Jump to content

మరాఠీలు

వికీపీడియా నుండి
మరాఠీ ప్రజలు
కాన్-పిల్నీ వేడుక సందర్భంగా మరాఠీ వధూవరులు
Total population
సుమారు  83 మిలియన్లు[1]
ముఖ్యమైన జనాభా కలిగిన ప్రాంతాలు
భారతదేశం82,801,140 (2011)[2]
యునైటెడ్ స్టేట్స్127,630[3]
ఇజ్రాయెల్60,000 (బెనె ఇజ్రాయెల్)[4]
మారిషస్25,200
ఆస్ట్రేలియా13,055[5]
కెనడా9,755[6]
పాకిస్తాన్500[7]
భాషలు
మరాఠీ
మతం
మెజారిటీ :
హిందూ మతం
మైనారిటీ :

మరాఠీ ప్రజలు (/məˈrɑːti/ మరాఠీ మరాఠీ లోక, మరాఠీ లోక లేదా మరాఠీలు (మరాఠీ: మరాఠీ) పశ్చిమ భారతదేశం మహారాష్ట్ర చెందిన ఇండో-ఆర్యన్ జాతి భాషా సమూహం.[8] వారు స్థానికంగా ఇండో-ఆర్యన్ భాష అయిన మరాఠీని మాట్లాడతారు. భారత రాష్ట్రాల దేశవ్యాప్త భాషా పునర్వ్యవస్థీకరణలో భాగంగా 1960 మే 1న మహారాష్ట్ర భారతదేశంలో మరాఠీ మాట్లాడే రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది. "మరాఠా" అనే పదాన్ని సాధారణంగా మరాఠీ మాట్లాడే ప్రజలందరినీ వారి కులం సంబంధం లేకుండా సూచించడానికి చరిత్రకారులు ఉపయోగిస్తారు అయితే, ఇది మరాఠా అని పిలువబడే మహారాష్ట్ర కులాన్ని సూచించవచ్చు, ఇందులో కున్బీ వంటి రైతు ఉప కులాలు కూడా ఉన్నాయి.[9][10][11][12]

17వ శతాబ్దంలో శివాజీ మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించినప్పుడు మరాఠీ సమాజం రాజకీయ ప్రాముఖ్యతలోకి వచ్చింది.[13][14][15]

వ్యుత్పత్తి శాస్త్రం

[మార్చు]

ఆర్. జి. భండార్కర్ ప్రకారం, మరాఠా అనే పదం సుదూర కాలం నుండి దక్కన్‌లో రాజకీయ ఆధిపత్యాన్ని కలిగి ఉన్న రట్టాస్ అనే తెగ నుండి ఉద్భవించింది. రట్టాలు తమను తాము మహా రట్టాలు లేదా గొప్ప రట్టాలు అని పిలిచేవారు, అందువల్ల వారు నివసించిన దేశం మహారాష్ట్ర అని పిలువబడింది, దీని సంస్కృతం మహా-రాష్ట్రంగా ఉంది.[16] హరివంశ, అనారత్త అని పిలువబడే యాదవ రాజ్యం ఎక్కువగా అభిరాలు (అభిర-ప్రయ-మనుశ్యమ్) నివసించినట్లు వర్ణించబడింది. అనర్త దేశం, దాని నివాసులను సూరస్త్ర, సౌరస్త్రాలు అని పిలిచేవారు, బహుశా రాట్టాల తరువాత (అశోకుని రాతి శాసనాలలోని రాష్ట్రికలను పోలి ఉండే రాష్ట్రాలు, ఇప్పుడు మహారాష్ట్ర, మరాఠాలు అని పిలుస్తారు.[17]

చరిత్ర

[మార్చు]

ప్రాచీన నుండి మధ్యయుగ కాలం

[మార్చు]

పురాతన కాలంలో, క్రీస్తుపూర్వం 230 లో, మహారాష్ట్ర శాతవాహన రాజవంశం పాలనలోకి వచ్చింది, ఇది ఈ ప్రాంతాన్ని 400 సంవత్సరాలు పరిపాలించింది.[18] అప్పుడు వాకాటక రాజవంశం 3వ శతాబ్దం నుండి 5వ శతాబ్దం వరకు మహారాష్ట్రను, 6వ శతాబ్దం నుంచి 8వ శతాబ్దం వరకూ చాళుక్య రాజవంశం పాలించింది.[19] కనౌజ్ చక్రవర్తి హర్షను ఓడించిన రెండవ పులకేశి, 8వ శతాబ్దంలో అరబ్ ఆక్రమణదారులను (ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్) ఓడించిన రెండవ విక్రమాదిత్య ఇద్దరు ప్రముఖ పాలకులు. రాష్ట్రకూట రాజవంశం 8వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం వరకు మహారాష్ట్రను పాలించింది.[20] క్రీ. శ. 9వ శతాబ్దం మధ్యలో భారతదేశం, చైనాకు తన అనేక సముద్రయానాల గురించి రాసిన పర్షియన్ వ్యాపారి, యాత్రికుడు సులేమాన్ అల్-తజీర్, రాష్ట్రకూట రాజవంశం పాలకుడు అమోఘవర్ష "ప్రపంచంలోని నలుగురు గొప్ప రాజులలో ఒకరు" అని పిలిచారు.[21]

11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు దక్కన్ పీఠభూమి పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం, చోళ రాజవంశం ఆధిపత్యం చెలాయించాయి.[22] 

దేవగిరి యాదవ రాజవంశం 13వ శతాబ్దం నుండి 14వ శతాబ్దం వరకు మహారాష్ట్రను పాలించింది.[23] యాదవులను 1321లో ఖిల్జీలు ఓడించారు. యాదవుల ఓటమి తరువాత, ఈ ప్రాంతాన్ని తరువాతి 300 సంవత్సరాల పాటు వరుస ముస్లిం పాలకులు పాలించారు, వీరిలో (కాలక్రమానుసారం): ఖల్జీలు, తుగ్లక్‌లు, బహమనీ సుల్తానేట్, దాని వారసత్వ రాజ్యాలైన ఆదిల్‌షాహీ, నిజాంషాహి, మొఘల్ సామ్రాజ్యం వంటి దక్కన్ సుల్తానేట్‌లు ఉన్నాయి.[24]

ఇస్లామిక్ పాలన ప్రారంభ కాలంలో ముస్లిమేతరులపై జాజియా పన్ను విధించడం, ఆలయ విధ్వంసం, బలవంతంగా మతమార్పిడులు జరిగాయి.[25][26] అయితే ప్రధానంగా హిందూ జనాభా, వారి ఇస్లామిక్ పాలకులు కాలక్రమేణా వసతి పొందారు. ఈ కాలంలో ఎక్కువ భాగం బ్రాహ్మణులు ఖాతాలకు బాధ్యత వహించారు, అయితే ఆదాయ సేకరణ మరాఠాల చేతిలో ఉండేది, వీరు వాటాలను కలిగి ఉన్నారు (పాటిల్ వంశపారంపర్య హక్కులు (గ్రామ స్థాయిలో ఆదాయ సేకరణ, దేశ్ముఖి (పెద్ద ప్రాంతంపై ఆదాయ సేకరణ). భోస్లే, షిర్కే, ఘోర్పాడే, జాదవ్, మోరే, మహాదిక్, ఘాట్గే, ఘర్గే, నింబాళ్కర్ వంటి అనేక కుటుంబాలు వేర్వేరు కాలాల్లో వేర్వేరు సుల్తానులకు విధేయతతో సేవలు అందించాయి. వాతందరులంతా తమ వతన్ను ఆర్థిక శక్తి, గర్వానికి మూలంగా భావించి దానితో విడిపోవడానికి ఇష్టపడలేదు. వారి ఆర్థిక ప్రయోజనాలను దెబ్బతీస్తున్నందున శివాజీని వ్యతిరేకించిన వారు మొదట వతందర్లు.[27] జనాభాలో ఎక్కువ మంది హిందువులు, మరాఠీ మాట్లాడేవారు కాబట్టి, మొదటి ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా వంటి సుల్తానులు కూడా పరిపాలన, రికార్డుల నిర్వహణ కోసం మరాఠీని ఆస్థాన భాషగా స్వీకరించారు.[27][28][29]

ఇస్లామిక్ పాలన మరాఠీ భాషలోకి పర్షియన్ పదజాలం ప్రవేశించడానికి కూడా దారితీసింది. ఆ కాలంలోని ఉన్నత వర్గాలకు పర్షియన్ పదాలను ఉపయోగించడం ఒక హోదా చిహ్నంగా ఉండేది. ఫడ్నిస్, చిట్నిస్, మీరాస్‌దార్ మొదలైన ఆ కాలంలోని సేవ నుండి ఉద్భవించిన ఇంటిపేర్లు నేటికీ వాడుకలో ఉన్నాయి.[27]

విఠల్ పూజించే మరాఠీ భక్తి కవి సాధువులలో ఎక్కువ మంది యాదవుల చివరి నుండి ఇస్లామిక్ శకం చివరి వరకు ఉండేవారు. వీటిలో జ్ఞానేశ్వర్, నామ్దేవ్, ఏక్నాథ్, బహినాబాయి, తుకారాం ఉన్నాయి.[30] ఈ యుగంలోని ఇతర ముఖ్యమైన మత ప్రముఖులు నరసింహ సరస్వతి, మహనుభవ శాఖ వ్యవస్థాపకుడు చక్రధర్ స్వామి. మన్మథ స్వామి, సంత్ నరహరి సోనార్ వంటి శైవ సాధువులు. వారందరూ తమ భక్తి, తాత్విక రచనల కోసం సంస్కృతం కంటే మరాఠీ భాష ఉపయోగించారు.

