మధ్య అమెరికా

మధ్య అమెరికా
వైశాల్యం	523,780 కిమీ 2 (202,230 చదరపు మైళ్ళు)
జనాభా	52,700,000 (2023)
జనసాంద్రత	100.6/km2 (260.6/sq mi) (2023)
GDP (nominal)	$362.62 బిలియన్లు (వినిమయ రేటు) (2023)
GDP (PPP)	$738.8 బిలియన్లు (2023)
GDP per capita	$6,880 (మార్పిడి రేటు) (2023); $14,019 (కొనుగోలు శక్తి సమానత్వం) (2023)
నివసించేవారు	మధ్య అమెరికన్
దేశాలు	7 బెలిజ్ ; కోస్టా రికా ; ఎల్ సాల్వడార్ ; గ్వాటెమాల ; హోండురాస్ ; నికరాగ్వా ; పనామా ;
ఆధారపడేవారు	బాహ్య (1) క్లిప్పర్టన్ ద్వీపం ( ఫ్రాన్స్ ) ; అంతర్గత (2) వల్లే డెల్ కాకా , మాల్పెలో ద్వీపం, ( కొలంబియా ) ; శాన్ ఆండ్రెస్, ప్రొవిడెన్సియా & శాంటా కాటాలినా ద్వీపసమూహం ( కొలంబియా ) ; వివాదాస్పద (2) బాజో నువో బ్యాంక్ ; సెర్రానిల్లా బ్యాంక్ ;
పెద్ద నగరాలు	అతిపెద్ద నగరాలు గ్వాటెమాల నగరం ; శాన్ సాల్వడార్ ; మనాగ్వా ; టెగుసిగల్పా ; పనామా నగరం ; శాన్ పెడ్రో సులా ; శాన్ జోస్ ; శాన్ మిగ్యులిటో ; శాంటా అనా ; శాన్ మిగెల్ ;

మధ్య అమెరికా అనేది ఉత్తర అమెరికా ఒక ఉపప్రాంతం. దీని రాజకీయ సరిహద్దులు ఉత్తరాన మెక్సికో, ఆగ్నేయంలో కొలంబియా, తూర్పున కరేబియన్, నైరుతిలో పసిఫిక్ మహాసముద్రం సరిహద్దులుగా నిర్వచించబడ్డాయి. మధ్య అమెరికా సాధారణంగా ఏడు దేశాలతో కూడినదిగా నిర్వచించబడిందిః బెలిజ్, కోస్టా రికా, ఎల్ సాల్వడార్, గ్వాటెమాల, హోండురాస్, నికరాగువా, పనామా కొన్నిసార్లు మెక్సికో కూడా ఉంటుంది. మధ్య అమెరికాలో మేసోఅమెరికన్ జీవవైవిధ్య హాట్స్పాట్ ఉంది, ఇది దక్షిణ మెక్సికో నుండి ఆగ్నేయ పనామా వరకు విస్తరించి ఉంది. అనేక చురుకైన భూగర్భ లోపాలు, మధ్య అమెరికా అగ్నిపర్వత ఆర్క్ ఉండటం వల్ల, ఈ ప్రాంతంలో అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు, భూకంపాలు వంటి భూకంప కార్యకలాపాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి, ఇవి మరణం, గాయం, ఆస్తి నష్టాన్ని కలిగించాయి.

మధ్య అమెరికా ఎక్కువ భాగం ఇస్త్మో-కొలంబియన్ సాంస్కృతిక ప్రాంతం పరిధిలోకి వస్తుంది. క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ అమెరికాకు సముద్రయానాలకు ముందు, వందలాది మంది స్వదేశీ ప్రజలు ఈ ప్రాంతంలో నివసించారు. 1502 నుండి స్పెయిన్ తన వలసరాజ్యం ప్రారంభించింది. 1609 నుండి 1821 వరకు, చాలా వరకు మధ్య అమెరికా భూభాగాలు (బెలిజ్, పనామా గా మారినవి ఆధునిక మెక్సికన్ రాష్ట్రమైన చియాపాస్ సహా) మెక్సికో నగరం నుండి న్యూ స్పెయిన్ వైస్రాయల్టీచే గ్వాటెమాల కెప్టెన్ జనరల్‌గా పాలించబడ్డాయి. 1821 ఆగస్టు 24న, స్పానిష్ వైస్రాయ్ జువాన్ డి ఓ 'డొనోజు కార్డోబా ఒప్పందం సంతకం చేశారు, ఇది స్పెయిన్ ప్రధాన భూభాగం నుండి న్యూ స్పెయిన్ యొక్క స్వాతంత్ర్యం, స్వయంప్రతిపత్తిని స్థాపించింది.^[2] స్పానిష్ సామ్రాజ్యం నుండి మధ్య అమెరికా విడిపోవడాన్ని ప్రకటించడానికి సెప్టెంబర్ 15న సెంట్రల్ అమెరికా స్వాతంత్ర్య చట్టం అమలు చేయబడింది. మధ్య అమెరికా ప్రాంతంలోని న్యూ స్పెయిన్ కొన్ని ప్రాంతాలు మొదటి మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం ఆక్రమించబడ్డాయి, విలీనం చేయబడ్డాయి, కానీ 1823లో వారు మెక్సికో నుండి విడిపోయి ఫెడరల్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ సెంట్రల్ అమెరికా ఏర్పాటు చేశారు.^[3]

