మల్ఖేడా
మల్ఖేడా
Manyakheta | |
|---|---|
  మల్ఖేడా భారతదేశంలోని కర్ణాటకలో ఉన్న ప్రదేశం  మల్ఖేడా మల్ఖేడా (India) | |
| నిర్దేశాంకాలు: 17°11′42″N 77°9′39″E / 17.19500°N 77.16083°E | |
| దేశం |  భారతదేశం |
| రాష్ట్రం | కర్ణాటక |
| జిల్లా | కలబురగి జిల్లా |
| తాలూకా | సెడం |
| లోక్‌సభ నియోజకవర్గం | కలబురగి |
| స్థాపించబడింది | క్రీ.శ. 9వ శతాబ్దం |
| ప్రభుత్వం | |
| • రకం | గ్రామ్ |
| • ప్రధానభాగం | మల్ఖేడా పంచాయతీ |
| జనాభా (2001) | |
• మొత్తం | 11,180 |
| భాషలు | |
| • అధికారిక | కన్నడ |
| టైమ్ జోన్ | UTC+5:30 (ఐఎస్‌టి) |
| PIN CODE | 585 317 |
| వాహన నమోదు | కేఏ 32 |
మల్కేడా మొదట మాన్యఖేటా అని పిలువబడేది (IAST: Mānyakheta, ప్రాకృతము "మన్నాఖేడా"), మల్కేడ్ అని కూడా పిలువబడే మల్కేడా, భారతదేశంలోని కర్ణాటక ఒక పట్టణం.[1][2] ఇది కలబురగ 40 కిలోమీటర్ల దూరంలో కలబురగిలోని సేడం తాలూకా కాగినా నది ఒడ్డున ఉంది.
ఈ నగరం 9వ, 10వ శతాబ్దాలలో దాని శ్రేయస్సు శిఖరానికి చేరుకుంది, ఇది రాష్ట్రకూటుల సామ్రాజ్య రాజధానిగా, ఆ సమయంలో చాలా మంది జైనులు ఉన్న జైనమతం చారిత్రక కేంద్రంగా పనిచేసింది. మాన్యఖేటలో, హెచ్‌కేఏడీబీ (హైదరాబాద్ కర్ణాటక ఏరియా డెవలప్‌మెంట్ బోర్డ్) సమర్పించిన ప్రతిపాదన ఆధారంగా పునరుద్ధరణ పురోగతిలో ఉన్న ఒక చారిత్రక కోట ఉంది.
జనాభా గణాంకాలు
[మార్చు]2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మల్ఖేడాలో 11,180 మంది జనాభా ఉన్నారు, ఇందులో 5,679 మంది పురుషులు, 5,501 మంది మహిళలు, 2,180 గృహాలు ఉన్నాయి.[3]
చరిత్ర
[మార్చు]
మొదటి అమోఘవర్ష పాలనలో రాష్ట్రకూటుల రాజధానిని ప్రస్తుత బీదర్ జిల్లా మయూర్ఖండి నుండి మాన్యఖేటకు మార్చినప్పుడు మన్యఖేట ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాడు. అతను "ఇంద్ర భగవానుడికి సరిపోయేలా" సామ్రాజ్య రాజధాని నగరాన్ని నిర్మించాడని చెబుతారు. అత్యుత్తమ పనితనాన్ని ఉపయోగించి రాజకుటుంబ సభ్యుల కోసం విస్తృతంగా రూపొందించిన భవనాలను చేర్చాలని రాజధాని నగరం ప్రణాళిక చేయబడింది. రాష్ట్రకూటుల పతనం తరువాత, ఇది వారి వారసులైన కళ్యాణి చాళుక్యులు లేదా పశ్చిమ చాళుక్యులకు క్రీ. శ. 1050 వరకు రాజధానిగా ఉండిపోయింది. ధనపాల పైయాలచ్చి ప్రకారం, ఈ నగరాన్ని పరమార రాజు హర్ష సియాక క్రీ. శ. 972-73 లో, అతను ఆ పనిని పూర్తి చేసిన సంవత్సరంలో, ఆక్రమించాడు.[4]
మన్యఖేట రెండు పురాతన సంస్థలకు నిలయం.
- జైన భట్టారక మఠం. నేమినాథ్ ఆలయం (క్రీ. శ. 9వ శతాబ్దం). ఆలయ స్తంభాలు, గోడలు 9వ & 11వ శతాబ్దాల మధ్య నాటివి. ఈ విగ్రహాలలో తీర్థంకరులు, చౌబిసి (24 తీర్థంకరులు నందీశ్వర్ దీప, యక్షి విగ్రహాలు ఉన్నాయి. 96 చిత్రాలతో ప్రసిద్ధ పంచధాతు మందిరం ఉంది. అదే ఆలయంలో, ఇతర చారిత్రక చిత్రాలు ఉన్నాయి. 1950-61 సంవత్సరంలో పాలించిన మల్ఖేడా సీటు చివరి భత్తరకుడు భత్తరక దేవేంద్రకీర్తి.[5]
- ప్రసిద్ధమైన మహాపూరణం (ఆదిపురాణం, ఉత్తరపురాణం) ను ఇక్కడ ఆచార్య జినసేన, అతని శిష్యుడు గుణభద్ర 9వ శతాబ్దంలో రచించారు. గణిత శాస్త్ర గ్రంథం గణితా సారా సంగ్రహా ఇక్కడ మహావీరాచార్య రాశారు.