శివాజీ బీజాపూర్ సుల్తానేట్ ఒక భాగాన్ని విలీనం చేయడం ద్వారా మరాఠా రాజ్యాన్ని స్థాపించినప్పుడు దక్కన్‌లో ఇస్లామిక్ పాలన క్షీణత ప్రారంభమైంది. శివాజీ తరువాత మొఘల్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాట్లకు నాయకత్వం వహించి, తద్వారా హిందూ ప్రతిఘటన, స్వయం పాలనకు చిహ్నంగా మారింది. సామ్రాజ్య మొఘల్ పాలనను బలహీనపరచడానికి మరాఠాలు ఎంతో దోహదపడ్డారు, గ్వాలియర్ నుండి కటక్ వరకు విస్తరించి ఉన్న పెద్ద రాజ్యాన్ని పరిపాలించారు.[31]

ప్రారంభ ఆధునిక కాలం (1650-1818)

[మార్చు]

రాజకీయ చరిత్ర

[మార్చు]

17వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, శివాజీ బీజాపూర్ రాజ్యం నుండి దేశ్, కొంకణ్ ప్రాంతాలను జయించడం ద్వారా మరాఠా రాజ్యాన్ని స్థాపించారు, హిందవి స్వరాజ్ (హిందూ ప్రజల స్వయం పాలన) ను స్థాపించారు.[32] భారతదేశంలో మొఘల్ పాలనను బలహీనపరిచిన ఘనత మరాఠాలకు చాలా వరకు ఉంది. [33][34][35][36] శివాజీ మరణం తరువాత, మొఘలులు 1681లో దక్కన్పై దాడి చేశారు. శివాజీ కుమారుడు సంభాజీ, ఛత్రపతి అతని వారసుడు కూడా, చాలా బలమైన మొఘల్ ప్రత్యర్థిపై మరాఠాలకు నాయకత్వం వహించాడు, కానీ 1689లో, ద్రోహం చేయబడిన తరువాత, సంభాజీని మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు బంధించి, హింసించి, చంపాడు.[37] మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధానికి సంభాజీ తమ్ముడు, వారసుడు మొదటి రాజారాం నాయకత్వం వహించాడు. 1700లో రాజారాం మరణించిన తరువాత, అతని భార్య తారాబాయి తన శిశువు కుమారుడికి రాజప్రతినిధిగా మారి మరాఠా దళాలకు నాయకత్వం వహించింది. 1707లో ఔరంగజేబు మరణం తరువాత, మొఘల్ బందిఖానాలో పెరిగిన సంభాజీ కుమారుడు షాహు విడుదల చేయబడి, మరాఠా సింహాసనాన్ని త్వరగా తిరిగి పొందిన తరువాత దక్కన్ యుద్ధాలు ముగిశాయి. షాహు, తారాబాయి కొంతకాలం పాటు షాహుతో వారసత్వ యుద్ధం చేశారు, చివరికి విజయం సాధించారు. ఆరు దక్కను ప్రావిన్సులపై పన్ను వసూలు హక్కులకు, మొఘల్ చెర నుండి తన తల్లిని విడుదల చేయడానికి బదులుగా షాహు మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని అధికారికంగా గుర్తించాడు.[38][39]

1760లో మరాఠా నియంత్రణలో ఉన్న భూభాగం (దాని సామంతులతో పాటు)

శివాజీ మనవడు మొదటి షాహు, సమర్థులైన మరాఠా నిర్వాహకులు, పేష్వా బాలాజీ విశ్వనాథ్, అతని వారసులు వంటి సైనికాధికారుల సహాయంతో మరాఠా శక్తి గొప్పగా విస్తరించింది. 1749లో షాహు మరణం తరువాత, పేష్వా నానాసాహెబ్, అతని వారసులు మరాఠా సమాఖ్యకు వాస్తవ పాలకులు అయ్యారు. మరాఠా సమాఖ్యను పేష్వా మొదటి బాజీరావ్ బల్లాల్, అతని వారసులు, షిండేస్, గైక్వాడ్, పవార్, నాగ్‌పూర్‌కు చెందిన భోంసలే, హోల్కర్‌లతో సహా అనేక మంది మరాఠీ అధిపతులు విస్తరించారు. సమాఖ్య దాని శిఖరాగ్రంలో దక్షిణాన ఉత్తర కర్ణాటక నుండి పెషావర్ వరకు (ఆధునిక ఖైబర్ పఖ్తుంఖ్వా) ఉత్తరాన మరాఠా-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం సమయంలో క్లుప్తంగా, తూర్పున ఒరిస్సా వరకు విస్తరించింది.[40][41][42] అయితే, 1761లో జరిగిన మూడవ పానిపట్ యుద్ధం తరువాత, ఇందులో మరాఠాలు అహ్మద్ షా అబ్దాలీ ఆధ్వర్యంలో ఆఫ్ఘన్ల చేతిలో ఓడిపోయారు, మరాఠా శక్తి బాగా తగ్గిపోయింది. మహద్జీ షిండే ప్రయత్నాల కారణంగా, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రెండవ పేష్వా బాజీరావును ఓడించే వరకు ఇది సమాఖ్యగా కొనసాగింది. అయినప్పటికీ, అనేక మరాఠా రాష్ట్రాలు 1947లో డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియాలో చేరేంత వరకు బ్రిటిష్ వారి సామంతులు ఉండిపోయాయి.[43]

మరాఠాలు 1660ల కాలంలో ఒక శక్తివంతమైన తీర నావికాదళాన్ని కూడా అభివృద్ధి చేశారు. మరాఠా కోలి అడ్మిరల్ కన్హోజీ ఆంగ్రే నాయకత్వంలో దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఈ నావికాదళం ముంబై నుండి సావంత్‌వాడి వరకు భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలోని ప్రాదేశిక జలాలపై ఆధిపత్యం చెలాయించింది.[44][45] ఇది బ్రిటిష్, పోర్చుగీస్, డచ్, సిద్ది నావికాదళ నౌకలపై దాడి చేయడంలో నిమగ్నమై, వారి నావికాదళ ఆశయాలను అదుపులో ఉంచుతుంది. మరాఠా నావికాదళం 1730ల వరకు ఆధిపత్యం చెలాయించింది, కానీ 1770ల నాటికి క్షీణించిన స్థితిలో ఉంది, 1818 నాటికి పూర్తిగా ఉనికిలో లేదు.[46]

సామాజిక చరిత్ర

[మార్చు]

బ్రిటిష్ పాలనకు ముందు, మహారాష్ట్ర ప్రాంతం అనేక రెవెన్యూ విభాగాలుగా విభజించబడింది. ఒక కౌంటీ లేదా జిల్లాకు మధ్యయుగ సమానమైనది పరగణాలు. పరగణాల అధిపతిని దేశ్ముఖ్ అని, రికార్డు కీపర్లను దేశ్పాండే అని పిలిచేవారు.[47][48] అతి తక్కువ పరిపాలనా విభాగం గ్రామం. మరాఠీ ప్రాంతాలలో గ్రామ సమాజంలో పాటిల్ లేదా గ్రామ అధిపతి, రెవెన్యూ కలెక్టర్, గ్రామ రికార్డు-కీపర్ అయిన కులకర్ణిలు ఉండేవారు. ఇవి వంశపారంపర్య స్థానాలు. పాటిల్ సాధారణంగా మరాఠా కులానికి చెందినవారు. కులకర్ణిలు సాధారణంగా మరాఠీ బ్రాహ్మణులు లేదా సికెపి కులానికి చెందినవారు.[49] ఈ గ్రామంలో బాలుతేదార్ అని పిలువబడే పన్నెండు వంశపారంపర్య సేవకులు కూడా ఉండేవారు. బాలూతర్ వ్యవస్థ వ్యవసాయ రంగానికి మద్దతుగా ఉండేది. ఈ వ్యవస్థ కింద సేవకులు రైతులకు, గ్రామ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సేవలను అందించారు. ఈ వ్యవస్థకు ఆధారం కులం. సేవకులు తమ కులాలకు ప్రత్యేకమైన పనులకు బాధ్యత వహించారు. బారా బాలుతేదార్ క్రింద పన్నెండు రకాల సేవకులు ఉండేవారు: జోషి (బ్రాహ్మణ కులానికి చెందిన గ్రామ పూజారి, జ్యోతిష్కుడు), సోనార్ ( దైవజ్ఞ కులానికి చెందిన కంసాలి) సుతార్ (వడ్రంగి) గురావ్ (శివాలయానికి చెందిన పూజారి), నాయి (మంగలి) పరిత్ (చాకలి) తేలి (నూనె గానుగవారు) కుంభార్ (కుమ్మరి), ధోర్, కోలి (మత్స్యకారుడు లేదా నీరు మోసేవాడు) చౌగుల (పాటిల్‌కు సహాయకుడు) మాంగ్రోప్ (తాళ్లు తయారుచేసేవాడు), మహర్ (గ్రామ భద్రతా అధికారి).[50][51] ఈ బాలుతేదార్ జాబితాలో ధోర్, మాంగ్, మహర్, చంబార్ అంటరాని కులాలకు చెందినవారు.[52]