1838లో కోస్టారికా, గ్వాటెమాల, హోండురాస్, నికరాగ్వా మధ్య అమెరికాలోని మొదటి రాష్ట్రాలుగా స్వతంత్ర దేశాలుగా మారాయి, ఆ తర్వాత 1841లో ఎల్ సాల్వడార్, 1903లో పనామా, 1981లో బెలిజ్ స్వతంత్ర దేశాలుగా మారాయి.^[4] ఫెడరల్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ సెంట్రల్ అమెరికా రద్దు అయినప్పటికీ , పనామా, బెలిజ్ మినహా మిగిలిన ఐదు దేశాలు అన్నీ మధ్య అమెరికా గుర్తింపును పరిరక్షించుకున్నాయి.^[5]

స్పానిష్ మాట్లాడే దేశాలు అధికారికంగా ఉత్తర అమెరికా, దక్షిణ అమెరికా రెండింటినీ అమెరికా అనే ఒకే ఖండంగా పరిగణిస్తాయి , దీనిని నాలుగు ఉపప్రాంతాలుగా విభజించారు: మధ్య అమెరికా, కరేబియన్ ( వెస్ట్ ఇండీస్ అని కూడా పిలుస్తారు ), ఉత్తర అమెరికా ( మెక్సికో & ఉత్తర అమెరికా ), దక్షిణ అమెరికా.

నిర్వచనాలు

సందర్భాన్ని బట్టి "మధ్య అమెరికా"కు వేర్వేరు అర్థాలు వస్తాయి:

అమెరికా ఖండాల కోసం ఐక్యరాజ్యసమితి భౌగోళిక పథకం మధ్య అమెరికాను యునైటెడ్ స్టేట్స్ కు దక్షిణాన ఉన్న ఉత్తర అమెరికా ప్రధాన భూభాగంలోని అన్ని రాష్ట్రాలుగా నిర్వచిస్తుంది , మెక్సికోతో సహా, కానీ చారిత్రకంగా, రాజకీయంగా మెక్సికో ఉత్తర అమెరికాగా పరిగణించబడుతుంది.^[6]
మధ్య అమెరికాలో సాధారణంగా ఉత్తరాన మెక్సికో, దక్షిణాన మధ్య అమెరికాలోని ఏడు రాష్ట్రాలు , అలాగే తూర్పున కరేబియన్ ప్రాంతాలు ఉంటాయని భావిస్తారు. కరేబియన్ దక్షిణ అమెరికాకు చెందిన కొలంబియా, వెనిజులాను కొన్నిసార్లు ఈ ఉపప్రాంతంలో చేర్చుతారు. కరేబియన్‌ను అప్పుడప్పుడు ఈ ఉపప్రాంతం నుండి మినహాయిస్తారు, అయితే గయానాలను అరుదుగా చేర్చుతారు. ఒక మూలం ప్రకారం, "మధ్య అమెరికా" అనే పదాన్ని కనీసం 1962 వరకు " మధ్య అమెరికా " కు పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు.^[7]
ఐబెరో -అమెరికాలో (పోర్చుగీస్, స్పానిష్ మాట్లాడే అమెరికన్ దేశాలు), అమెరికా ఖండాలను ఒకే ఖండంగా (అమెరికా) పరిగణిస్తారు, మధ్య అమెరికాను ఆ ఖండంలోని ఒక ఉపప్రాంతంగా పరిగణిస్తారు , ఇందులో మెక్సికోకు దక్షిణంగా, కొలంబియాకు ఉత్తరంగా ఉన్న ఏడు దేశాలు ఉన్నాయి.
పూర్వం ఫెడరల్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ సెంట్రల్ అమెరికాలో భాగంగా ఉన్న కోస్టారికా, ఎల్ సాల్వడార్, గ్వాటెమాల, హోండురాస్, నికరాగ్వా దేశాల ప్రజలకు, స్పానిష్ భాషలోని "అమెరికా సెంట్రల్" , "సెంట్రోఅమెరికా" అనే పదాల మధ్య ఒక వ్యత్యాసం ఉంది. ఈ రెండింటినీ ఆంగ్లంలో "సెంట్రల్ అమెరికా" అని అనువదించవచ్చు, కానీ "అమెరికా సెంట్రల్" సాధారణంగా మెక్సికో, కొలంబియా మధ్య ఉన్న ఏడు దేశాల భౌగోళిక ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది, అయితే "సెంట్రోఅమెరికా" అనేది ఫెడరేషన్ యొక్క పూర్వ సభ్య దేశాలను సూచిస్తూ, ఆ ప్రాంతం యొక్క ఉమ్మడి సంస్కృతి, చరిత్రను నొక్కి చెబుతుంది.
సాధారణంగా పోర్చుగీసు భాషలో అప్పుడప్పుడు స్పానిష్, ఇతర భాషలలో, ఆంటిల్స్ మొత్తం తరచుగా మధ్య అమెరికా నిర్వచనంలో చేర్చబడుతుంది. నిజానికి, డొమినికన్ రిపబ్లిక్ మధ్య అమెరికా ఏకీకరణ వ్యవస్థలో పూర్తి స్థాయి సభ్యదేశం.

