుడు వీటిని ఉపయోగించారు. సంస్కృత పదాలైన భోట-అంత్ (భోట్ అంతం) లేదా భూ-ఉత్తన్ (ఎత్తైన ప్రాంతాలు అని అర్థం) వైవిధ్యాలు భూటాన్ అనే పేరుకు మూలాలుగా చరిత్రకారులు సూచించారు, ఇది 19వ శతాబ్దం చివరలో సాధారణ విదేశీ వాడుకలోకి వచ్చింది, భూటాన్లో ఆంగ్ల భాష అధికారిక కరస్పాండెన్స్లో మాత్రమే ఉపయోగించబడుతుంది. 17వ శతాబ్దం నుండి దేశం సాంప్రదాయ పేరు డ్రుక్యుల్ - డ్రుక్పా దేశం, డ్రాగన్ ప్రజలు, లేదా థండర్ డ్రాగన్ ల్యాండ్, ఇది దేశం ఆధిపత్య బౌద్ధ శాఖకు సూచన.[4]
ప్రారంభ చారిత్రక కాలంలో ఇక్కడి నివాసులు భయంకరమైన పర్వత ఆదిమవాసులని, మోన్పా అని కొందరు పండితులు నమ్ముతారు, వీరు తరువాత ఉత్తర భూటాన్ను ఆక్రమించిన టిబెటన్ లేదా మంగోల్ స్టాక్కు చెందినవారు కారు. మోన్యుల్ ప్రజలు షమానిస్టిక్ మతాన్ని ఆచరించారు, ఇది ప్రకృతి ఆరాధనను, మంచి, చెడు ఆత్మల ఉనికిని నొక్కి చెబుతుంది. ఈ కాలం చివరి భాగంలో చారిత్రక ఇతిహాసాలు మోన్యుల్ శక్తివంతమైన రాజు డుయర్స్ అని పిలువబడే దక్షిణ ప్రాంతంపై దండెత్తాడని, భారతదేశంలోని ఆధునిక అస్సాం, పశ్చిమ బెంగాల్, బీహార్ ప్రాంతాలను లొంగదీసుకున్నాడని వివరిస్తున్నాయి.[4]
బౌద్ధమత ఆగమనం
[మార్చు]క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం నాటికే భూటాన్లో బౌద్ధమతం మొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టబడింది.[5][6][7][8] 7వ శతాబ్దంలో టిబెటన్ బౌద్ధమతం మొదటిసారిగా భూటాన్లో ప్రవేశపెట్టబడింది. బౌద్ధమతంలోకి మారిన టిబెటన్ రాజు సాంగ్ట్సాన్ గాంపో[9] (పాలన 627-649) మధ్య భూటాన్లోని బుమ్తంగ్, హా, ల్యుయెన్ట్సే, పారో వ్యాలీలోని క్యిచు వద్ద ఉన్న కొన్ని దేవాలయాలతో సహా హిమాలయ ప్రాంతంలో 108 బౌద్ధ దేవాలయాలను నిర్మించాడు.[10][11][12] బుమ్తంగ్లోని జకార్ గుథో ప్యాలెస్ వద్ద ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించిన ప్రవాస భారతీయ రాజు సింధు రాజా ఆధ్వర్యంలో 746లో బౌద్ధమతం తీవ్రంగా ప్రచారం చేయబడింది.[13]: 35 [14]: 13
బౌద్ధమతం బోన్ మతపరమైన ఆచారాలను భర్తీ చేసింది కానీ వాటిని తొలగించలేదు, ఇవి 6వ శతాబ్దం చివరి వరకు టిబెట్లో కూడా ప్రబలంగా ఉన్నాయి. బదులుగా బౌద్ధమతం బోన్ను, దాని విశ్వాసులను గ్రహించింది. దేశం అనేక సారవంతమైన లోయలలో అభివృద్ధి చెందడంతో, బౌద్ధమతం పరిపక్వత చెంది ఏకీకృత మూలకంగా మారింది. బౌద్ధ సాహిత్యం, గ్రంథాలే భూటాన్ రికార్డ్ చేయబడిన చరిత్రను ప్రారంభించాయి.[10]