వారి సేవలకు ప్రతిఫలంగా, బలుతేదార్లకు గ్రామ పంటలో వాటా కోసం సంక్లిష్టమైన వంశపారంపర్య హక్కులు (వతన్) మంజూరు చేయబడ్డాయి.[53]

బ్రిటిష్ వలసరాజ్య పాలన

[మార్చు]
మహాత్మా జ్యోతిరావు ఫూలే, సామాజిక సంస్కర్త
బి. ఆర్. అంబేద్కర్, బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, సామాజిక సంస్కర్త
మూడవ సయాజీరావ్ గైక్వాడ్, బరోడా మరాఠా మహారాజు

ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఒక శతాబ్దానికి పైగా బ్రిటిష్ పాలన మరాఠీ ప్రజల జీవితంలోని ప్రతి అంశంలో భారీ మార్పులను చూసింది. ప్రస్తుత మహారాష్ట్రకు అనుగుణంగా ఉన్న ప్రాంతాలు ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా బ్రిటిష్ పాలనలో ఉండేవి, మొదట ఈస్ట్ ఇండియా ట్రేడింగ్ కంపెనీ క్రింద, తరువాత 1858 నుండి బ్రిటిష్ రాజ్ క్రింద ఉండేవి. ఈ యుగంలో మరాఠీ ప్రజలు బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ, బెరార్, సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, ప్రస్తుతం ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలో భాగమైన వివిధ సంస్థానాలలో నివసించారు. 1951 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం పూర్వపు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో మరాఠీని తమ మాతృభాషగా పేర్కొన్న 45 లక్షల మంది ప్రజలు ఉన్నారు.[54] మహారాష్ట్రకు దూరంగా ఉన్న బరోడా, గ్వాలియర్, ఇండోర్, తంజావూరు వంటి మరాఠా సంస్థానాలలో కూడా గణనీయమైన మరాఠీ జనాభా నివసించింది.

బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల కాలం క్రైస్తవ మిషనరీ విలియం కారీ ప్రయత్నాల ద్వారా మరాఠీ వ్యాకరణ ప్రామాణీకరణ జరిగింది. మరాఠీ మొదటి నిఘంటువును కూడా కారీ దేవనాగరి లిపిలో ప్రచురించారు. అత్యంత సమగ్రమైన మరాఠీ-ఆంగ్ల నిఘంటువును కెప్టెన్ జేమ్స్ థామస్ మోల్స్‌వర్త్, మేజర్ థామస్ కాండీ 1831లో సంకలనం చేశారు. ఈ పుస్తకం ప్రచురించబడిన దాదాపు రెండు శతాబ్దాల తరువాత కూడా ఇప్పటికీ ముద్రణలో ఉంది.[55] మోల్స్‌వర్త్ మరాఠీని ప్రామాణీకరించడానికి కూడా పనిచేశారు. అతను ఈ పని కోసం పూణే బ్రాహ్మణులను ఉపయోగించుకున్నాడు, నగరంలో ఈ కులం మాట్లాడే సంస్కృత-ఆధిపత్య మాండలికాన్ని మరాఠీకి ప్రామాణిక మాండలికంగా స్వీకరించాడు.[56][57] వలసరాజ్యాల ప్రారంభంలో ముద్రణ, మరాఠీ ప్రామాణీకరణ, ఆధునిక పాఠశాలలు, కళాశాలల స్థాపన వంటివి మహిళలు, దళితులు, రైతు తరగతులు వంటి సమాజంలోని వివిధ వర్గాలకు అక్షరాస్యత, జ్ఞాన వ్యాప్తికి దారితీశాయి.[58]

19వ శతాబ్దం చివరలో, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో జరిగిన సామాజిక, మత సంస్కరణ ఉద్యమాలలో, అలాగే భారత జాతీయవాద ఉద్యమంలో మరాఠీ సమాజం ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. 19వ శతాబ్దంలో మరాఠీ నాయకులు స్థాపించిన ప్రముఖ పౌర సమాజం సంస్థలలో పూనా సార్వజనిక సభ, ప్రార్థన సమాజ్, ఆర్య మహిళా సమాజ్, సత్య శోధక్ సమాజ్ ఉన్నాయి. 1875-1876 కరువు సమయంలో సహాయ కార్యక్రమాలలో పూణే సార్వజనిక సభ చురుకుగా పాల్గొంది. ఇది 1885లో స్థాపించబడిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పూర్వగామిగా పరిగణించబడుతుంది.[59][60] 19వ శతాబ్దం చివరలో, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారతీయ జాతీయవాదంలో అత్యంత ప్రముఖ వ్యక్తులు అయిన గోపాల్ కృష్ణ గోఖలే, బాల్ గంగాధర్ తిలక్, రాజకీయ వర్ణపటానికి వ్యతిరేక వైపులా, ఇద్దరూ మరాఠీలు. మరాఠీ ప్రజలకు సామూహిక మహారాష్ట్ర గుర్తింపును ఏర్పరచడంలో శివాజీ, గణేష్ ఆరాధనను ఉపయోగించడంలో తిలక్ కీలక పాత్ర పోషించారు.[61] వలసరాజ్యాల యుగానికి చెందిన మరాఠీ సామాజిక సంస్కర్తలలో మహాత్మా జ్యోతిరావు ఫూలే, ఆయన భార్య సావిత్రిబాయి ఫూలే, జస్టిస్ రానాడే, స్త్రీవాది తారాబాయి షిండే, ధోండో కేశవ్ కర్వే, విఠల్ రామ్జీ షిండే, పండిత రమాబాయి ఉన్నారు.[62] బాలికలకు, మరాఠీ దళితుల కులాలకు పాఠశాలలు ప్రారంభించడంలో జ్యోతిరావు ఫూలే మార్గదర్శకులు.

కొల్హాపూర్ సంస్థాన పాలకుడైన షాహు ఆశీస్సులతో 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బ్రాహ్మణేతర హిందూ కులాలు సంఘటితం కావడం ప్రారంభించాయి. 1920ల ప్రారంభంలో కేశవరావు జెధే, బాబురావు జవల్కర్ నాయకత్వంలో ఈ ఉద్యమం ఊపందుకుంది . వీరిద్దరూ బ్రాహ్మణేతర పార్టీకి చెందినవారు. బ్రాహ్మణుల ఆధిపత్యం నుండి గణపతి, శివాజీ పండుగలను స్వాధీనం చేసుకోవడం వారి ప్రారంభ లక్ష్యాలు. వారు జాతీయవాదాన్ని కుల వ్యతిరేకతతో కలిపి పార్టీ లక్ష్యాలుగా నిర్దేశించుకున్నారు.[63] ఆ తర్వాత 1930లలో, జెధే బ్రాహ్మణేతర పార్టీని కాంగ్రెస్ పార్టీలో విలీనం చేసి, ఆ పార్టీని అగ్రవర్ణ ఆధిపత్య సంస్థ నుండి మరింత విస్తృతమైన, కానీ మరాఠాల ఆధిపత్యం ఉన్న పార్టీగా మార్చారు.[64][65]

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బి. ఆర్. అంబేద్కర్ ఎదుగుదల కూడా కనిపించింది, ఆయన తన సొంత మహార్ కులంతో సహా దళితుల హక్కుల ప్రచారానికి నాయకత్వం వహించారు.

హిందూ జాతీయవాద సంస్థ రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (ఆర్ఎస్ఎస్) ను నాగ్‌పూర్‌కు చెందిన మరాఠిలు అనేక దశాబ్దాలుగా స్థాపించి, నాయకత్వం వహించారు.[66] వినాయక్ దామోదర్ సావర్కర్, నాసిక్ జిల్లాకు చెందిన మరాఠీ, భారత స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, తన యవ్వనంలో బ్రిటిష్ పాలనను పడగొట్టడానికి హింసను సమర్ధించిన తరువాత హిందూ జాతీయవాద తత్వాన్ని రూపొందించారు.[67][68][69][70] ఆయన హిందూ మహాసభ ప్రముఖ వ్యక్తిగా ఉన్నారు.[70] సావర్కర్ హిందుత్వ తత్వశాస్త్రం ఆర్ఎస్ఎస్ అనుబంధ సంస్థలలో భాగమైన సంస్థలకు మార్గదర్శక సూత్రంగా మిగిలిపోయింది.[71]

బ్రిటిష్ వారు మొదట భారతదేశాన్ని ఇంగ్లాండ్ కర్మాగారాలకు ముడి పదార్థాల సరఫరా ప్రదేశంగా భావించినప్పటికీ, 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి ముంబై నగరంలో ఆధునిక తయారీ పరిశ్రమ అభివృద్ధి చెందుతోంది.[72] ప్రధాన ఉత్పత్తి పత్తి, ఈ మిల్లులలోని శ్రామికశక్తిలో ఎక్కువ భాగం పశ్చిమ మహారాష్ట్రకు చెందిన మరాఠీ మూలానికి చెందినవారు, కానీ మరింత ప్రత్యేకంగా తీరప్రాంత కొంకణ్ ప్రాంతానికి చెందినవారు.[73][74] 20వ శతాబ్దం మొదటి అర్ధభాగంలో నగరంలో నమోదైన జనాభా గణనలో నగర జనాభాలో దాదాపు సగం మంది మరాఠీని తమ మాతృభాషగా పేర్కొన్నారు.[75][76]