చరిత్ర

సెంట్రల్ అమెరికా 3 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం పనామా భూసంధి లో భాగంగా ఏర్పడింది, దాని భూభాగం నీటి ప్రతి వైపుకు అనుసంధానించబడింది.

కొలంబియన్ పూర్వ యుగంలో, మధ్య అమెరికాలోని ఉత్తర ప్రాంతాలలో మెసోఅమెరికా స్వదేశీ ప్రజలు నివసించేవారు. వీటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి ఈ ప్రాంతం అంతటా అనేక నగరాలను నిర్మించిన మాయన్లు విస్తారమైన సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించిన అజ్టెక్లు. తూర్పు హోండురాస్, కరేబియన్ నికరాగువా, కోస్టా రికా, పనామాలోని కొలంబియన్ పూర్వ సంస్కృతులు యూరోపియన్ సంప్రదింపు సమయంలో ప్రధానంగా చిబ్చాన్ భాషలను మాట్లాడేవారు, కొంతమంది సాంస్కృతికంగా విభిన్నంగా భావిస్తారు, ఇస్త్మో-కొలంబియన్ ప్రాంతం సమూహంగా ఉన్నారు.^[8]

క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ అమెరికా సముద్రయానాల స్పానిష్ దండయాత్ర తరువాత, స్పానిష్ ఈ ప్రాంతానికి అనేక దండయాత్రలను పంపి, 1523లో మాయా భూభాగం జయించడం ప్రారంభించారు. అజ్టెక్ సామ్రాజ్యాన్ని జయించిన వెంటనే, స్పానిష్ విజేత పెడ్రో డి అల్వారాడో స్పానిష్ సామ్రాజ్యం కోసం ఉత్తర మధ్య అమెరికాను జయించడం ప్రారంభించాడు. 1523లో సోకోనుస్కోకు ఆయన రాకతో ప్రారంభించి, అల్వారాడో దళాలు కిచే, త్జుతుజిల్, పిపిల్, కాక్చికెల్ వంటి ప్రధాన మయ రాజ్యాలను క్రమపద్ధతిలో జయించి, లొంగదీసుకున్నాయి. 1528 నాటికి, గ్వాటెమాలపై విజయం దాదాపుగా పూర్తయింది, స్పానిష్ ప్రభావ పరిధి వెలుపల పెటెన్ బేసిన్ మాత్రమే మిగిలి ఉంది. చివరి స్వతంత్ర మయ రాజ్యాలు-కోవోజ్, ఇట్జా ప్రజలు-చివరకు 1697లో స్పానిష్ పెటెన్ విజయంలో భాగంగా ఓడించబడ్డాయి.^[9]

1538లో, స్పెయిన్ ' రియల్ ఆడియెన్సియా ఆఫ్ పనామా'ను స్థాపించింది, దీనికి మెగెల్లాన్ జలసంధి నుండి ఫొన్సెకా సింధుశాఖ వరకు ఉన్న భూభాగం అంతటిపై అధికార పరిధి ఉండేది . ఈ సంస్థ 1543లో రద్దు చేయబడింది, అప్పుడు మధ్య అమెరికాలోని చాలా భూభాగం ' ఆడియెన్సియా రియల్ డి గ్వాటెమాలా' అధికార పరిధిలోకి వచ్చింది . ఈ ప్రాంతంలో ప్రస్తుత కోస్టారికా, ఎల్ సాల్వడార్, గ్వాటెమాలా, హోండురాస్, నికరాగ్వా, మెక్సికన్ రాష్ట్రమైన చియాపాస్ భూభాగాలు ఉండేవి , కానీ తరువాత బెలిజ్, పనామాగా మారిన భూభాగాలు ఇందులో చేర్చబడలేదు. ఆంటిగ్వా గ్వాటెమాలాలో ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న ఈ ఆడియెన్సియా అధ్యక్షుడు , మొత్తం ప్రాంతానికి గవర్నర్‌గా ఉండేవారు. 1609లో ఈ ప్రాంతం ' కెప్టెన్సీ జనరల్'గా మారింది, గవర్నర్‌కు కెప్టెన్ జనరల్ అనే బిరుదు కూడా ఇవ్వబడింది. గ్వాటెమాలా కెప్టెన్సీ జనరల్, ప్రస్తుత బెలిజ్, పనామా మినహా, మధ్య అమెరికాలోని చాలా భాగాన్ని తన పరిధిలోకి తీసుకుంది.

