మలై మహాదేశ్వర కొండ

మలై మహాదేశ్వర కొండ
మలై మహాదేశ్వర కొండ
పుణ్యక్షేత్రం
	మలై మహాదేశ్వర కొండలు
దేశం	India
రాష్ట్రం	కర్ణాటక
జిల్లా	చామరాజనగర్
Named after	మహాదేశ్వర
ప్రభుత్వం
• రకం	ముజరాయి
• సంస్థ	కర్ణాటక రాష్ట్ర ప్రభుత్వం
ఎత్తు	910 మీ (2,990 అ.)
Highest elevation	1,514 మీ (4,967 అ.)
భాషలు
• అధికారిక	కన్నడ
కాల మండలం	UTC+5:30 (IST)
సమీప నగరం	హనూరు

మలై మహాదేశ్వర బెట్ట (కొండ), దక్షిణ కర్ణాటక, చామరాజనగర్ జిల్లా, హనూరు తాలూకాలోని ఒక పుణ్యక్షేత్ర పట్టణం. ఇది మైసూర్ నుండి సుమారు 150 కి.మీ, బెంగళూరు నుండి సుమారు 210 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ప్రాచీన, పవిత్రమైన శ్రీ మలై మహాదేశ్వర ఆలయం, శివుని అవతారంగా భావించే మలై మహాదేశ్వర అనే సాధువుకు అంకితం చేయబడింది. ఆయనను మలై మహాదేశ్వర, ముద్దు మాదప్ప అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ ఆలయం కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ రాష్ట్రాల నుండి లక్షలాది మంది భక్తులను ఆకర్షిస్తోంది.^[1]^[2]

ప్రస్తుత ఆలయ పరిసరాల విస్తీర్ణం 155.57 acres (0.6296 km²). అదనంగా ఆలయానికి తాళబెట్ట, హళేయూరు, ఇండిగనాథ గ్రామాల్లో భూములు ఉన్నాయి. దట్టమైన అటవీ మధ్యలో ఉన్న ఈ ఆలయం భక్తులనే కాక ప్రకృతి ప్రేమికులను కూడా ఆకర్షిస్తుంది. సముద్ర మట్టానికి ఈ కొండ ఎత్తు సుమారు 3000 అడుగులు.

చామరాజనగర్ జిల్లా హనూరు తాలూకాలోని మలై మహాదేశ్వర ఆలయ పురాణ నిర్మాత జుంజే గౌడ. ఇతను కురుబ సామాజిక వర్గానికి చెందిన స్థానిక భూస్వామి, శ్రీ మహాదేశ్వర స్వామి భక్తుడు.

శ్రీ మహాదేశ్వర స్వామిని శివుని అవతారంగా నమ్ముతారు. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం సాధువు మహాదేశ్వరుడు 15వ శతాబ్దంలో జీవించి ఉండవచ్చు. సుమారు 600 సంవత్సరాల క్రితం, ఆయన తపస్సు చేయడానికి ఇక్కడికి వచ్చారు. ఇప్పటికీ ఆలయ గర్భగుడిలో లింగం రూపంలో తపస్సు చేస్తున్నారని భక్తుల నమ్మకం. ప్రస్తుతం గర్భగుడిలో పూజించే లింగం స్వయంభువు. శ్రీ మలై మహాదేశ్వర స్వామి పులిని తన వాహనంగా (హులె వాహన) చేసుకుని సంచరించేవారు. అక్కడ నివసించే ప్రజలను, సాధువులను రక్షించడానికి కొండ చుట్టూ అనేక అద్భుతాలు చేశారు. శ్రీ మహాదేశ్వరుని అద్భుతాలను గ్రామ ప్రజలు జానపద శైలిలో పాడుకుంటారు.^[3]

మహాదేశ్వరుని కథ

పురాణాల ప్రకారం మలై మహాదేశ్వరుడు చంద్రశేఖర మూర్తి, ఉత్తరాజమ్మ దంపతులకు మాదిగ సామాజిక వర్గంలో జన్మించారు. మహాదేశ్వర స్వామి, బేరేదేవర దేవుని భక్తుడైన సంపన్న కురుబ గౌడ కుల భూస్వామి జుంజే గౌడ ఇంటిని సందర్శించారు. అక్కడ తన శక్తిని నిరూపించుకోవడానికి జుంజే గౌడకు అద్భుతాలు చూపించి చివరకు జుంజే గౌడను తన అనుచరుడిగా మార్చుకున్నారు. మహాదేశ్వర కొండలని పిలిచే తూర్పు కర్ణాటక పర్వత ప్రాంతంలో నిర్మించిన అన్ని ఆలయాలకు జుంజే గౌడ బాధ్యుడని చెబుతారు. కానీ జుంజే గౌడ కుటుంబం ఇప్పటికీ చామరాజనగర్ జిల్లా హనూరు తాలూకాలోని కడంబూర్ అనే గ్రామంలో నివసిస్తోంది.