1835-1907 కాలంలో మరాఠీ ప్రజలతో సహా పెద్ద సంఖ్యలో భారతీయులను చెరకు తోటలలో పనిచేయడానికి ఒప్పంద కార్మికులుగా మారిషస్ ద్వీపానికి తీసుకెళ్లారు. ఈ ద్వీపంలోని మరాఠీ ప్రజలు భారతదేశం వెలుపల ఉన్న మరాఠీ ప్రజల పురాతన ప్రవాసులు.[77]

1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి

[మార్చు]

1947లో బ్రిటన్ నుండి భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ సరిహద్దుల లోపల ఉన్న అన్ని సంస్థానాలు భారత యూనియన్‌లో చేరాయి, 1950లో కొత్తగా ఏర్పడిన బొంబాయి రాష్ట్రం విలీనం చేయబడ్డాయి.[78]

మరాఠీ యూదుల చిన్న సమూహం (బెనె ఇజ్రాయెల్ - ఇజ్రాయెల్ కుమారులు) 1940ల చివరలో, 1950ల ప్రారంభంలో కొత్తగా ఏర్పడిన ఇజ్రాయెల్ దేశానికి వలస వెళ్లడం ప్రారంభించారు.[79][80] భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న బెనె ఇజ్రాయెల్ సంఖ్య 1988లో సుమారు 4,000-5,000గా అంచనా వేయబడింది.[81]

1956లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం భాషా ప్రాతిపదికన భారతీయ రాష్ట్రాలను పునర్వ్యవస్థీకరించింది, మునుపటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుండి ప్రధానంగా మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలు (ఔరంగాబాద్ డివిజన్), సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్, బెరార్ నుండి విదర్భ ప్రాంతాలను చేర్చడం ద్వారా బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ రాష్ట్రం విస్తరించబడింది. విస్తరించిన రాష్ట్రంలో గుజరాతీ మాట్లాడే ప్రాంతాలు కూడా ఉన్నాయి. బొంబాయి రాష్ట్రం దక్షిణ భాగాన్ని మైసూరుకు అప్పగించారు. 1954 నుండి 1955 వరకు మరాఠీ ప్రజలు ద్విభాషా బొంబాయి రాష్ట్రానికి వ్యతిరేకంగా తీవ్రంగా నిరసన వ్యక్తం చేశారు, మరాఠీ మాట్లాడే రాష్ట్రం కోసం ఆందోళన చేయడానికి సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి ఏర్పడింది.[82][83]

అదే సమయంలో, ప్రత్యేక గుజరాతీ మాట్లాడే రాష్ట్రాన్ని కోరుతూ మహాగుజరత్ ఉద్యమం ప్రారంభించబడింది. ప్రధానంగా పూణేకు చెందిన కేశవరావు జేధే, ఎస్. ఎం. జోషి, శ్రీపాద్ అమృత్ డాంగే, ప్రహ్లాద్ కేశవ్ అత్రే వంటి నాయకులు, గోపాల్రావ్ ఖేడ్కర్ వంటి విదర్భకు చెందిన నాయకులతో కలిసి, ముంబైని రాష్ట్ర రాజధానిగా చేసుకుని మహారాష్ట్ర ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం పోరాడటానికి సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. 1957 ఎన్నికలలో అధికార కాంగ్రెస్ పార్టీ మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలలో సామూహిక నిరసనలు, 105 మరణాలు, భారీ నష్టాలను చవిచూసింది, ప్రధాన మంత్రి జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం తన విధానాన్ని మార్చుకుని నిరసనకారుల డిమాండ్లను అంగీకరించడానికి దారితీసింది. 1960 మే 1న మునుపటి బొంబాయి రాష్ట్రాన్ని మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ అనే కొత్త రాష్ట్రాలుగా విభజించడం ద్వారా ప్రత్యేక మరాఠీ మాట్లాడే రాష్ట్రం ఏర్పడింది. ముంబై నగరాన్ని కొత్త రాష్ట్రానికి రాజధానిగా ప్రకటించారు.[84] బెల్గాం, కార్వార్ జిల్లాలకు సంబంధించి కర్ణాటక ఈ రాష్ట్రానికి వివాదం కొనసాగుతోంది, రెండూ కూడా మరాఠీ జనాభా అధికంగా ఉన్నాయి.[85][86][87]

మొట్టమొదటిసారిగా, మహారాష్ట్ర ఏర్పాటుతో చాలా మంది మరాఠీ ప్రజలు ఒకే రాష్ట్రం కిందకు వచ్చారు, ఇందులో ప్రధానంగా గ్రామీణ కున్బీ-మరాఠా సమాజం అతిపెద్ద సామాజిక సమూహంగా ఉంది. ఈ సమూహం 1960 నుండి రాష్ట్ర గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ, రాజకీయాలపై ఆధిపత్యం చెలాయించింది.[88][89] మహారాష్ట్ర జనాభాలో ఈ సమాజం 31% ఉంది. వారు సహకార సంస్థలపై ఆధిపత్యం చెలాయిస్తారు, తత్ఫలితంగా వచ్చిన ఆర్థిక శక్తితో గ్రామ స్థాయి నుండి అసెంబ్లీ & లోక్‌సభ స్థానాల వరకు రాజకీయాలను నియంత్రిస్తారు.[90] ఈ సమూహం 1980ల నుండి ప్రైవేట్ విద్యా సంస్థలను ఏర్పాటు చేయడంలో కూడా చురుకుగా ఉంది.[91][92][93][94] మహారాష్ట్రలోని గత రాజకీయ ప్రముఖులు ఈ సమూహానికి చెందినవారు. ఇటీవలి సంవత్సరాలలో హిందూ జాతీయవాద శివసేన, భారతీయ జనతా పార్టీ పెరుగుదల మహారాష్ట్ర శాసనసభలో మరాఠా కుల ప్రాతినిధ్యాన్ని తగ్గించలేదు.[90]

మరాఠా-కుంబి సమూహం తరువాత, షెడ్యూల్డ్ కులం (ఎస్. సి. మహర్లు) మహారాష్ట్రలోని మరాఠీ ప్రజలలో రెండవ అతిపెద్ద సమాజం. వారిలో చాలా మంది తమ నాయకుడు బి. ఆర్. అంబేద్కర్ తో కలిసి 1956లో బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించారు.[95] 1950లు,1960లలో ఈ సమూహానికి చెందిన రచయితలు దళిత సాహిత్యం మార్గదర్శకులు.[96]

పోర్చుగీసు ఆక్రమిత గోవా ప్రాంతం 1962లో విముక్తి పొందింది. విముక్తి తరువాత వెంటనే ఏర్పడిన ప్రధాన రాజకీయ పార్టీ మహారాష్ట్రవాది గోమంతక్ పార్టీ. గోవా హిందువులు, మరాఠీ ప్రజల మధ్య ఉన్న అనుబంధం కారణంగా గోవా మహారాష్ట్రలో విలీనం కావాలని అది కోరుకుంది. అయితే, ఈ అంశంపై జరిగిన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ విలీనాన్ని తిరస్కరించింది. తరువాత, కొంకణి గోవా అధికారిక భాషగా చేశారు, అయితే ఏ ప్రభుత్వ సమాచారంలో అయినా మరాఠీని కూడా అనుమతించారు.

1960లలో ముంబై అనే భిన్నమైన నగరంలో మరాఠీ ప్రజల హక్కులను సమర్థించే ప్రజాదరణ పొందిన మతతత్వ పార్టీ అయిన శివసేనకు చెందిన బాల్ ఠాక్రే స్థాపించారు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో మరాఠీ ప్రజలకు మరిన్ని అవకాశాలు కల్పించాలని శివసేన ప్రారంభ ప్రచారాలు సూచించాయి. నగరంలోని దక్షిణ భారత జనాభాకు వ్యతిరేకంగా కూడా ఈ పార్టీ ప్రచారం చేసింది. 1980ల నాటికి ఈ పార్టీ ముంబై కార్పొరేషన్ అధికారాన్ని చేజిక్కించుకుంది, 1990లలో భారతీయ జనతా పార్టీ (బిజెపి) తో మహారాష్ట్ర సంకీర్ణ ప్రభుత్వానికి నాయకత్వం వహించింది. స్థాపించినప్పటి నుండి అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి ఈ పరివర్తన సమయంలో, పార్టీ మరాఠీయేతర ప్రజలపై తన వాక్చాతుర్యాన్ని తగ్గించి, మరింత హిందూ జాతీయవాద వైఖరిని అవలంబించింది.