క్రీ.శ. 810లో బౌద్ధ సాధువు పద్మసంభవ (భూటాన్లో గురు రింపోచే అని పిలుస్తారు, కొన్నిసార్లు రెండవ బుద్ధుడు అని పిలుస్తారు) సింధు రాజా ఆహ్వానం మేరకు నేపాల్ నుండి భూటాన్ వచ్చాడు.[15] ఎనిమిది వర్గాల దేవుళ్లు, రాక్షసులను లొంగదీసుకుని, రాజును మార్చిన తరువాత గురు రింపోచే టిబెట్కు వెళ్లాడు. టిబెట్ నుండి తిరిగి వచ్చిన తరువాత పారో వ్యాలీలో కొత్త మఠాల నిర్మాణాన్ని పర్యవేక్షించాడు, బుమ్తంగ్లో తన ప్రధాన కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. సంప్రదాయం ప్రకారం, అతను మహాయాన బౌద్ధమతం న్యింగ్మాపా విభాగాన్ని స్థాపించాడు - దీనిని "పాత విభాగం" లేదా రెడ్ హ్యాట్ విభాగం అని కూడా పిలుస్తారు - ఇది కొంతకాలం భూటాన్ ఆధిపత్య మతంగా మారింది. భూటాన్కు తంత్రాలను వెల్లడించిన జాతీయ పోషక సాధువుగా గురు రింపోచే గొప్ప చారిత్రక, మతపరమైన పాత్ర పోషిస్తాడు. గురువు రాక తర్వాత, పెరుగుతున్న టిబెటన్ వలసలు కొత్త సాంస్కృతిక, మతపరమైన సహకారాన్ని తీసుకువచ్చే వరకు భారతీయ ప్రభావం తాత్కాలిక పాత్ర పోషించింది.[10]
ఈ కాలంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం లేదు. బదులుగా, 9వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో చిన్న స్వతంత్ర రాచరికాలు అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభించాయి. ప్రతిదీ ఒక డెబ్ (రాజు) చేత పాలించబడింది, వారిలో కొందరు దైవిక మూలాలను పేర్కొన్నారు. ఈ చిన్న సంస్థలలో బుమ్తంగ్ రాజ్యం అత్యంత ప్రముఖమైనది. అదే సమయంలో, టిబెటన్ బౌద్ధ సన్యాసులు తమ మతాన్ని, సంస్కృతిని భూటాన్లో గట్టిగా పాతుకుపోయేలా చేశారు, ఉమ్మడి టిబెటన్-మంగోల్ సైనిక యాత్రల సభ్యులు సారవంతమైన లోయలలో స్థిరపడ్డారు. 11వ శతాబ్దం నాటికి భూటాన్ అంతటా టిబెటన్-మంగోల్ సైనిక దళాలు ఆక్రమించాయి.[10][16]
వర్గ వైరం
[మార్చు]10వ శతాబ్దం నాటికి, భూటాన్ రాజకీయ అభివృద్ధి దాని మత చరిత్ర ద్వారా తీవ్రంగా ప్రభావితమైంది. 11వ శతాబ్దంలో టిబెట్లో బౌద్ధమతం క్షీణించిన కాలం తరువాత అనేక ఉపవిభాగాల మధ్య వివాదం తలెత్తింది. టిబెట్, భూటాన్ యువాన్ రాజవంశ అధిపతులు 14వ శతాబ్దంలో వారి స్వంత రాజకీయ పతనం వరకు వరుస ఉపవిభాగాలను పోషించారు. ఆ సమయానికి గెలుగ్పా లేదా ఎల్లో హ్యాట్ పాఠశాల టిబెట్లో అరాచక కాలం తర్వాత శక్తివంతమైన శక్తిగా మారింది, ఫలితంగా వివిధ చిన్న వ్యతిరేక వర్గాలకు చెందిన అనేక మంది సన్యాసులు భూటాన్కు పారిపోయారు. ఈ సన్యాసులలో కార్గ్యుపా పాఠశాల ల్హాపా ఉపవిభాగ స్థాపకుడు ఉన్నాడు, వ్యూహాత్మకంగా నిర్మించిన జొంగ్ను ప్రవేశపెట్టిన ఘనత అతనికి ఉంది. 