సంప్రదాయం ప్రకారం పురాణాల్లో ఏడు శిఖరాలను గుర్తించారు - ఆనుమలె, జేనుమలె, కానుమలె, కాడుమలె, పచ్చెమలె, పవళమలె, పొన్నాచిమలె. ఈ ఏడు శిఖరాలు కలిసి మలై మహాదేశ్వర బెట్టను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ ప్రాంత ప్రజల మతపరమైన, సాంస్కృతిక వ్యవహారాలను చూసుకోవడానికి సాధువు మహాదేశ్వర స్వామి ఇక్కడ ఒక మఠాన్ని స్థాపించారని చెబుతారు. తన అద్భుతాల ద్వారా కొండ జాతులను చైతన్యపరిచి, ఉద్ధరించి వారిని తన శిష్యులుగా మార్చుకున్నారని కూడా ప్రతీతి. ఈ కుటుంబాల నుండి వచ్చిన వారే మహాదేశ్వర ఆలయానికి వంశపారంపర్య 'అర్చకులు' అయ్యారు. 1953వ సంవత్సరంలో మద్రాస్ ప్రభుత్వానికి అప్పగించే వరకు ఈ ఆలయం సాక్షాత్తు మహాదేశ్వర స్వామి స్థాపించిన శ్రీ సాలూరు మఠం నియంత్రణ, నిర్వహణలో ఉండేది. కర్ణాటక రాష్ట్ర అవతరణ తరువాత ఆలయాల పరిపాలనను ముజరాయి శాఖ కింద కర్ణాటక ప్రభుత్వం నియమించిన ట్రస్ట్ కమిటీ నిర్వహిస్తుంది.

శ్రీ మలై మహాదేశ్వరస్వామి కొండపై తమ్మడిలు పూజారులుగా ఉంటారు, ఇక్కడి తైలాభిషేకం (నూనె మజ్జన) సేవ చాలా ముఖ్యమైనది. ఈ తైలాభిషేక సేవను గతంలో ఉప్పార శెట్టి వర్గానికి చెందిన శ్రీ సరగూరు మూగప్ప చేసేవారు. మహాదేశ్వర కొండ ప్రస్తుత ఆలయాన్ని హాలుమత కురుబ గౌడులైన ఆలాంబాడి పాలెగాడు జుంజే గౌడ, సంపన్న కురుబ గౌడులు నిర్మించారు. మహాదేశ్వరుడు సుమారు పదిహేనవ శతాబ్దంలో (?) జీవించిన సాధువు, శరణుడనీ, ఆయనను శివ స్వరూపుడిగా, శివుని అవతారంగా నమ్ముతారు.
సుమారు ఆరు వందల సంవత్సరాల (?) క్రితం మహాదేశ్వరుడు ఈ స్థలానికి తపస్సు చేయడానికి వచ్చారు, ఇప్పటికీ ఆలయ గర్భగుడిలో లింగరూపంలో ఉంటూ తమ తపస్సును కొనసాగిస్తున్నారని భక్తుల నమ్మకం. గర్భగుడిలోని లింగం ఎవరూ చెక్కినది కాదు, స్వయంభువుగా వెలసినది.
మలై మహాదేశ్వరుడు పులినే తన వాహనంగా చేసుకుని దానిపై కూర్చుని కొండలను చుట్టేవాడని, ఆపదలో ఉన్న భక్తులకు దారి చూపిస్తూ సాధువులను, శరణులను రక్షించేవాడని చరిత్ర, జానపద గాయాల ద్వారా తెలుస్తోంది. అందుకే మహాదేశ్వరుడిని "పులి వాహన మహాదేశ్వరుడు" అని కూడా భక్తులు పిలుస్తారు. మహాదేశ్వర కొండపై ఇప్పటికీ పులి వాహన మహాదేశ్వర ఉత్సవ విగ్రహం ఉంది.
ప్రత్యేక సందర్భాల్లో పులివాహన అలంకారం ఉంటుంది. కన్నడ జానపద లోకంలో మహాదేశ్వర భక్తి గీతాలకు విశిష్ట స్థానం ఉంది, జానపద కళాకారులు వాటిని మహాదేశ్వర గీతాలుగానే పిలుస్తారు. అలా మహాదేశ్వర భక్తుల నుండి కన్నడ జానపద లోకానికి విశిష్ట కానుక లభించినట్లయింది. అన్ని జానపద గీతాల్లో "చెల్లిదరు మల్లిగెయా..." (చల్లారు మల్లెలను) చాలా ప్రసిద్ధి చెందింది.