కులాలు & సంఘాలు

[మార్చు]

మరాఠీ ప్రజలు తమ భాష, చరిత్ర, సాంస్కృతిక, మతపరమైన ఆచారాలు, సామాజిక నిర్మాణం, సాహిత్యం, కళల పరంగా ఇతరులకు భిన్నంగా ఉండే ఒక జాతి భాషా సమూహాన్ని ఏర్పరుస్తారు.[97]

సాంప్రదాయ కుల శ్రేణికి బ్రాహ్మణ కులాలు - దేశస్థులు , చిత్‌పవన్‌లు , కర్హాడేలు, సరస్వతులు, చంద్రసేనియా కాయస్థ ప్రభువులు నాయకత్వం వహించారు. బ్రిటిష్ పాలనలో ముంబైలో ఇందులో పఠారే ప్రభు, ఇతర వర్గాలు ఉన్నాయి.[98] బ్రిటిష్ పాలనలో ముంబైలో, ఇందులో పఠారే ప్రభు, ఇతర వర్గాలు ఉన్నాయి.[99][100][101] పశ్చిమ మహారాష్ట్ర మరాఠాలు 32%, కున్బీలు 7% ఉండగా, ఇతర వెనుకబడిన తరగతి జనాభా (కున్బీ మినహా) 27% ఉంది. మధ్యంతర వర్గంలోని ఇతర కులాలలో ఉత్తర, దక్షిణ భారతదేశం నుండి శతాబ్దాల క్రితం మహారాష్ట్రకు వలస వచ్చి మహారాష్ట్రలో స్థిరపడిన గుజ్జర్లు, లింగాయతులు, రాజపుత్రులు ఉన్నారు.[102] మాంగ్స్ జనాభా 8%. [103]

మహారాష్ట్రలో హిందూ కులాలు

[మార్చు]

చాలా మంది మరాఠీ హిందువులు మరాఠా, కున్బీ అనే వ్యవసాయదారుల కుల సమూహానికి చెందినవారు, లేదా పూర్వపు గ్రామ సేవకుల ( బారా బలుతేదార్ ) కులాలలో ఒకటైన షింపి (కుట్టేలర్), లోహర్ (ఇనుము పనివాడు), సుతార్ (వడ్రంగి) , మాలి (పూల వ్యాపారులు, రైతులు), ధోబీ లేదా పరిత్ (బట్టలు ఉతికేవారు), గురవ్ (గ్రామ పూజారి), కుంభార్ (కుమ్మరులు), సోనార్ (బంగారు పనివారు), తేలి (నూనె గానుగవారు), లింగాయతులు, చంభార్ (చెప్పులు కుట్టేవారు), మాంగ్ (తాడులు తయారుచేసేవారు), కోలి (మత్స్యకారులు లేదా నీటిని మోసేవారు), నాభిక్ (మంగలవారు) లకు చెందినవారు. 1950లలో బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించిన బలుతేదార్లలో మహార్లు ఒకరు . ఇతర మరాఠీ కులాలలో కొన్ని:

  • అగ్రి – ముంబై, థానే, రాయగడ్ జిల్లాల తీరప్రాంతానికి చెందిన ఒక వర్గం. ఈ ప్రాంతంలో వేగవంతమైన పారిశ్రామికీకరణ కల్పించిన అవకాశాలను సద్వినియోగం చేసుకోవడం ద్వారా ఈ వర్గం ఇటీవలి దశాబ్దాలలో బాగా అభివృద్ధి చెందింది.[104]
  • బంజారా – పూర్వం సంచార జాతి సమూహం
  • భండారి – తాటి చెట్ల నుండి సాంప్రదాయ పద్ధతిలో తాడిని సేకరించేవారు
  • భోయ్ – సాంప్రదాయకంగా పాలకులచే నియమించబడిన ప్రజలను రవాణా చేసే సమాజం
  • బ్రాహ్మణులు – పూజారులు, రచయితలు; వీరు అనేక ఉప కులాలుగా విభజించబడ్డారు.
  • చంద్రసేనియ కాయస్థ ప్రభు - రచయిత, అకౌంటెంట్ సంఘం, కొన్నిసార్లు పూజారులు కూడా[105]
  • ధంగర్ – సాంప్రదాయకంగా సంచార గొర్రెల కాపరి కులం
  • లేవా పాటిల్
  • లింగాయత్ వాణి – వ్యాపారులు, జమీందార్లు, కొన్నిసార్లు పూజారులు.[106][107][108]
  • లోనారి
  • పఠారే ప్రభు
  • రామోషి – పేష్వా ఆధ్వర్యంలోని సైనికులు, వాచ్‌మ్యాన్
  • సోమవంశీ క్షత్రియ పఠారే
  • త్వాష్టా కసర్ – సాంప్రదాయకంగా ఇత్తడితో పనిచేసే కళాకారుల కులం.[109]
  • వైశ్య వాణి – గోవాకు చెందిన ఒక వ్యాపార కులం, వీరు కొంకణి మాట్లాడతారు, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్‌లలో కనిపిస్తారు.
  • వంజరి - సైన్యాల కమీషరియేట్లు,[110] యోధులు, వ్యాపారులు,[111] రైతులు & భూస్వాములు.[112]

హిందూయేతర వర్గాలు

[మార్చు]
  • మరాఠీ బౌద్ధులు – చాలా మంది సభ్యులు పూర్వ మహార్ సమాజానికి చెందినవారు[113]
  • మరాఠీ ముస్లింలు
  • క్రైస్తవులు – మరాఠీ క్రైస్తవ వర్గాలలో ప్రధానంగా గ్రేటర్ ముంబై ప్రాంతంలో నివసించే కాథలిక్కులైన బాంబే ఈస్ట్ ఇండియన్లు , ప్రధానంగా అహ్మద్‌నగర్ జిల్లాలో నివసించే కోర్లాయ్ పోర్చుగీస్ క్రియోల్, ప్రొటెస్టంట్ మరాఠీ క్రైస్తవులు ఉన్నారు.
  • కొంకణి ముస్లింలు
  • సిక్కులు
  • మరాఠీ జైనులు
  • బెనె ఇజ్రాయెల్ (మరాఠీ యూదులు)

మరాఠీ ప్రవాసులు

[మార్చు]

ఇతర భారతీయ రాష్ట్రాల్లో

[మార్చు]

మరాఠా సామ్రాజ్యం భారతదేశం అంతటా విస్తరించడంతో, మరాఠీ జనాభా వారి పాలకులతో పాటు మహారాష్ట్ర నుండి వలస రావడం ప్రారంభించింది. పేష్వా, హోల్కర్లు, సింధియా, గైక్వాడ్ వంశ నాయకులు కొత్త అధికార స్థానాలను స్థాపించినప్పుడు గణనీయమైన సంఖ్యలో పూజారులు, గుమస్తాలు, సైనికులు, వ్యాపారవేత్తలు, కార్మికులను తమతో తీసుకెళ్లారు. ఈ వలసదారులలో ఎక్కువ మంది వివిధ బ్రాహ్మణ ఉప కులాలు, సికెపి వంటి అక్షరాస్యులైన వర్గాలకు చెందినవారు. ఈ సమూహాలు కొత్త మరాఠా సామ్రాజ్యం రాష్ట్రాలలో (సూరత్ బరోడా (వడోదర ఇండోర్, గ్వాలియర్, బుందేల్ఖండ్, తంజావూరు) లోని వ్యారా-సంగధ్ వంటి అనేక ప్రదేశాలలో పరిపాలనకు వెన్నెముకగా ఏర్పడ్డాయి.[114] ఈ సమూహాలకు చెందిన అనేక కుటుంబాలు 200 సంవత్సరాలకు పైగా మహారాష్ట్ర నుండి 1,000 కిలోమీటర్ల (620 మైళ్ళు) కంటే ఎక్కువ దూరంలో నివసించినప్పటికీ ఇప్పటికీ మరాఠీ సంప్రదాయాలను అనుసరిస్తున్నాయి.[115]

ఇతరులు ఆధునిక కాలంలో మహారాష్ట్ర వెలుపల ఉద్యోగాల కోసం వలస వచ్చారు. ఈ ప్రజలు దేశంలోని దాదాపు అన్ని ప్రాంతాలలో కూడా స్థిరపడ్డారు. వారు దేశవ్యాప్తంగా అనేక నగరాల్లో మహారాష్ట్ర మండల్స్ అనే కమ్యూనిటీ సంస్థలను ఏర్పాటు చేశారు. మహారాష్ట్ర వెలుపల మరాఠీ సంస్కృతిని ప్రోత్సహించడానికి 1958లో జాతీయ స్థాయి కేంద్ర సంస్థ అయిన బృహన్ మహారాష్ట్ర మండల్ ఏర్పడింది.[116] బృహన్ మహారాష్ట్ర మండల్ అనేక సోదరి సంస్థలు భారతదేశం వెలుపల కూడా ఏర్పడ్డాయి.[117]

రాష్ట్రాల వారీగా భారతదేశంలో జనాభా

[మార్చు]

మూలం:[118]

రాష్ట్రం మరాఠీ మాట్లాడేవారు (2011) 2011 శాతం
భారత్ 83,026,680 6.86% (భారతదేశంలో అత్యధికంగా

మాట్లాడే మూడవ భాష)