12వ శతాబ్దంలో ల్హాపా ఉపవిభాగాన్ని టిబెటన్ సన్యాసి ఫజో డ్రుగోమ్ జిగ్పో నేతృత్వంలోని డ్రుక్పా అనే మరొక కార్గ్యుపా ఉపవిభాగం విజయవంతంగా సవాలు చేసినప్పటికీ, ఇది 17వ శతాబ్దం వరకు మత ప్రచారం కొనసాగించింది. డ్రుక్పా భూటాన్ అంతటా వ్యాపించి చివరికి మతపరమైన ఆచారాలలో ఆధిపత్య రూపంగా మారింది. 12వ శతాబ్దం, 17వ శతాబ్దం మధ్య రెండు కార్గ్యుపా ఉపవిభాగాలు తమ తమ జొంగ్ల నుండి పాత రూపమైన న్యింగ్మాపా బౌద్ధమతం మరుగున పడటంతో ఒకరితో ఒకరు పోటీ పడ్డారు.[17]
దైవపరిపాలన ప్రభుత్వం, 1616–1907
[మార్చు]టిబెటన్ దాడుల ఓటమి, ఏకీకరణ, 1616–51
[మార్చు]17వ శతాబ్దంలో టిబెటన్ రాజకీయ ప్రభావం నుండి స్వతంత్రంగా దైవపరిపాలన ప్రభుత్వం స్థాపించబడింది, ఆధునిక పూర్వ భూటాన్ ఉద్భవించింది. ఈ దైవపరిపాలన ప్రభుత్వాన్ని ప్రవాస డ్రుక్పా సన్యాసి న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ స్థాపించాడు, ఇతను లాసాలోని దలైలామా నేతృత్వంలోని గెలుగ్పా ఉపవిభాగం ఆధిపత్యం నుండి స్వేచ్ఛను కోరుతూ 1616లో భూటాన్ చేరుకున్నాడు. ప్రత్యర్థి ఉపవిభాగ నాయకులు, టిబెటన్ ఆక్రమణదారులపై వరుస విజయాల తర్వాత, న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ జబ్డ్రుంగ్ అనే బిరుదును తీసుకున్నాడు, భూటాన్ తాత్కాలిక, ఆధ్యాత్మిక నాయకుడయ్యాడు. భూటాన్ మొదటి గొప్ప చారిత్రక వ్యక్తిగా పరిగణించబడుతున్న అతను, డ్రుక్యుల్ అనే భూమిలో శక్తివంతమైన భూటాన్ కుటుంబాల నాయకులను ఏకం చేశాడు. అతను చట్టాన్ని ప్రకటించాడు, అగమ్య కోటల (జొంగ్) నెట్వర్క్ను నిర్మించాడు, ఇది స్థానిక ప్రభువులను కేంద్రీకృత నియంత్రణలోకి తీసుకురావడానికి సహాయపడింది, టిబెటన్ దాడులకు వ్యతిరేకంగా దేశాన్ని బలోపేతం చేసింది.[18]
టిబెట్తో జరిగిన మొదటి యుద్ధంలో (క్రీ.శ. 1627) పోర్చుగీస్ జెస్యూట్లు ఎస్టేవావో కాసెల్లా, జోవో కాబ్రాల్ టిబెట్కు వెళ్లే మార్గంలో భూటాన్ను సందర్శించిన మొదటి యూరోపియన్లుగా రికార్డుల్లోకెక్కారు. వారు న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ను కలుసుకున్నారు, అతనికి తుపాకీలు, గన్పౌడర్, టెలిస్కోప్ను బహుకరించారు, టిబెట్తో యుద్ధంలో తమ సేవలను అందించారు, కానీ జబ్డ్రుంగ్ ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించాడు.[18] దాదాపు ఎనిమిది నెలలు ఉన్న తర్వాత కాసెల్లా ప్రయాణాన్ని వివరిస్తూ చాగ్రి మొనాస్టరీ నుండి సుదీర్ఘ లేఖ రాశాడు.