పర్యాటకం

మలై మహాదేశ్వర కొండలు చామరాజనగర్ జిల్లాలో ఒక పర్యాటక కేంద్రంగా మారాయి. ప్రతి సంవత్సరం మైసూర్, మాండ్య, రామనగర తదితర జిల్లాల నుండి వేల సంఖ్యలో ప్రజలు కొండలకు వస్తారు. కొండపైకి సిమెంట్ రోడ్లు, టైల్స్ వేసిన కాలిబాటలతో బాగా అభివృద్ధి చేశారు. సందర్శకులు తమ బస కోసం అద్దెకు తీసుకోగల విల్లాలు ఉన్నాయి. పూజా సామాగ్రి, ఇతర వస్తువులు విక్రయించే అనేక దుకాణాలు ఉన్నాయి.

సుమారు 50 సంవత్సరాల క్రితం ఇక్కడికి రోడ్లు లేవు. ప్రజలు నడిచి వెళ్ళేవారు. ప్రస్తుతం కర్ణాటక, తమిళనాడు నుండి రోడ్డు సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ప్రతిరోజూ 100కి పైగా బస్సులు ఈ మార్గంలో నడుస్తాయి.

ఈ ప్రాంతంలో భక్తులు తరచుగా సందర్శించే అనేక చారిత్రక ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. మలై మహాదేశ్వర ఆలయ తీర్థయాత్రలో అంతరగంగెలో (నిరంతర వనరు నుండి ప్రవహించే ప్రవాహం) పవిత్ర స్నానం కూడా భాగంగా ఉంటుంది.

కంసాళె

పాట, నృత్య ప్రక్రియను కంసాళె (కన్నడ: కంసాళె నృత్య) అని పిలుస్తారు. కంసాళెకు శివారాధన సంప్రదాయంతో దగ్గరి సంబంధం ఉంది. మహాదేశ్వరునికి అంకితమై జీవించడానికి ప్రతిజ్ఞ చేసిన వారు మాత్రమే కంసాళె ప్రదర్శన ఇవ్వాలి. ఈ నృత్యం 'దీక్ష' లేదా ప్రమాణంలో ఒక భాగం, దీన్ని గురువు లేదా ఆధ్యాత్మిక నాయకుడు నేర్పిస్తారు. కంసాళె కళాకారులు నిరక్షరాస్యులు, వారికి ఎటువంటి లిఖిత సాహిత్యం ఉండదు. వారు ఆ పాటలను మౌఖికంగా నేర్చుకుంటారు. 'దీపావళి', 'శివరాత్రి', 'ఉగాది' పండుగలలో మహాదేశ్వర బెట్టలో జరిగే జాతరలలో వారు పాల్గొంటారు.^[4] అందుకే మహాదేశ్వరుని బడవర దేవుడు (పేదవారి దేవుడు) మాదప్ప అని కూడా పిలుస్తారు. "చెల్లిదరు మల్లిగెయా" అనేది మహాదేశ్వర స్వామి భక్తి, ఆరాధనను వివరించే ప్రసిద్ధ జానపద గీతం.

ఇతిహాసం

మహాదేశ్వరుని ఇతిహాసం సాధువు జీవితాన్ని, అద్భుతాలను వివరిస్తుంది. ఈ ఇతిహాస బాహ్య నిర్మాణం రామాయణాన్ని పోలి ఉంటుంది: శ్రవణాసురుడు అనే దుష్ట రాజును సంహరించడానికి శివుడు భూమిపై మహాదేశ్వరుడిగా అవతరిస్తాడు ('రక్షకుడిగా వీరుడు' ఇతివృత్తం). ఈ ఇతిహాసంలో ఏడు భాగాలు ఉన్నాయి; సాధారణంగా ప్రేక్షకుల లేదా పోషకుల అభిరుచి మేరకు కొన్ని భాగాలు మాత్రమే పాడతారు. అయితే మహాదేశ్వర బెట్టలో జరిగే వార్షిక జాతరకు వెళ్ళేటప్పుడు కొంతమంది యాత్రికులు పూర్తి ఇతిహాసాన్ని పాడతారు; ఇది వరుసగా ఏడు రాత్రులు కొనసాగవచ్చు.