మహారాష్ట్ర 77,461,172 69.93%
కర్ణాటక 2,064,906 5.38%
తమిళనాడు 85,454 0.12%
ఆంధ్రప్రదేశ్/తెలంగాణ 674,928 2.80%
ఛత్తీస్గఢ్ 144,035 0.56%
ఒడిశా 8,617 0.02%
పశ్చిమ బెంగాల్ 14,815 0.02%
గుజరాత్ 920,345 3.52%
పుదుచ్చేరి 890 0.07%
కేరళ 31,642 0.09%
అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు 639 0.17%
జార్ఖండ్ 8,481 0.03%
ఢిల్లీ 27,239 0.16%
అస్సాం 11,641 0.04%
మధ్యప్రదేశ్ 1,231,285 2.70%
గోవా 158,787 12.89%
రాజస్థాన్ 23,240 0.03%
పంజాబ్ 20,392 0.07%
జమ్మూ కాశ్మీర్ 23,006 0.18%
హర్యానా 12,806 0.05%
త్రిపుర 1,412 0.04%
ఉత్తరాఖండ్ 6,028 0.06%
అరుణాచల్ ప్రదేశ్ 2,297 0.17%
నాగాలాండ్ 2,659 0.13%
చండీగఢ్ 1,252 0.12%
హిమాచల్ ప్రదేశ్ 3,438 0.05%
మణిపూర్ 1,583 0.06%
దాద్రా & నగర్ హవేలీ 24,105 7.01%
మేఘాలయ 20,751 0.70%
సిక్కిం 1,138 0.19%
డామన్ & డయ్యూ 11,008 4.53%
మిజోరం 408 0.04%
లక్షద్వీప్ 26 0.04%
బీహార్ 1,975 0.001%
ఉత్తర ప్రదేశ్ 24,280 0.01%

అంతర్జాతీయ ప్రవాసులు

[మార్చు]

1800ల మధ్యలో, చెరకు తోటలలో పనిచేయడానికి పెద్ద సంఖ్యలో భారతీయులను మారిషస్, ఫిజీ, ట్రినిడాడ్, టొబాగో, దక్షిణాఫ్రికా, తూర్పు ఆఫ్రికా ఒప్పంద కార్మికులు తీసుకెళ్లారు. ఈ వలసదారులలో ఎక్కువ మంది హిందుస్థానీ మాట్లాడే ప్రాంతాల నుండి లేదా దక్షిణ భారతదేశం నుండి వచ్చారు, మారిషస్‌కు వలస వెళ్లిన వారిలో గణనీయమైన సంఖ్యలో మరాఠీలు ఉన్నారు.[119][120]

1948లో ఇజ్రాయెల్ రాష్ట్రం స్థాపించబడినప్పటి నుండి, సుమారు 25,000-30,000 మంది భారతీయ యూదులు అక్కడకు వలస వచ్చారు, వీరిలో సుమారు 20,000 మంది మరాఠీ మాట్లాడే బెనె ఇజ్రాయెల్ కమ్యూనిటీ ఆఫ్ కొంకణ్ నుండి వచ్చారు.[121]

మరాఠీ ప్రజలతో సహా భారతీయులు ఒక శతాబ్దానికి పైగా ఐరోపాకు, ముఖ్యంగా గ్రేట్ బ్రిటన్‌కు వలస వెళ్లారు.[122] లండన్‌లోని మహారాష్ట్ర మండల్ 1932లో స్థాపించబడింది.[123] వలసరాజ్యాల కాలంలో బ్రిటిష్ తూర్పు ఆఫ్రికా కూడా కొద్ది సంఖ్యలో మరాఠీ ప్రజలు స్థిరపడ్డారు.[124] కెన్యా, ఉగాండా, తంగన్యికా ఆఫ్రికన్ గ్రేట్ లేక్స్ దేశాలు బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, మరాఠీ ప్రజలతో సహా అక్కడ నివసిస్తున్న దక్షిణాసియా జనాభాలో ఎక్కువ మంది యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌కు, లేదా భారతదేశానికి వలస వచ్చారు.[125][126][127]

1965 వలస, జాతీయతా చట్టం అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు అమెరికాలోకి భారతీయుల భారీ వలసలు ప్రారంభమయ్యాయి . 1965 తర్వాత వచ్చిన మరాఠీ వలసదారులలో ఎక్కువ మంది వైద్యులు, ఇంజనీర్లు లేదా శాస్త్రవేత్తలు వంటి వృత్తి నిపుణులు. 1990వ దశకంలో ఆ తర్వాత ఐటీ రంగం పుంజుకున్న సమయంలో వలసల రెండవ దశ జరిగింది.

1990ల నుండి ఐటీ రంగంలో వచ్చిన అభివృద్ధి, ప్రయాణ సౌలభ్యం కారణంగా మరాఠీ ప్రజలు ఇప్పుడు యునైటెడ్ స్టేట్స్, ఆస్ట్రేలియా, కెనడా, గల్ఫ్ దేశాలు, యూరోపియన్ దేశాలతో సహా ప్రపంచంలోని అన్ని మూలల్లో అధిక సంఖ్యలో కనిపిస్తున్నారు.[128][129]

మూడవ పానిపట్ యుద్ధం తర్వాత మరాఠీ ప్రజలు సింధ్, బలూచిస్థాన్ ప్రాంతంలో (ఆధునిక పాకిస్తాన్) స్థిరపడ్డారు. భారతదేశ విభజన తర్వాత, చాలా మంది మరాఠీ హిందువులు భారతదేశానికి వచ్చారు. అయితే, సింధ్ రాష్ట్రంలోని కరాచీ నగరంలో 500–1000 మంది మరాఠీ హిందువులు కూడా నివసిస్తున్నారు.

