Jump to content

మహారాష్ట్ర వంటకాలు

వికీపీడియా నుండి


మహారాష్ట్ర వంటకాలు లేదా మరాఠీ వంటకాలు అనేది భారతీయ రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్రకు చెందిన మరాఠీ ప్రజల ప్రత్యేకమైన వంటల శైలి. ఇది ఇతర భారతీయ వంటకాలతో పోలిస్తే కొన్ని సాధారణ పోలికలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, తనదైన విశిష్ట లక్షణాలను కలిగి ఉంది. సాంప్రదాయకంగా, మహారాష్ట్ర ప్రజలు తమ ఆహారాన్ని ఇతరులకన్నా ఎక్కువ సాదాసీదాగా (austere) భావిస్తారు.

మహారాష్ట్ర వంటకాల్లో తక్కువ కారంగా ఉండే వంటకాలతో పాటు బాగా మసాలాలు, కారంతో కూడిన వంటకాలు కూడా ఉన్నాయి. గోధుమలు, బియ్యం, జొన్నలు, సజ్జలు, కూరగాయలు, పప్పుధాన్యాలు మరియు పండ్లు వీరి ముఖ్యమైన ఆహార వనరులు. కూరగాయల వంటకాల్లో తరచుగా వేరుశెనగలు మరియు జీడిపప్పులను ఉపయోగిస్తారు. ఆర్థిక పరిస్థితులు మరియు సంస్కృతి కారణంగా, ఇటీవలి కాలం వరకు మాంసం వినియోగం చాలా తక్కువగా ఉండేది లేదా కేవలం సంపన్నులకే పరిమితమై ఉండేది.

రాష్ట్రంలోని మహానగరాలలో నివసించే పట్టణ జనాభాపై భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల మరియు విదేశీ వంటకాల ప్రభావం పడింది. ఉదాహరణకు, దక్షిణ భారత వంటకాలైన ఇడ్లీ మరియు దోశలతో పాటు, చైనీస్ మరియు పిజ్జా వంటి పాశ్చాత్య వంటకాలు కూడా ఇక్కడి గృహాలలో మరియు రెస్టారెంట్లలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి.

మహారాష్ట్రకు మాత్రమే ప్రత్యేకమైన కొన్ని ముఖ్యమైన వంటకాలలో ఉక్దిచే మోదక్, ఉల్లిపాయలతో చేసే అటుకుల వంటకం 'కాందా పోహే' (kanda pohe), (aluchi patal bhaji), మరియు థాలీపీఠ్ (thalipeeth) మొదలైనవి ఉన్నాయి.

సాధారణ భోజనం ప్రధాన వంటకాలు

[మార్చు]
మహారాష్ట్రలోని ప్రాంతాలు మరియు జిల్లాలు
మహారాష్ట్ర గృహంలో వడ్డించిన వరణ్ భాత్ (పప్పు అన్నం)

మహారాష్ట్ర విస్తృతమైన భౌగోళిక వైవిధ్యం మరియు వివిధ ప్రాంతాలలో లభించే ఆహార వనరుల ఆధారంగా, మరాఠీ ప్రజలు వైవిధ్యభరితమైన వంటకాలను రూపొందించారు. ప్రతి కుటుంబం తమదైన ప్రత్యేకమైన మసాలాలు మరియు పదార్ధాల కలయికను ఉపయోగించడం వల్ల ఈ వైవిధ్యం కుటుంబ స్థాయి వరకు కనిపిస్తుంది. మెజారిటీ మహారాష్ట్ర ప్రజలు మాంసం, చేపలు మరియు గుడ్లు తినడానికి ఇష్టపడతారు, అయినప్పటికీ చాలా మందికి రోజువారీ ప్రధాన ఆహారం లాక్టో-శాకాహారం (పాలు, పాల ఉత్పత్తులను అనుమతించే శాకాహారం) గానే ఉంటుంది. బ్రాహ్మణులు మరియు వార్కరీ సంప్రదాయానికి చెందిన చాలా మంది లాక్టో-శాకాహారాన్ని మాత్రమే పాటిస్తారు.