ఈ ఇతిహాసం (ఏక-వ్యాఖ్యాత వెర్షన్) ఏడు భాగాలను కలిగి ఉంది. సంప్రదాయ ప్రార్థన తరువాత, మొదటి భాగం మహాదేశ్వరుని పవిత్ర జననం, బాల్యం, ఆధ్యాత్మిక అన్వేషణను వివరిస్తుంది. రెండవ భాగం, ఏడు కొండలపై తనకు ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి సంపన్న కురుబ గౌడ జుంజే గౌడను మహాదేశ్వరుడు తన భక్తుడిగా ఎలా మార్చుకున్నారో వివరిస్తుంది. తదుపరి భాగం దుష్ట రాజు శ్రవణాసురుని సంహారానికి అంకితం చేయబడింది. తరువాత 'సంకమ్మ కథ' అనే అతి పొడవైన, కదిలించే ఘట్టం ఉంది. ఈ ఘట్టం 'సంకమ్మ' అనే గర్వలి గల స్త్రీ కష్టాలను, ఆమె ఒక సద్గుణవంతురాలైన భార్యగా తన గౌరవాన్ని కాపాడుకోవడానికి విజయవంతంగా ఎదుర్కొన్న పరీక్షలను నాటకీకరిస్తుంది. ఐదవ ఘట్టం, కొంచెం హాస్య ధోరణిలో, 'బెవినట్టి కాళమ్మ' అనే అహంకారి, పిసినారి స్త్రీ ఉత్థానపతనాలను చిత్రీకరిస్తుంది. చివరికి ముందు ఘట్టం, మూగయ్య, అతని భార్య అనే ఇద్దరు సాధారణ, దైవభక్తి గల వ్యక్తులను మహాదేశ్వరుడు తన భక్త కుటుంబంగా ఎలా మార్చుకున్నారో వివరిస్తుంది. మూగయ్య కుటుంబం మహాదేశ్వరుని మనుమడు. ముగింపు భాగం, ఆశీర్వచనంతో సంప్రదాయ ముగింపుతో పాటు, మొత్తం ఇతిహాస సంక్షిప్త సారాంశాన్ని ఇస్తుంది.

భౌగోళికం

మలై మహాదేశ్వర కొండలు దక్కన్ పీఠభూమి దక్షిణ అంచున ఈశాన్య దిశలో పశ్చిమ కనుమల విడిపోయిన ప్రొజెక్షన్ ఈశాన్య విభాగంలో ఉన్నాయి. బిళిగిరిరంగ కొండలతో కలిపి, ఈ పర్వత శ్రేణి తూర్పు, పశ్చిమ కనుమల మధ్య భౌగోళిక వంతెనను ఏర్పరుస్తుంది. ఈ ప్రాంతం మోయార్ నది ద్వారా నీలగిరి నుండి వేరు చేయబడింది.

మలై మహాదేశ్వర కొండల ప్రాంతానికి ఉత్తరం, తూర్పున కావేరి నది, దక్షిణాన కావేరి ఉపనది అయిన పాలార్ నది సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. ఈ రెండు నదుల సంగమం మలై మహాదేశ్వర అడవి ఆగ్నేయ మూలలో ఉంది, దిగువన స్టాన్లీ రిజర్వాయర్ ఉంది.

మలై మహాదేశ్వర కొండల సగటు ఎత్తు సుమారు 3,000 feet (910 m).^[5] ఎత్తైన ప్రదేశం పొన్నాచి బెట్ట, ఇది సముద్ర మట్టానికి 1,514 metres (4,967 ft) ఎత్తులో ఉంది.^[6]