ప్రఖ్యాత అపభ్రంశ కవి పుష్పదాంత ఇక్కడ నివసించారు.
క్రీ. శ. 814 నుండి క్రీ. శ 968 వరకు రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్య రాజధాని ప్రస్తుత బీదర్ జిల్లా మయూర్ఖండి నుండి 64 సంవత్సరాలు పాలించిన మొదటి అమోఘవర్ష (నృపతుంగ అమోఘవర్షా పాలనలో మాన్యఖేటకు తరలించబడినప్పుడు మన్యఖేట ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.[6] జైన పాలకుడైన మొదటి అమోఘవర్ష, గణిత శాస్త్రవేత్త మహావీరాచార్య, మేధావులు అజితసేనాచార్య, గుణభద్రాచార్య, జినసేనాచార్యలతో సహా అనేక మంది జైన పండితులను పోషించాడు, వీరు ఆయన పాలనలో కన్నడ సాహిత్య అభివృద్ధికి దోహదపడ్డారు. ఈ కాలం తరచుగా కన్నడ సాహిత్య సంస్కృతి అభివృద్ధిలో ఉన్నత స్థానంగా పరిగణించబడుతుంది. ధనపాల యొక్క పైయాలచ్చి ప్రకారం, ఈ నగరాన్ని పరమార రాజు హర్ష సియాక క్రీ. శ. 972-73 లో, అతను ఆ పనిని పూర్తి చేసిన సంవత్సరంలో, ఆక్రమించాడు.[4] తంజావూరు పెద్ద ఆలయంలోని శాసనం ప్రకారం క్రీ. శ. 1007 లో రాజేంద్ర చోళుడు రాజధానిని నాశనం చేశాడు.[7][8][9] బహుశా విధ్వంసం ఎంత ఎక్కువగా ఉండిందంటే, ఈ రోజు రాష్ట్రకూట రాజధాని ఎక్కడ ఉందో ఎవరికీ తెలియదు.[10] రాష్ట్రకూటుల పతనం తరువాత, ఇది వారి వారసులైన కళ్యాణి చాళుక్యులు లేదా పశ్చిమ చాళుక్యులకు క్రీ. శ. 1050 వరకు రాజధానిగా ఉండిపోయింది. తరువాత దీనిని 1948 నాటికి ఇండిక్ కళ్యాణి చాళుక్యులు, దక్షిణ కలచురీలు, చోళులు, యాదవులు, కాకతీయులు & టర్కో-పర్షియన్ ఢిల్లీ సుల్తానేట్, బహమనీ సుల్తానేట్ & బీదర్ సుల్తానేట్ పాలించారు.
రవాణా
[మార్చు]మాల్ఖేడా రోడ్డు, రైలు ద్వారా బాగా అనుసంధానించబడి ఉంది. మల్ఖేడా రాష్ట్ర రహదారి 10లో ఉంది. మల్కాహేడా జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమైన కలబురగికి ఆగ్నేయంగా 40 కి. మీ. ల దూరంలో, తాలూకా ప్రధాన కార్యాలయమైన సేడం పశ్చిమాన 12 కి. మీ దూరంలో ఉంది. ఈ గ్రామానికి సమీపంలో మల్ఖాయిద్ రోడ్ అనే రైల్వే స్టేషన్ కూడా ఉంది.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Village code= 311400 "Census of India : Villages with population 5000 & above". Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original on 8 December 2008. Retrieved 18 December 2008.
- ↑ "Yahoomaps India". Archived from the original on 18 December 2008. Retrieved 8 December 2008. Malkhed (J), Gulbarga, Karnataka
- ↑ "Census of India: View Population Details". Censusindia.gov.in. Retrieved 20 January 2013.
- 1 2 Georg Bühler, 'Pâiyalachchhî Nâmamâlâ', in Beiträge zur Kunde der Indogermanischen Sprachen, vol. 4, edited by Adalbert Bezzenberger (Göttingen, 1878) and B. J. Dośī, Pāia-lacchīnāmamāla (Prākṛta-Lakṣmināmamālā) (Bombay, 1960): v. 276
- ↑ "Archived copy" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2 December 2020. Retrieved 29 September 2019.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link) - ↑ Georg Bühler, 'Pâiyalachchhî Nâmamâlâ', in Beiträge zur Kunde der Indogermanischen Sprachen, vol. 4, edited by Adalbert Bezzenberger (Göttingen, 1878) and B. J. Dośī, Pāia-lacchīnāmamāla (Prākṛta-Lakṣmināmamālā) (Bombay, 1960): v. 276
- ↑ Sastri, K. A. Nilakanta (1958). History of South India (in English).
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ B.R Gopal (1981). The Chalukyas Of Kalyana And The Kalachuris (in English). Servants of Knowledge. Karnataka University Dharwad.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ Cholas I.
- ↑ "Spotify". open.spotify.com. Retrieved 2025-10-04.