దేశ్ (దక్కన్ పీఠభూమి) ప్రాంతంలో సాంప్రదాయ ప్రధాన ఆహారం సాధారణంగా భాక్రి, మసాలాలతో వండిన కూరగాయలు, పప్పు మరియు అన్నం. భాక్రి అనేది జొన్నలు లేదా సజ్జలతో చేసే ఒక రకమైన రొట్టె. అయితే, ఉత్తర మహారాష్ట్ర ప్రజలు మరియు పట్టణ ప్రాంతాల వారు గోధుమలతో చేసే సాధారణ రొట్టె లేదా చపాతీని ఇష్టపడతారు.

తీరప్రాంతమైన కొంకణ్ ప్రాంతంలో అన్నం సాంప్రదాయ ప్రధాన ఆహారం. ఇక్కడి చాలా వంటకాలలో పచ్చి కొబ్బరి మరియు కొబ్బరి పాలను ఉపయోగిస్తారు. ముంబై మరియు ఉత్తర కొంకణ్‌కు చెందిన స్థానిక మరాఠీ సమాజాలకు తమదైన ప్రత్యేక వంటకాల శైలి ఉంది.[note 1] దక్షిణ కొంకణ్‌లోని మాల్వన్ ప్రాంతంలో, మాల్వని అనే ప్రత్యేకమైన వంటల శైలి అభివృద్ధి చెందింది, ఇది ప్రధానంగా మాంసాహారంతో కూడి ఉంటుంది. అక్కడ కోంబిడి వడే (కోడికూర-వడలు), చేపల వంటకాలు మరియు కాల్చిన వంటకాలు బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి.

విదర్భ ప్రాంతంలో రోజువారీ వంటకాలలో కొబ్బరి వాడకం చాలా తక్కువ, కానీ ఎండిన కొబ్బరి మరియు వేరుశెనగలను ఘాటైన సావ్జీ వంటకాలలో, అలాగే మటన్ మరియు చికెన్ వంటకాలలో ఉపయోగిస్తారు.

మహారాష్ట్ర లాక్టో-శాకాహార వంటకాలు ప్రధానంగా ధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు, కూరగాయలు, పాల ఉత్పత్తులు మరియు మసాలాలు అనే ఐదు ప్రధాన రకాల పదార్థాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి.[1]

ధాన్యాలు

[మార్చు]
తెల్ల జొన్న గింజలు (Sorghum bicolor)
సజ్జ గింజలు (Pearl millet)

ఈ వంటకాల్లోని ప్రధాన ఆహారాలు రకరకాల రొట్టెలు మరియు అన్నం పై ఆధారపడి ఉంటాయి. రొట్టెలు గోధుమలతో చేసినవి కావచ్చు, ఉదాహరణకు సాంప్రదాయ ముక్కోణపు ఘడిచి పోలి[2] లేదా పట్టణ ప్రాంతాల్లో సర్వసాధారణంగా ఉండే గుండ్రని చపాతీ. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రోజువారీ భోజనంలో రాగులు, సజ్జలు లేదా జొన్నలు వంటి ధాన్యాలతో పులియబెట్టకుండా చేసే భాక్రి ఒక ముఖ్యమైన భాగం.[3][4]

చిరుధాన్యాలు (మిల్లెట్స్)

[మార్చు]

సాంప్రదాయకంగా, లోతట్టు ప్రాంతమైన దక్కన్ పీఠభూమిలో జొన్నలు[5][6] మరియు సజ్జలు[7][8] ప్రధాన ధాన్యాలుగా ఉన్నాయి. ఈ పంటలు పొడి మరియు కరవు పీడిత ప్రాంతాలలో బాగా పండుతాయి. తీరప్రాంత కొంకణ్‌లో భాక్రి కోసం రాగులను ఉపయోగిస్తారు.[9][10] గ్రామీణ ప్రాంత పేదల సాంప్రదాయ ప్రధాన భోజనం చాలా సరళంగా ఉంటుంది; ఒక సజ్జ భాక్రితో పాటు పచ్చి ఉల్లిపాయ, పొడి పచ్చడి, లేదా శెనగపిండితో చేసే ఝుంకా అనే వంటకం మాత్రమే ఉంటుంది.[11][12] ఇటీవలి కాలంలో చిరుధాన్యాల వినియోగం తగ్గినప్పటికీ, మధ్య మహారాష్ట్ర ప్రాంతాలలో తలసరి ధాన్యాల వినియోగంలో ఇది ఇప్పటికీ 48% గా ఉంది.[13] భాక్రీతో కూడిన ఝుంకా ఇప్పుడు మహారాష్ట్రలో ఒక ప్రసిద్ధ స్ట్రీట్ ఫుడ్‌గా మారింది.[14]