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ మరాఠీలు at en:Ethnologue (22nd ed., 2019)
  2. ↑ "Statement 1 : Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011" (PDF). Archived from the original (PDF) on 1 February 2022. Retrieved 20 December 2019.
  3. ↑ "US Census Bureau American Community Survey (2009–2013)". Census.gov. Retrieved 17 August 2018. See Row #63
  4. ↑ "Bene Israel of Mumbai, India". Beit Hatfutsot. Retrieved 29 January 2021.
  5. ↑ "Marathi people in Australia".
  6. ↑ "Total – Mother tongue for the total population excluding institutional residents - 100% data". Census Profile, 2016 Census. Statistics Canada Statistique Canada. 8 February 2017. Retrieved 2 February 2018.
  7. ↑ Desai, Shweta (22 October 2015). "Why create problems when we live in peace: Marathi-speaking community from Karachi to Shiv Sena". DNA India. Retrieved 20 December 2019.
  8. ↑ Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student's Handbook, Edinburgh
  9. ↑ Rosalind O'Hanlon (2002). Caste, Conflict and Ideology: Mahatma Jotirao Phule and Low Caste Protest in Nineteenth-Century Western India. Cambridge University Press. p. 17. ISBN 978-0-521-52308-0.
  10. ↑ {{cite encyclopedia}}: Empty citation (help)
  11. ↑ Phadke, Manasi (6 November 2023). "Related communities with agrarian roots — why Marathas are claiming to be Kunbis amid quota stir". ThePrint. Retrieved 25 July 2024.
  12. ↑ Patil, Abhijeet (1 November 2023). "Researcher says 1881 survey recorded Marathas as Kunbis". The Times of India. Retrieved 25 July 2024.
  13. ↑ Pearson, M. N. (February 1976). "Shivaji and the Decline of the Mughal Empire".
  14. ↑ Capper, John (2017). Delhi, the Capital of India. Asian Educational Services. ISBN 978-8120612822. Retrieved 11 August 2017 – via Google Books.
  15. ↑ Sen, Sailendra Nath (2017). An Advanced History of Modern India. Macmillan India. ISBN 978-0230328853. Retrieved 11 August 2017 – via Google Books.
  16. ↑ The Peoples of India (in ఇంగ్లీష్). CUP Archive. 2017. p. 53.
  17. ↑ Bahadur), Sarat Chandra Roy (Rai (1974). Man in India (in ఇంగ్లీష్). A.K. Bose. p. 40.
  18. ↑ India Today: An Encyclopedia of Life in the Republic: p. 440
  19. ↑ History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. by Sigfried J. de Laet, Joachim Herrmann p. 392
  20. ↑ Indian History, p. B-57
  21. ↑ A Comprehensive History Of Ancient India (3 Vol. Set): p. 203
  22. ↑ The Penguin History of Early India: From the Origins to AD 1300 by Romila Thapar: pp. 365–366
  23. ↑ People of India: Maharashtra, Part 1 by B. V. Bhanu p. 6
  24. ↑ "Kingdoms of South Asia – Indian Bahamani Sultanate". The History Files, United Kingdom. Retrieved 12 September 2014.
  25. ↑ Paranjape, Makarand (2016). Cultural Politics in Modern India: Postcolonial prospects, colourful cosmopolitanism, global proximities. Routledge India. pp. 34, 35. ISBN 978-1138956926.
  26. ↑ Haidar, Navina Najat; Sardar, Marika (2011). Sultans of the South: Arts of India's Deccan Courts, 1323–1687. Metropolitan Museum of Art. p. 186. ISBN 978-0300175875.
  27. ↑ 27.0 27.1 27.2 (1992). "DECCAN (MAHARASHTRA) UNDER THE MUSLIM RULERS FROM KHALJIS TO SHIVAJI: A STUDY IN INTERACTION, PROFESSOR S.M KATRE Felicitation".
  28. ↑ Gordon, Stewart (1993). Cambridge History of India: The Marathas 1600–1818. Cambridge, UK: Cambridge University Press. p. 16. ISBN 978-0-521-26883-7.
  29. ↑ Kamat, Jyotsna. "The Adil Shahi Kingdom (1510 CE to 1686 CE)". Kamat's Potpourri. Retrieved 4 December 2014.
  30. ↑ Kamala Ganesh; Usha Thakkar (2005). Culture and the Making of Identity in Contemporary India. Sage Publications. pp. 164–173. ISBN 978-81-321-0354-7.
  31. ↑ Chary, Manish Telikicherla (2009). India: Nation on the Move: An Overview of India's People, Culture, History, Economy, IT Industry, & More. iUniverse. pp. 96–98. ISBN 978-1440116353.
  32. ↑ Jackson, William Joseph (2005). Vijayanagara voices: exploring South Indian history and Hindu literature. Ashgate Publishing, Ltd. p. 38. ISBN 978-0754639503.
  33. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  34. ↑ Capper, John (2017). Delhi, the Capital of India. Asian Educational Services. ISBN 978-8120612822. Retrieved 11 August 2017 – via Google Books.
  35. ↑ Sen, Sailendra Nath (2017). An Advanced History of Modern India. Macmillan India. ISBN 978-0230328853. Retrieved 11 August 2017 – via Google Books.
  36. ↑ "Is the Pakistan army martial?". The Express Tribune. 29 September 2012.
  37. ↑ Sambhaji – Patil, Vishwas, Mehta Publishing House, Pune, 2006
  38. ↑ Pāṭīla, Śālinī (1987). Maharani Tarabai of Kolhapur, c. 1675–1761 A.D. S. Chand & Co. ISBN 978-8121902694. Retrieved 11 August 2017 – via Google Books.
  39. ↑ Mehta, J. L. (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813. Sterling Publishers Pvt. Ltd.|https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=d1wUgKKzawoC&oi=fnd&pg=PR7&dq=mehta+advanced+history&ots=HOSZj4diWj&sig=8dda4j6ZbPKpCct1kKMBmTLI3dU#v=onepage&q=yesubai%201719&f=false%7Cpage=81
  40. ↑ Sen, Sailendra Nath (2017). An Advanced History of Modern India. Macmillan India. ISBN 978-0230328853. Retrieved 11 August 2017 – via Google Books.
  41. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  42. ↑ Andaman & Nicobar Origin | Andaman & Nicobar Island History Archived 15 డిసెంబరు 2014 at the Wayback Machine. Andamanonline.in.
  43. ↑ "Full text of "Selections from the papers of Lord Metcalfe; late governor-general of India, governor of Jamaica, and governor-general of Canada"". archive.org. 1855.
  44. ↑ Lt Gen K. J., Singh (5 November 2018). "As NDA cadet, I was witness to Vice Admiral Awati's kindness". ThePrint.In. Retrieved 7 November 2018.
  45. ↑ Sridharan, K (2000). Sea: Our Saviour. New Age International (P) Ltd. ISBN 978-81-224-1245-1.
  46. ↑ Sharma, Yogesh (2010). Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India. Primus Books. p. 66. ISBN 978-93-80607-00-9.
  47. ↑ Gordon, Stewart (1993). The Marathas 1600–1818 (1. publ. ed.). New York: Cambridge University. pp. 22, xiii. ISBN 978-0521268837.
  48. ↑ Ruth Vanita (2005). Gandhi's Tiger and Sita's Smile: Essays on Gender, Sexuality, and Culture. Yoda Press. p. 316. ISBN 978-8190227254 – via Google Books.
  49. ↑ Deshpande, Arvind M. (1987). John Briggs in Maharashtra: A Study of District Administration Under Early British rule. Delhi: Mittal. pp. 118–119. ISBN 978-0836422504.
  50. ↑ Kulkarni, A. R. “SOCIAL AND ECONOMIC POSITION OF BRAHMINS IN MAHARASHTRA IN THE AGE OF Chhatrapati SHIVAJI.” Proceedings of the Indian History Congress, vol. 26, 1964, pp. 66–75. JSTOR 44140322. Accessed 15 June 2020.
  51. ↑ Kulkarni, A. R. (2000). "The Mahar Watan: A Historical Perspective". In Kosambi, Meera (ed.). Intersections: Socio-Cultural Trends in Maharashtra. London: Sangam. pp. 121–140. ISBN 978-0863118241. Retrieved 13 December 2016.
  52. ↑ Sugandhe, Anand (July–September 2015). "Scheduled castes in Maharashtra: struggle and hurdles in their socio-economic development". Archived 2020-06-04 at the Wayback Machine
  53. ↑ Fukazawa, H., 1972. Rural Servants in the 18th Century Maharashtrian Village – Demiurgic or Jajmani System? Hitotsubashi Journal of Economics, 12(2), pp. 14–40.
  54. ↑ B. K. Narayan (1882). Agricultural Development in Hyderabad State, 1900–1956: A Study in Economic History. Keshav Prakashan. p. 9.
  55. ↑ James, Molesworth (1975) [1857]. "Preface to the reprint". Molesworth's, Marathi-English dictionary. Assisted by George and Thomas Candy (2nd corrected reprint ed.). Pune: J.C. Furla, Shubhada Saraswat Prakashan. ISBN 978-81-86411-57-5.
  56. ↑ Chavan, Dilip (2013). Language politics under colonialism: caste, class and language pedagogy in western India (first ed.). Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars. pp. 136–184. ISBN 978-1443842501. Retrieved 13 December 2016.
  57. ↑ Deo, Shripad D. (1996). "Twentieth-Century Marathi Literature". In Natarajan, Nalini (ed.). Handbook of twentieth century literatures of India (1. publ. ed.). Westport, Conn. [u.a.]: Greenwood Press. p. 212. ISBN 978-0313287787.
  58. ↑ Veena Naregal (2002). Language, Politics, Elites and the Public Sphere: Western India Under Colonialism. Anthem Press. pp. 155, 172, 182–183. ISBN 978-1-84331-055-6.
  59. ↑ Johnson, Gordon (1973). Provincial Politics and Indian nationalism : Bombay and the Indian National Congress, 1880–1915. Cambridge: Univ. Press. p. 92. ISBN 978-0521202596. Retrieved 20 September 2016.
  60. ↑ Roy, Ramashray, ed. (2007). India's 2004 elections : grass-roots and national perspectives (1. publ. ed.). New Delhi [u.a.]: Sage. p. 87. ISBN 978-0761935162. Retrieved 8 September 2016.
  61. ↑ Lane, James (2000). "A Question of Maharashtrian identity". In Kosambi, Meera (ed.). Intersections : socio-cultural trends in Maharashtra. London: Sangam. pp. 59–70. ISBN 978-0863118241.
  62. ↑ Ramachandra Guha, "The Other Liberal Light," New Republic 22 June 2012
  63. ↑ Hansen, Thomas Blom (2002). Wages of violence : naming and identity in postcolonial Bombay. Princeton, N.J.: Princeton University Press. p. 33. ISBN 978-0691088402. Retrieved 10 January 2017.
  64. ↑ Omvedt, G., 1973. Non-Brahmans and Communists in Bombay. Economic and Political Weekly, pp. 749–759.
  65. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  66. ↑ Ram Puniyani (2005). Religion, Power and Violence: Expression of Politics in Contemporary Times. Sage Publications. pp. 131–132. ISBN 978-81-321-0206-9.
  67. ↑ Lise McKean (1996). Divine Enterprise: Gurus and the Hindu Nationalist Movement. University of Chicago Press. p. 72. ISBN 978-0-226-56010-6.
  68. ↑ Chandra, Bipan (1989). India's Struggle for Independence. New Delhi: Penguin Books India. p. 145. ISBN 978-0-14-010781-4.