మలై మహాదేశ్వర కొండలలోని ప్రముఖ శిఖరాలు^[6]^[7]
పేరు		అక్షాంశరేఖాంశాలు	ఎత్తు	సమీప గ్రామం
పొన్నాచి శ్రేణి	పొన్నాచి బెట్ట	12°07′20″N 77°38′39″E / 12.12222°N 77.64417°E / 12.12222; 77.64417	1,514 metres (4,967 ft)	పొన్నాచి
	బరై హనై	12°08′46″N 77°38′42″E / 12.14611°N 77.64500°E / 12.14611; 77.64500	1,493 metres (4,898 ft)	పొన్నాచి
	సంతేకన్ బోలి	12°07′26″N 77°38′33″E / 12.12389°N 77.64250°E / 12.12389; 77.64250	1,483 metres (4,865 ft)	పొన్నాచి
	గందన పరై	12°06′25″N 77°37′59″E / 12.10694°N 77.63306°E / 12.10694; 77.63306	1,243 metres (4,078 ft)	పొన్నాచి
కంబట్టకల్ బెట్ట		12°01′48″N 77°32′29″E / 12.03000°N 77.54139°E / 12.03000; 77.54139	1,430 metres (4,690 ft)	కొక్కుబరై
ఎదిరు బోలి		12°01′18″N 77°34′12″E / 12.02167°N 77.57000°E / 12.02167; 77.57000	1,359 metres (4,459 ft)	మలై మహాదేశ్వర కొండలు
సంకన మలై		11°58′18″N 77°33′59″E / 11.97167°N 77.56639°E / 11.97167; 77.56639	1,313 metres (4,308 ft)	దొడ్డనె
బుడుబరై బెట్ట		11°58′55″N 77°31′48″E / 11.98194°N 77.53000°E / 11.98194; 77.53000	1,238 metres (4,062 ft)	దొడ్డనె
కుతిరై కల్లు		12°00′10″N 77°32′07″E / 12.00278°N 77.53528°E / 12.00278; 77.53528	1,204 metres (3,950 ft)	తొకెరె
గలతవరై బెట్ట		12°05′21″N 77°33′44″E / 12.08917°N 77.56222°E / 12.08917; 77.56222	1,198 metres (3,930 ft)	చంగడి
దొడ్డమయిల్ బెట్ట		12°03′43″N 77°39′44″E / 12.06194°N 77.66222°E / 12.06194; 77.66222	1,152 metres (3,780 ft)	గోపినాతం
జోగమరన్ బెట్ట		12°07′21″N 77°35′36″E / 12.12250°N 77.59333°E / 12.12250; 77.59333	1,119 metres (3,671 ft)	పొన్నాచి

వృక్షజాలం, జంతుజాలం

పుణ్యక్షేత్ర కేంద్రంగానే కాకుండా మలై మహాదేశ్వర కొండలు గంధపు చెట్లు, వెదురు సమృద్ధిగా ఉన్న పెద్ద అటవీ ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. బెట్ట, లోయల ప్రకృతి దృశ్యాలు పొన్నాచిలోని సతతహరిత అడవుల నుండి ఇతర ప్రాంతాలలో పొడి ఆకురాల్చే అడవుల వరకు ఉంటాయి.

మలై మహాదేశ్వర అడవుల్లో వివిధ రకాల జంతువులు, పక్షులు, సరీసృపాలు నివసిస్తాయి. ఇవి పెద్ద సంఖ్యలో కూడా కనిపిస్తాయి. ఏనుగులు ఇక్కడ ప్రధాన జాతి. తాజా అంచనాల ప్రకారం జిల్లాలో ఏనుగుల సంఖ్య 2500 కంటే ఎక్కువ, ఇందులో బందీపూర్ జాతీయ పార్కు కూడా ఉంది. ఈ ప్రాంతంలో తరచుగా అడవి దున్నలు (Indian bison), సాంబార్‌లు, మచ్చల జింకలు, నక్కలు, ఎలుగుబంట్లు, ముళ్ళ పందులు మొదలైనవి కనిపిస్తాయి. అరుదుగా పులులు, చిరుతలు, అడవి కుక్కలు కూడా ఈ ప్రాంతంలో, చుట్టుపక్కల కనిపించే అవకాశం ఉంది. మలై మహాదేశ్వర రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ సుమారు 39361.45 హెక్టార్ల విస్తీర్ణాన్ని కలిగి ఉంది. రిజర్వ్ ఫారెస్ట్ లోపల పొన్నాచి, కొంబాడిక్కి, కొక్కెబోరే, దొడ్డనె, తొకెరె, తులసికెరె, పుదురు గ్రామం, తంబడి వీధి లేదా తంబడిగెరె, పాలార్, గోపినాతం, ఇండిగనాథ మొదలైన కొన్ని చిన్న గ్రామాలు ఉన్నాయి.