గోధుమలు

[మార్చు]

మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో పట్టణీకరణ పెరగడం వల్ల గోధుమల ప్రజాదరణ పెరిగింది.[15] గోధుమలను చపాతీ, ముక్కోణపు ఘడిచి పోలి,[2] నూనెలో లోతుగా వేయించిన పూరి లేదా మందపాటి పరాఠా చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు. గోధుమలను తీపి లేదా మసాలా స్టఫింగ్స్ (ఉరకలు) తో చేసే రొట్టెల్లో కూడా ఉపయోగిస్తారు, ఉదాహరణకు పూరన్ పోలి, గుల్ పోలి (నువ్వులు మరియు బెల్లం స్టఫింగ్‌తో),[16] మరియు సాతోర్యా (చక్కెర మరియు ఖోయా (పాలు విరిచి చేసిన పదార్థం) తో).

మహారాష్ట్ర ఇంట్లో గోధుమ పిండి ముద్ద

గోధుమ రొట్టెలను బఠానీలు, బంగాళాదుంపలు మరియు శెనగపప్పు వంటి కూరగాయల స్టఫింగ్స్‌తో కూడా తయారు చేస్తారు.[17] పురాతన కాలం నుండి ఆదరణ పొందిన రొట్టెలలో 'మాండే' ఒకటి.[18] అన్నం లాగే, ఈ రొట్టెలను కూడా కూరగాయలు లేదా పాల పదార్థాలతో కలిపి తింటారు.

అన్నం (బియ్యం)

[మార్చు]

తీరప్రాంత కొంకణ్ గ్రామీణ ప్రాంతాలలో అన్నం ప్రధాన ఆహారం, కానీ ఇది అన్ని పట్టణ ప్రాంతాలలో కూడా ప్రాచుర్యం పొందింది.[5] పశ్చిమ మహారాష్ట్రలో సువాసనగల స్థానిక రకమైన అంబెమొహర్ బాగా ప్రసిద్ధి చెందింది. చాలా సందర్భాలలో, అన్నాన్ని విడిగా ఉడికించి, ఇతర వంటకాలతో కలిపి భోజనంలో వడ్డిస్తారు. ఒక ప్రసిద్ధ వంటకం వరణ్ భాత్, దీనిలో వేడి అన్నాన్ని కందిపప్పుతో చేసిన సాదా పప్పు, నిమ్మరసం, ఉప్పు మరియు నెయ్యితో కలిపి తింటారు.[19][20] కిచిడీ అనేది బియ్యం, పెసరపప్పు మరియు మసాలాలతో చేసే ఒక ప్రసిద్ధ అన్నం వంటకం. ప్రత్యేక సందర్భాలలో, బియ్యం, మసాలాలు మరియు కూరగాయలతో చేసే మసాలెభాత్ అనే వంటకం ప్రాచుర్యం పొందింది.[21]

పాల ఉత్పత్తులు

[మార్చు]

ప్రధాన ఆహారంగా పాలు చాలా ముఖ్యమైనవి.[22] ఆవు పాలు మరియు గేదె పాలు రెండూ ప్రాచుర్యం పొందాయి. పాలను ప్రధానంగా తాగడానికి, టీ లేదా కాఫీలో కలపడానికి లేదా ఇంట్లోనే పెరుగు తయారు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు. సాంప్రదాయకంగా, పాలను పులియబెట్టడానికి మునుపటి రోజు పెరుగును తోడుగా ఉపయోగించి ప్రతిరోజూ పెరుగు తయారు చేస్తారు. ఈ పెరుగును అనేక సలాడ్‌లు లేదా కోశింబిర్ వంటకాలకు, కఢీ తయారు చేయడానికి, మసాలా మజ్జిగ (తాక్) సిద్ధం చేయడానికి లేదా థాలీలో నంజుడుగా ఉపయోగిస్తారు.[23] మజ్జిగకు మసాలాలు కలిపి మట్ఠా అనే పానీయాన్ని తయారు చేస్తారు.[24] దీనిని కూరల తయారీలో కూడా ఉపయోగించవచ్చు.[25] పాలు వెన్న మరియు నెయ్యి తయారీకి అవసరమైన ప్రాథమిక పదార్థం.