న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ ప్రజాదరణ మరింత వ్యాపించకముందే దానిని అరికట్టాలని ఆశించి టిబెటన్ సైన్యాలు 1629, 1631, మళ్లీ 1639లో భూటాన్పై దండెత్తాయి. 1634లో ఫైవ్ లామాస్ యుద్ధంలో న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ కర్మ టెంక్యోంగ్ సైన్యాన్ని ఓడించాడు. దండయాత్రలు విఫలమయ్యాయి, డ్రుక్పా ఉపవిభాగం పశ్చిమ, మధ్య భూటాన్లో బలమైన ఉనికిని పెంపొందించుకుంది, న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ను అత్యున్నతంగా నిలిపింది.
అయితే, భూటాన్ కష్టాలు తీరలేదు. 1643లో ఉమ్మడి మంగోల్-టిబెటన్ దళం భూటాన్, సిక్కిం, నేపాల్లకు పారిపోయిన న్యింగ్మాపా శరణార్థులను నాశనం చేయడానికి ప్రయత్నించింది. మంగోలులు 1630లలో టిబెట్లో మతపరమైన, పౌర అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు, గెలుగ్పాను రాజ్య మతంగా స్థాపించారు. న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ భూటాన్ ప్రత్యర్థులు మంగోల్ చొరబాటును ప్రోత్సహించారు, కానీ దక్షిణ భూటాన్ ఆర్ద్ర లోతట్టు ప్రాంతాలలో మంగోల్ దళం సులభంగా ఓడిపోయింది. 1647లో జరిగిన మరో టిబెటన్ దాడి కూడా విఫలమైంది.[18]
న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ పాలనలో, పరిపాలనలో ఎన్నికైన అధిపతి జె ఖేన్పో (లార్డ్ అబాట్) ఉన్న రాష్ట్ర సన్యాసుల సంస్థ, డ్రుక్ దేశీ నేతృత్వంలోని దైవపరిపాలన పౌర ప్రభుత్వం ఉన్నాయి. డ్రుక్ దేశీ సన్యాసి లేదా సాధారణ సభ్యుడిగా ఉండేవాడు. అతను మొదట సన్యాసుల మండలి ద్వారా, తరువాత రాష్ట్ర మండలి (లెంంగ్యే జుంగ్షోగ్) ద్వారా మూడేళ్ల కాలానికి ఎన్నుకోబడ్డాడు. జబ్డ్రుంగ్ దేశాధినేత, మతపరమైన, పౌర విషయాలలో అంతిమ అధికారి. వసంత, వేసవి, శరదృతువు కాలాలలో థింఫులో ప్రభుత్వ స్థానం ఉండేది. శీతాకాల రాజధాని 1527లో థింఫుకు ఈశాన్యంగా స్థాపించబడిన పునాఖా జొంగ్లో ఉండేది. రాజ్యం మూడు ప్రాంతాలుగా (తూర్పు, మధ్య, పశ్చిమ) విభజించబడింది, ప్రతిదానికి నియమించబడిన గవర్నర్ (పోన్లోప్) ప్రధాన జొంగ్లో సీటును కలిగి ఉండేవాడు.