సంస్కృతి

కళ

ఎల్ సాల్వడార్ లా ప్లామా కళారూపం
గ్వాటెమాలన్ వస్త్రాలు
మోలా , పనామా

జాతీయ వంటకాలు

బెలిజ్‌లో బియ్యం, బీన్స్
గాల్లో పింటో కోస్టా రికా
పుపుసా ఎల్ సాల్వడార్
పెపియాన్‌ గ్వాటెమాలా
బలేడా హోండురాస్
నకాటమల్ నికరాగ్వా
సాంకోచో పనామా

మూలాలు

↑ "Geography Statistics of Central America". WorldAtlas. ఒరిజినల్ నుండి 27 June 2025 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-06-27.
↑ "Spain accepts Mexican independence". HISTORY (in ఇంగ్లీష్). 9 February 2010. ఒరిజినల్ నుండి 24 May 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-06-03.
↑ Ribeiro, Pedro Freire (1995). Raízes do pensamento político da América Espanhola, 1780–1826. Niterói, RJ: Editora da Universidade Federal Fluminense. ISBN 85-228-0146-0. OCLC 35578070.
↑ "A Guide to the United States'History of Recognition, Diplomatic, and Consumer Relations, by Country, since 1776: Belize". Office of The Historian (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 4 June 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-02-17.
↑ Demographic Diversity and Change in the Central American Isthmus.
↑ United Nations Statistics Division (2017). "Standard country or area codes for statistical use (M49)". New York City: United Nations Statistics Division. ఒరిజినల్ నుండి 30 August 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 September 2019.
↑ Augelli. "The Rimland-Mainland concept of culture areas in Middle America".
↑ Hoopes, John W. and Oscar Fonseca Z. (2003). Goldwork and Chibchan Identity:Endogenous Change and Diffuse Unity in the Isthmo-Colombian Area (PDF). Washington, DC: Dumbarton Oaks. ISBN 978-0-8263-1000-2. the original (Online text reproduction) నుండి 25 February 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
↑ Jones, Grant D. (1998). The Conquest of the Last Maya Kingdom. Stanford, California: Stanford University Press. p. xix. ISBN 978-0804735223. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 January 2021.

[Area-1] "Geography Statistics of Central America". WorldAtlas. ఒరిజినల్ నుండి 27 June 2025 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-06-27.

[2] "Spain accepts Mexican independence". HISTORY (in ఇంగ్లీష్). 9 February 2010. ఒరిజినల్ నుండి 24 May 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-06-03.

[3] Ribeiro, Pedro Freire (1995). Raízes do pensamento político da América Espanhola, 1780–1826. Niterói, RJ: Editora da Universidade Federal Fluminense. ISBN 85-228-0146-0. OCLC 35578070.

[auto-4] "A Guide to the United States'History of Recognition, Diplomatic, and Consumer Relations, by Country, since 1776: Belize". Office of The Historian (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 4 June 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-02-17.

[5] Demographic Diversity and Change in the Central American Isthmus.

[UN2017-6] United Nations Statistics Division (2017). "Standard country or area codes for statistical use (M49)". New York City: United Nations Statistics Division. ఒరిజినల్ నుండి 30 August 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 September 2019.

[Augelli1962-7] Augelli. "The Rimland-Mainland concept of culture areas in Middle America".

[Hoopes&Fonseca2003-8] Hoopes, John W. and Oscar Fonseca Z. (2003). Goldwork and Chibchan Identity:Endogenous Change and Diffuse Unity in the Isthmo-Colombian Area (PDF). Washington, DC: Dumbarton Oaks. ISBN 978-0-8263-1000-2. the original (Online text reproduction) నుండి 25 February 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.

[9] Jones, Grant D. (1998). The Conquest of the Last Maya Kingdom. Stanford, California: Stanford University Press. p. xix. ISBN 978-0804735223. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 January 2021.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]