మీడియా నివేదికల ప్రకారం^[8]^[9] 2012 డిసెంబర్ 15న జరిగిన కర్ణాటక వన్యప్రాణి బోర్డు ఐదవ సమావేశంలో కొల్లెగాల రేంజ్ అడవిలోని 1,224 km² (473 sq mi)లో 906.18 km² (349.88 sq mi) (90,618.75 హెక్టార్లు) ప్రాంతాన్ని మలై మహాదేశ్వర వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రంగా ప్రకటించాలని నిర్ణయం తీసుకున్నారు. సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించిన అప్పటి ముఖ్యమంత్రి జగదీష్ షెట్టర్ 2013 మే 7న వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం, 1972 (సవరణ 2006)లోని సెక్షన్ 26A (I) (B) కింద దీనిని ఆమోదించారు. కానీ ఇదే సమాచారం కర్ణాటక అటవీ శాఖ వెబ్‌సైట్‌లో ఇంకా ప్రతిబింబించలేదు.

ఎలా చేరుకోవాలి

మైసూరు నుండి 150 కి.మీ, రాజధాని బెంగళూరు నుండి 210 కి.మీ దూరంలో ఈ మహాదేశ్వర కొండ ఉంది. హాలుమత వర్గానికి చెందిన మహాదేశ్వర ఆలయం ముఖ్యమైన భక్తి కేంద్రం, శివుని ఆరాధనా కేంద్రం కూడా. ప్రతి ఏటా కర్ణాటక, తమిళనాడు నుండి లక్షలాది మంది భక్తులను మహాదేశ్వర కొండ ఆకర్షిస్తుంది. ఆలయ ప్రాంగణం, సముదాయాలు కలిపి సుమారు 150 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఉంది. దీనితో పాటు తాళు బెట్ట (తాళు కొండ), హళేయూరు, ఇండిగనాథ గ్రామాల్లో ఆలయానికి చెందిన స్థలాలు ఉన్నాయి. సముద్ర మట్టానికి సుమారు 3000 అడుగుల ఎత్తులో ఉన్న మహాదేశ్వర కొండ దట్టమైన అడవులతో నిండి ఉంది, అయినప్పటికీ ప్రతి ఏటా అధిక సంఖ్యలో భక్తులను ఆకర్షించడం విశేషం.

మూలాలు

↑ Ammembala, Naveen (2023-03-18). "Lord Mahadeshwara statue: BJP using 'Dalit god' to garner votes in Karnataka | BJP using ancient icon to garner votes in Karnataka". thefederal.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-02-17.
↑ "మలై మహాదేశ్వర కొండలు - శివ దర్శన భాగ్యం". telugu.nativeplanet.com.
↑ "Kamsaale | Karnataka Jaanapada Loka". 2013-10-02. Archived from the original on 2 October 2013. Retrieved 2024-12-01.
↑ "Kamsaale". Janapada loka. Archived from the original on 2 October 2013. Retrieved 29 September 2013.
↑ Kashi, Anita Rao. "MM Hills". Times Travel. Times of India. Retrieved 26 September 2023.
↑ ^6.0 ^6.1 Survey of India - Maps sheet number 57H/12
↑ Survey of India - Maps sheet number 58E/9
↑ "Male Mahadeshwara Wildlife Sanctuary comes into being". Archived from the original on 2013-12-03.
↑ Paneesha, V. (10 August 2013). "Impetus to wildlife conservation". The Hindu. Retrieved 22 May 2018.

బయటి లింకులు

Media related to మలై మహాదేశ్వర కొండ at Wikimedia Commons

[1] Ammembala, Naveen (2023-03-18). "Lord Mahadeshwara statue: BJP using 'Dalit god' to garner votes in Karnataka | BJP using ancient icon to garner votes in Karnataka". thefederal.com (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-02-17.

[nativeplanet-2] "మలై మహాదేశ్వర కొండలు - శివ దర్శన భాగ్యం". telugu.nativeplanet.com.

[3] "Kamsaale | Karnataka Jaanapada Loka". 2013-10-02. Archived from the original on 2 October 2013. Retrieved 2024-12-01.

[mahadeshwara2-4] "Kamsaale". Janapada loka. Archived from the original on 2 October 2013. Retrieved 29 September 2013.

[times-travel-5] Kashi, Anita Rao. "MM Hills". Times Travel. Times of India. Retrieved 26 September 2023.

[Soi-57h12-6] 6.0 ^6.1 Survey of India - Maps sheet number 57H/12

[soi-58e9-7] Survey of India - Maps sheet number 58E/9

[8] "Male Mahadeshwara Wildlife Sanctuary comes into being". Archived from the original on 2013-12-03.

[9] Paneesha, V. (10 August 2013). "Impetus to wildlife conservation". The Hindu. Retrieved 22 May 2018.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]