పరిపాలనా ఏకీకరణ, టిబెట్తో సంఘర్షణ, 1651–1728
[మార్చు]భూటాన్ విచ్ఛిన్నం కాకుండా ఉంచడానికి 1651లో న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ మరణాన్ని స్పష్టంగా ఏభై నాలుగు సంవత్సరాల పాటు జాగ్రత్తగా కాపాడబడిన రహస్యంగా ఉంచారు. ప్రారంభంలో న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ మతపరమైన ఉపవాసంలోకి ప్రవేశించినట్లు చెప్పబడింది, ఆ సమయంలో భూటాన్, సిక్కిం లేదా టిబెట్లో ఇలాంటి పరిస్థితి అపూర్వమైనది కాదు. ఈ సమయంలో అతని పేరు మీద అధికారుల నియామకాలు జారీ చేయబడ్డాయి, అతని తాళం వేసిన తలుపు ముందు ఆహారం ఉంచబడింది.[19]
న్గావాంగ్ నామ్గ్యాల్ కుమారుడు, సవతి సోదరుడు వరుసగా 1651, 1680లలో అతని స్థానంలో వచ్చారు. వారు మతపరమైన, పౌర ప్రతినిధుల నియంత్రణలో మైనర్లుగా తమ పాలనను ప్రారంభించారు, అరుదుగా వారి స్వంత పేర్లతో అధికారాన్ని వినియోగించారు. డ్రుక్ దేశీ ప్రభుత్వం ఆధ్వర్యంలో ఈ మొదటి వారసత్వం, తదుపరి అంతర్గత ఏకీకరణ కాలంలో టిబెట్, సిక్కింతో సంఘర్షణలు జరిగాయి.
పశ్చిమ టిబెట్లో భూటాన్ ఎక్స్క్లేవ్లు
[మార్చు]17వ శతాబ్దంలో భూటాన్ లడఖ్తో సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించింది, 1684లో టిబెట్తో జరిగిన యుద్ధంలో లడఖ్కు సహాయం చేసింది. లడఖ్ ఇంతకుముందు పశ్చిమ టిబెట్లోని కైలాష్ పర్వతం సమీపంలో భూటాన్కు అనేక ఎక్స్క్లేవ్లను మంజూరు చేసింది; ఇవి డ్రుక్పా శాఖ దక్షిణ విభాగానికి చెందిన మఠాలు కాబట్టి భూటాన్ జె ఖేన్పో, జబ్డ్రుంగ్ అధికార పరిధిలోకి వచ్చాయి. మిగిలిన పశ్చిమ టిబెట్ దలైలామా, అతని గెలుగ్పా శాఖ నియంత్రణలోకి వచ్చిన తర్వాత కూడా ఈ ఎక్స్క్లేవ్లు భూటాన్ నియంత్రణలోనే ఉన్నాయి, 1959లో భూటాన్ ఎక్స్క్లేవ్లను చైనీయులు స్వాధీనం చేసుకునే వరకు ఇది కొనసాగింది.
పౌర సంఘర్షణ, 1728–1772
[మార్చు]ఆక్రమణదారులు నియంత్రణను తీసుకోలేకపోయినప్పటికీ, రాజకీయ వ్యవస్థ అస్థిరంగానే ఉంది. ప్రాంతీయ శత్రుత్వాలు బ్రిటిష్ ఏజెంట్లు వచ్చే సమయానికి భూటాన్ క్రమంగా విచ్ఛిన్నం కావడానికి దోహదం చేశాయి.
18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భూటాన్ కూచ్ బెహార్ సంస్థానంపై విజయవంతంగా నియంత్రణను అభివృద్ధి చేసింది. కూచ్ బెహార్ రాజా 1730లో భారతీయ మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా భూటాన్ నుండి సహాయం కోరాడు, వెంటనే భూటాన్ రాజకీయ ప్రభావం మొదలైంది. 1760ల మధ్య నాటికి, థింఫు కూచ్ బెహార్ను తన ఆధీనంలో ఉన్నట్లుగా పరిగణించింది. 1772లో రెండు సంవత్సరాల తరువాత కూచ్ బెహార్లో వారసత్వ వివాదం తలెత్తినప్పుడు, డ్రుక్ దేశీ నామినీని బ్రిటిష్ దళాలను ఆహ్వానించిన ప్రత్యర్థి వ్యతిరేకించాడు, ఫలితంగా కూచ్ బెహార్ బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆధీనంలోకి వచ్చింది.