  69. ↑ Keer, Dhananjay (1966). Savarkar. Bombay: Popular Prakashan. ISBN 978-0-86132-182-7. OCLC 3639757.
  70. ↑ 70.0 70.1 {{cite encyclopedia}}: Empty citation (help)
  71. ↑ Katju, Manjari (2013). Vishva Hindu Parishad and Indian Politics. Orient Blackswan. ISBN 978-81-250-2476-7.
  72. ↑ Majumdar, Sumit K. (2012), India's Late, Late Industrial Revolution: Democratizing Entrepreneurship, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 1-107-01500-6, retrieved 7 December 2013
  73. ↑ Lacina, Bethany Ann (2017). Rival Claims: Ethnic Violence and Territorial Autonomy Under Indian Federalism. Ann Arbor: University of Michigan press. p. 129. ISBN 978-0472130245.
  74. ↑ Morris, David (1965). Emergence of an Industrial Labor Force in India: A Study of the Bombay Cotton Mills, 1854–1947. University of California Press. p. 63. ISBN 978-0520008854. konkan.
  75. ↑ Chandavarkar, Rajnarayan (2002). The origins of industrial capitalism in India business strategies and the working classes in Bombay, 1900–1940 (1st pbk. ed.). Cambridge [England]: Cambridge University Press. p. 33. ISBN 978-0521525954.
  76. ↑ Gugler, Josef, ed. (2004). World cities beyond the West : globalization, development, and inequality (Repr. ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 334. ISBN 978-0521830034.
  77. ↑ Benedict, Burton (1980). "Slavery and indenture in Mauritius and Seychelles". In Watson, James L. (ed.). Asian and African systems of slavery. Oxford: Basil Blackwell. p. 151. ISBN 978-0631110118.
  78. ↑ "History of Kolhapur City". Kolhapur Corporation. Archived from the original on 12 September 2014. Retrieved 12 September 2014.
  79. ↑ Weil, S. (2012). "The Bene Israel Indian Jewish family in Transnational Context." Journal of Comparative Family Studies, 71–80.
  80. ↑ Shalva Weil, Journal of Comparative Family Studies Vol. 43, No. 1, "The Indian Family: A Revisit" (January–February 2012), pp. 71–80, https://www.academia.edu/3524659/The_Bene_Israel_Indian_Jewish_Family_in_Transnational_Context
  81. ↑ Katz, N., & Goldberg, E. (1988). "The Last Jews in India and Burma." Jerusalem Letter, 101.
  82. ↑ Radheshyam Jadhav (30 April 2010). "Samyukta Maharashtra movement". The Times of India. The Times Group. Bennet, Coleman & Co. Ltd. Retrieved 12 September 2014.
  83. ↑ "The Samyukta Maharashtra movement". Daily News and Analysis. Dainik Bhaskar Group. Diligent Media Corporation. 1 May 2014. Retrieved 12 September 2014.
  84. ↑ Bhagwat, Ramu (3 August 2013). "Linguistic states". The Times of India. The Times Group. Bennet, Coleman & Co. Ltd. Retrieved 12 September 2014.
  85. ↑ . "The Saffron Wave: The Eleventh General Elections in Maharashtra".
  86. ↑ Sirsikar, V.M. (1966). Politics in Maharashtra, Problems and Prospects (PDF). Poona: University of Poona. p. 8. Archived from the original (PDF) on 29 November 2014.
  87. ↑ "Belgaum border dispute". Deccan Chronicle. Deccan Chronicle Holdings Limited. 30 July 2014. Retrieved 12 September 2014.
  88. ↑ Brass, Paul R. (2006). The politics of India since independence (2nd ed.). [New Delhi]: Cambridge University Press. p. 142. ISBN 978-0521543057. Retrieved 1 February 2017.
  89. ↑ Mishra, Sumita (2000). Grassroot politics in India. New Delhi: Mittal Publications. p. 27. ISBN 978-8170997320.
  90. ↑ 90.0 90.1 Vora, Rajendra (2009). "Chapter 7 Maharashtra or Maratha Rashtra". In Kumar, Sanjay; Jaffrelot, Christophe (eds.). Rise of the plebeians? : the changing face of Indian legislative assemblies. New Delhi: Routledge. ISBN 978-0415460927.
  91. ↑ Sirsikar, V.M. (1999). "Region, Nationality and Religion". In Kulkarni, A.R.; Wagle, N.K. (eds.). State intervention and popular response : western India in the nineteenth century. Mumbai: Popular Prakashan. p. 9. ISBN 978-81-7154-835-4.
  92. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  93. ↑ Kurtz, Donald V. (1994). Contradictions and conflict : a dialectical political anthropology of a University in Western India. Leiden [u.a.]: Brill. p. 50. ISBN 978-9004098282.
  94. ↑ Singh, R.; Lele, J.K. (1989). Language and society : steps towards an integrated theory. Leiden: E.J. Brill. pp. 32–42. ISBN 978-9004087897.
  95. ↑ Vora, Rajendra (2009). "Chapter 7 Maharashtra or Maratha Rashtra". In Kumar, Sanjay; Jaffrelot, Christophe (eds.). Rise of the plebeians? : the changing face of Indian legislative assemblies. New Delhi: Routledge. ISBN 978-0415460927.
  96. ↑ Zelliot, Eleanor (2007). "Dalit Literature, Language and Identity". In Kachru, Braj B.; Kachru, Yamuna; Sridhar, S. N. (eds.). Language in South Asia, Part 9. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 450–454. ISBN 978-0-52178-141-1.
  97. ↑ Changing India: Bourgeois Revolution on the Subcontinent by Robert W. Stern, p. 20
  98. ↑ Sharmila Rege (2013). Writing Caste/Writing Gender: Narrating Dalit Women's Testimonies. Zubaan Books. p. 28. ISBN 978-9383074679. The traditional caste hierarchy was headed by the brahmin castes-the deshasthas, chitpavans, karhades saraswats and the chandraseniya kayastha prabhus.
  99. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  100. ↑ Bidyut Chakrabarty (2003). "Race, caste and ethnic identity". Communal Identity in India: Its Construction and Articulation in the Twentieth Century. Oxford University Press. p. 138. ISBN 978-0195663303. Of the six groups, four are Brahmins; one is high non-brahmin caste, Chandraseniya Kayashth Prabhu (CKP), ranking next only to the Brahmins; and the other is a cultivating caste, Maratha (MK), belonging to the middle level of the hierarchy.
  101. ↑ V. B. Ghuge (1994). Rajarshi Shahu: a model ruler. kirti prakashan. p. 20. In the Hindu social hierarchy the privileged classes were Brahmins, CKP's and others. Similarly, other elite classes were Parsis and Europeans.
  102. ↑ "Lingayat - Virasaiva Sect: Migration, Identity & Marathi Lingayat literature in Colonial Maharashtra". podcasts.ox.ac.uk (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 29 June 2024.
  103. ↑ Christophe Jaffrelot; Sanjay Kumar, eds. (2009). Rise of the Plebeians?: The Changing Face of the Indian Legislative Assemblies (Exploring the Political in South Asia). Routledge India. pp. 216, 217. ISBN 978-1136516627.
  104. ↑ Thomas Blom Hansen (2018). Wages of Violence: Naming and Identity in Postcolonial Bombay. Princeton University Press. pp. 103–104. ISBN 978-0-691-18862-1.
  105. ↑ "Maharashtra Caste List PDF 2024 | OBC, ST, SC & Gen All Marathi Caste List" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2024-01-25. Retrieved 2025-10-28.
  106. ↑ Singh, Kumar Suresh; Bhanu, B. V.; India, Anthropological Survey of (2004). Maharashtra (in ఇంగ్లీష్). Popular Prakashan. ISBN 978-81-7991-101-3.
  107. ↑ Brown, C. (1908). Yeotmal District Volume A Descriptive: By C. Brown and R. V. Russell (in ఇంగ్లీష్). Printed at the Baptist mission Press.
  108. ↑ Parāñjape, Tārābāī (1985). Sīmā pradeśātīla bhāvagaṅgā (in మరాఠీ). Marāṭhī Sāhitya Parishada, Āndhra Pradeśa.
  109. ↑ Govind Sadashiv Ghurye (1969). Caste and Race in India. Popular Prakashan. p. 32. ISBN 978-81-7154-205-5.
  110. ↑ Oriental Research Institute Bambay (1924). The Indian Antiquary Vol-53.
  111. ↑ G.W. Vidal; Vidal; J.F. Lester; James M. Campbell (1880). Gazetteer of the Bombay Presidency Volume X Ratnagiri and Savantvadi. Bombay, Government Central Press.
  112. ↑ Caste and Land Relations in India : Eastern Maharashtra. 3 June 2014. p. 110. {{cite book}}: |work= ignored (help)
  113. ↑ Ranjit Kumar De; Uttara Shastree (1996). Religious Converts in India: Socio-political Study of Neo-Buddhists. Mittal Publications. p. 65. ISBN 978-81-7099-629-3.
  114. ↑ (1971). "The Movement of Elites in Western India under Early British Rule".
  115. ↑ Gangadhar Ramchandra Pathak, ed. (1978). Gokhale Kulavruttanta गोखले कुलवृत्तान्त (in మరాఠీ) (2nd ed.). Pune, India: Sadashiv Shankar Gokhale. pp. 120, 137.
  116. ↑ Synques. "Brihan Maharashtra Mandal". Archived from the original on 2024-11-30. Retrieved 2026-05-09.
  117. ↑ "India programming | Bruhan Maharashtra Mandal of North America". www.bmmonline.org. Retrieved 20 December 2019.
  118. ↑ "Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India". www.censusindia.gov.in.
  119. ↑ "mauritiusmarathi.org". Mauritiusmarathi.org. Archived from the original on 6 April 2010. Retrieved 11 August 2017.
  120. ↑ [1] Archived 10 డిసెంబరు 2007 at the Wayback Machine
  121. ↑ "Chapter 9 : India" (PDF). Indiandiaspora.nic.in. Archived from the original (PDF) on 11 October 2010. Retrieved 11 August 2017.
  122. ↑ Chansarkar, B.A. A note on the Maratha community in Britain. Journal of Ethnic and Migration Studies Volume 2, 1973, Issue 3
  123. ↑ [2] Archived 19 జూన్ 2008 at the Wayback Machine
  124. ↑ Pathak, A.R., 1995. Maharashtrian Immigrants in East Africa and Their Leisure. World Leisure & Recreation, 37(3), pp. 31–32.
  125. ↑ Quest for equality (New Delhi, 1993), p. 99
  126. ↑ Donald Rothchild, 'Citizenship and national integration: the non-African crisis in Kenya', in Studies in race and nations (Center on International Race Relations, University of Denver working papers), 1}3 (1969±70), p. 1
  127. ↑ "1972: Asians given 90 days to leave Uganda". British Broadcasting Corporation. 7 August 1972. Retrieved 21 August 2011.
  128. ↑ "Marathi Sydney, MASI, Maharastrians in Sydney, Marathi Mandal « Marathi Association Sydney Inc (MASI)". Marathi.org.au. Archived from the original on 7 February 2007. Retrieved 9 May 2013.
  129. ↑ "Marathi Bhashik Mandal Toronto, Inc". Mbmtoronto.com. 15 November 2008. Retrieved 9 May 2013.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=మరాఠీలు&oldid=4852937" నుండి వెలికితీశారు