బ్రిటిష్ చొరబాటు, 1772–1907
[మార్చు]బ్రిటీష్ వారితో కుదుర్చుకున్న కూచ్ బెహారీ ఒప్పందం ప్రకారం, బ్రిటిష్ యాత్ర దళం 1772-73లో భూటాన్ గారిసన్ను కూచ్ బెహార్ నుండి తరిమికొట్టి భూటాన్పై దండెత్తింది.
టిబెట్ నుండి సహాయం అందకపోవడంతో, డ్రుక్ దేశీ 25 ఏప్రిల్ 1774న బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో శాంతి ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. 1787లో కలకత్తాకు ఒక దూతను పంపింది, బ్రిటిష్ వారు 1815, 1838లలో థింఫుకు మిషన్లను పంపారు. 1841లో అస్సాం డుయార్స్ను ఆక్రమించుకుని భూటాన్కు సంవత్సరానికి 10,000 రూపాయల పరిహారం చెల్లించడానికి బ్రిటిష్ వారు ముందుకు వచ్చారు.
భూటాన్ అంతర్గత అస్థిరత, బ్రిటిష్ విస్తరణవాద విధానాలు 1864లో డుయార్స్ యుద్ధానికి దారితీశాయి. ఇది ఐదు నెలల పాటు కొనసాగింది. ఈ యుద్ధంలో భూటాన్ ఓడిపోయి, 11 నవంబర్ 1865న సించులా ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. దీని ప్రకారం భూటాన్ కొంత భూభాగాన్ని కోల్పోయి వార్షిక సబ్సిడీని పొందింది. 1870లు, 1880లలో జరిగిన అనేక అంతర్యుద్ధాల అనంతరం ఉగ్యెన్ వాంగ్చుక్ శక్తివంతమైన నాయకుడిగా ఎదిగాడు. బ్రిటిష్ వారితో సత్సంబంధాలు నెరపుతూ తన అధికారాన్ని పదిలపరుచుకున్నాడు.
వంశపారంపర్య రాచరిక స్థాపన, 1907
[మార్చు]ద్వంద్వ రాజకీయ వ్యవస్థ పాతబడిపోయిందని, అసమర్థమైనదని గ్రహించిన తర్వాత నవంబర్ 1907లో ప్రముఖ బౌద్ధ సన్యాసులు, ప్రభుత్వ అధికారులు, ముఖ్యమైన కుటుంబాల పెద్దలతో ఒక సభ నిర్వహించబడింది. 300 సంవత్సరాల నాటి ద్వంద్వ ప్రభుత్వ వ్యవస్థను అంతం చేసి, కొత్త సంపూర్ణ రాచరికాన్ని స్థాపించడానికి ఈ సభ జరిగింది. ఉగ్యెన్ వాంగ్చుక్ మొదటి వంశపారంపర్య డ్రుక్ గ్యాల్పో ("డ్రాగన్ కింగ్") గా ఎన్నుకోబడ్డాడు, తదనంతరం 1907 నుండి 1926 వరకు పాలించాడు.
జనవరి 8, 1910న సిక్కిం పొలిటికల్ ఆఫీసర్ సర్ చార్లెస్ ఆల్ఫ్రెడ్ బెల్ భూటాన్తో పునాఖా ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. భూటాన్ రక్షణకు ఈ ఒప్పందం హామీ ఇచ్చింది.
కేంద్రీకృత ప్రభుత్వ అభివృద్ధి, 1926–1952
[మార్చు]ఉగ్యెన్ వాంగ్చుక్ 1926లో మరణించాడు, అతని కుమారుడు జిగ్మే వాంగ్చుక్ (పాలన 1926-52) అతని స్థానంలో వచ్చాడు. రెండవ డ్రుక్ గ్యాల్పో తన తండ్రి కేంద్రీకరణ, ఆధునీకరణ ప్రయత్నాలను కొనసాగించాడు, మరిన్ని పాఠశాలలు, డిస్పెన్సరీలు, రోడ్లను నిర్మించాడు. ఈయన కాలంలో మఠాలు, జిల్లా ప్రభుత్వాలు ఎక్కువగా రాజ నియంత్రణలోకి తీసుకురాబడ్డాయి. అయితే, భూటాన్ సాధారణంగా అంతర్జాతీయ వ్యవహారాలకు దూరంగా ఉంది.
ఆగస్టు 8, 1949న, థింఫు భారతదేశం, భూటాన్ మధ్య స్నేహ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. బ్రిటన్ వలె భారతదేశం కూడా భూటాన్ అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోకూడదని అంగీకరించింది.
జిగ్మే దోర్జీ రాజు పాలనలో ఆధునికీకరణ, 1952–72
[మార్చు]మూడవ డ్రుక్ గ్యాల్పో, జిగ్మే దోర్జీ వాంగ్చుక్ 1952లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. తన ఇరవై ఏళ్ల పాలనలో తన దేశాన్ని ఆధునీకరించడానికి నిరంతర ప్రయత్నాలు చేశాడు. భూసంస్కరణలతో పాటు బానిసత్వం రద్దు చేయబడింది, కార్యనిర్వాహక శాఖ నుండి న్యాయవ్యవస్థ వేరు చేయబడింది. ఆధునికీకరణ కార్యక్రమంలో మధ్య భూటాన్ను భారతీయ మైదానాలతో కలిపే రహదారుల నిర్మాణం కూడా ఉంది. 1960లలో దౌత్యపరమైన చర్యలు కూడా జరిగాయి. 1971లో భూటాన్ ఐక్యరాజ్యసమితిలో చేరింది. 1972లో ఆయన మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు జిగ్మే సింగ్యే వాంగ్చుక్ రాజయ్యాడు.
అంతర్జాతీయ సంబంధాలు, 1972–ప్రస్తుతం
[మార్చు]1971లో పాకిస్తాన్లో అంతర్యుద్ధం చెలరేగినప్పుడు బంగ్లాదేశ్ కొత్త ప్రభుత్వాన్ని గుర్తించిన మొదటి దేశం భూటాన్, 1973లో అధికారిక దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. తన స్వాతంత్ర్యం, అంతర్జాతీయ స్థానాన్ని మరింత సురక్షితం చేసుకోవడానికి భూటాన్ క్రమంగా ఇతర దేశాలతో దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకుంది. 1999లో భూటాన్లో టెలివిజన్ ప్రసారాలు అధికారికంగా ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి.
అస్సామీ వేర్పాటువాదులు
[మార్చు]ఈశాన్య భారతదేశంలో స్వతంత్ర అస్సామీ రాష్ట్రాన్ని స్థాపించాలనే లక్ష్యంతో పలు గెరిల్లా గ్రూపులు దక్షిణ భూటాన్ అడవులలో స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి, అక్కడి నుండి అస్సాంపై దాడులు చేసేవి. అతిపెద్ద గెరిల్లా గ్రూపు ఉల్ఫా (ULFA).
అస్సామీ వేర్పాటువాదులపై సైనిక చర్య డిసెంబర్ 2003
[మార్చు]15 డిసెంబర్ 2003న రాయల్ భూటాన్ ఆర్మీ దక్షిణ భూటాన్లోని గెరిల్లా శిబిరాలపై సైనిక కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది. జనవరి నాటికి గెరిల్లాలను వారి స్థావరాల నుండి తరిమికొట్టినట్లు ప్రభుత్వ వార్తా నివేదికలు సూచించాయి.
శరణార్థుల సంఘం
[మార్చు]1988లో భూటాన్ కొంతమంది నేపాలీ మాట్లాడే నివాసితులను దక్షిణ భూటాన్ జిల్లాల నుండి బహిష్కరించింది. వీరిలో చాలా మంది నేపాల్, సిక్కింలోని శరణార్థి శిబిరాల్లో నివసించారు. తరువాత చాలా మంది అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా వంటి అభివృద్ధి చెందిన దేశాలకు వలస వెళ్లారు.
అధికారిక ప్రజాస్వామ్యం
[మార్చు]రాజ్యాంగం
[మార్చు]మార్చి 26, 2005న రాజు, ప్రభుత్వం దేశపు మొదటి రాజ్యాంగ ముసాయిదాను పంపిణీ చేశారు. ప్రతి పౌరుడు దీనిని సమీక్షించాలని అభ్యర్థించారు. రాజ్యాంగం ప్రకారం, రాజ్యం, ప్రజల ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడంలో రాజు తన నిబద్ధత, సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించినంత కాలం ప్రభుత్వానికి దిశానిర్దేశం చేయడంలో రాచరికానికి నాయకత్వ పాత్ర ఉంటుంది.
జిగ్మే ఖేసర్ నామ్గ్యెల్ వాంగ్చుక్
[మార్చు]డిసెంబర్ 15, 2006న నాల్గవ డ్రుక్ గ్యాల్పో, జిగ్మే సింగ్యే వాంగ్చుక్ తన అధికారాలన్నింటినీ తన కుమారుడైన యువరాజు జిగ్మే ఖేసర్ నామ్గ్యెల్ వాంగ్చుక్కు అప్పగించాడు. 2008లో పూర్తి స్థాయి, ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వ రూపానికి దేశం మారేందుకు యువరాజును సిద్ధం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నాడు.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Fraser, Neil; Bhattacharya, Anima; Bhattacharya, Bimalendu (2001). Geography of a Himalayan Kingdom: Bhutan. Concept Publishing. p. 1. ISBN 978-8170228875.
- 1 2 3 4 "Background Note: Bhutan" Archived 2021-11-12 at the Wayback Machine. U.S. Department of State (March 2008).
- ↑ Rose 1977, p. 24: "[T]here can be no doubt that since at least the tenth century no external power has controlled Bhutan, although there have been periods when various of its neighbors have been able to exert a strong cultural and/or political influence there."
- 1 2 Worden 1991, "Origins and Early Settlement, AD 600–1600"
- ↑ https://www.mea.gov.in/portal/countryquicklink/775_country_note_on_bhutan.doc#:~:text=3.,(Land%20of%20the%20Dragon)
- ↑ "Bhutan - Indian Travel Promotion Company" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-11-11.
- ↑ "Bhutan religion - Buddhism in Bhutan | Go Bhutan Tours" (in ఇంగ్లీష్). 2019-09-20. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-11-11.
- ↑ Exposure, Bhutan Life. "History of Bhutan | Bhutan Life Exposure". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-11-11.
- ↑ Padel, Ruth (2006). Tigers in red weather: a quest for the last wild tigers. Bloomsbury Publishing USA. pp. 139–40. ISBN 0-8027-1544-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2011-08-21.
- 1 2 3 4 Worden 1991, "Arrival of Buddhism"
- ↑ "Jambay Lhakhang, one of the Oldest Temples in Bhutan founded in 659 CE". bhutanpilgrimage.com (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). October 2024. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2024-12-31.
- ↑ "Kyichu Lhakhang, the Sacred Jewel of Bhutan". bhutanpilgrimage.com (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 30 November 2024. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2024-12-31.
- ↑ Dorji, C. T. (1994). History of Bhutan based on Buddhism. Sangay Xam, Prominent Publishers. ISBN 81-86239-01-4. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2011-08-12.
- ↑ Padma-gliṅ-pa, (Gter-ston) (2003). Harding, Sarah (ed.). The life and revelations of Pema Lingpa. Snow Lion Publications. ISBN 1-55939-194-4. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2011-08-10.
- ↑ "Guru Rinpoche in Bhutan: His Visits to Bhutan and Sacred Sites". bhutanpilgrimage.com (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 20 May 2021. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2024-12-31.
- ↑ Bowman, John S., ed. (2000). Columbia Chronologies of Asian History and Culture. New York: Columbia University Press. pp. 385. ISBN 0-231-11004-9.
- ↑ Worden 1991, "Rivalry among the Sects"
- 1 2 3 Worden 1991, "Consolidation and Defeat of Tibetan Invasions, 1616–51" (pp. 256–257)
- ↑ Worden 1991, "Administrative Integration and Conflict with Tibet, 1651–1728" (pp. 258–258)