కూరగాయలు

[మార్చు]
పుణెలోని మార్కెట్ బండిపై విక్రయించే సాధారణ కూరగాయలు. పై వరుస ఎడమ నుండి: చిలగడదుంపలు, ఉసిరి, ముల్లంగి: మధ్య వరుస ఎడమ నుండి: గోరుచిక్కుడు, బెండకాయ, క్యారెట్లు; కింది వరుస: పావ్టా
మహారాష్ట్రలో ప్రసిద్ధ ఆకుకూర అయిన అళూ (अळू)

ఇటీవలి కాలం వరకు భారతదేశంలో నిల్వ ఉంచిన (canned) లేదా ఘనీభవించిన (frozen) ఆహారాలు విస్తృతంగా లభ్యమయ్యేవి కావు. అందువల్ల, భోజనంలో ఉపయోగించే కూరగాయలు ఎక్కువగా ఆయా కాలాల్లో లభించే వాటిపై ఆధారపడి ఉంటాయి. మహారాష్ట్రలో, వసంతకాలంలో (మార్చి-మే) క్యాబేజీ, ఉల్లిపాయలు, బంగాళాదుంపలు, బెండకాయ, గోరుచిక్కుడు మరియు దొండకాయ,[26] మునగకాయలు, సొరకాయ, మరియు పొట్లకాయ ఎక్కువగా లభిస్తాయి. వర్షాకాలంలో (జూన్-సెప్టెంబర్) అళూ (మరాఠీ: अळూ) వంటి ఆకుకూరలు, లేదా కాకరకాయ, బీరకాయ మరియు వంకాయ వంటి కూరగాయలు లభిస్తాయి. అక్టోబర్ నుండి ఫిబ్రవరి వరకు ఉండే శీతల వాతావరణంలో మిరపకాయలు, క్యారెట్లు, టమోటాలు, క్యాలీఫ్లవర్, ఫ్రెంచ్ బీన్స్, షేపు (సమయ ఆకు), మరియు బఠానీలు అందుబాటులోకి వస్తాయి.[27] శీతాకాలంలో పొలాలకు వెళ్లే విహారయాత్రలలో (picnics) బొగ్గులపై కాల్చిన లేత జొన్న కంకులు తినడం ఇక్కడి ఒక ప్రసిద్ధ అలవాటు.[28]

కూరగాయలను సాధారణంగా భాజీ (ఇండియన్ స్టూ/కూర) చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు. కొన్ని భాజీలను ఒకే రకమైన కూరగాయతో చేస్తారు, మరికొన్నింటిని కలగలుపు కూరగాయలతో చేస్తారు. భాజీలు వేపుడు (dry) లాగా లేదా గ్రేవీతో కూడిన కూర (wet) లాగా ఉండవచ్చు. ఉదాహరణకు, మెంతి ఆకులను పెసరపప్పు లేదా బంగాళాదుంపలతో కలిపి పొడి కూరగా చేయవచ్చు లేదా శెనగపిండి మరియు మజ్జిగతో కలిపి పులుసు కూరగా చేయవచ్చు.[29] మరాఠీ భాజీలలో సాధారణంగా లవంగాలు, ధనియాల పొడి, జీలకర్ర, దాల్చినచెక్క, ఇంగువ మొదలైన వాటి కలయికతో కూడిన గోడా మసాలా మరియు ఉల్లిపాయ, వెల్లుల్లి, అల్లం, ఎర్ర మిరపపొడి, పచ్చిమిర్చి, పసుపు మరియు ఆవాలు కలిపిన కాందా-లసన్ మసాలాను ఉపయోగిస్తారు.[30][31] కుటుంబాల కులం లేదా నిర్దిష్ట మత సంప్రదాయాన్ని బట్టి, వంటకాల్లో ఉల్లిపాయలు మరియు వెల్లుల్లిని మినహాయించవచ్చు. ఉదాహరణకు, భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలకు చెందిన హిందూ సమాజాలు చాతుర్మాస్యం (ఇది దాదాపు వర్షాకాలంతో సమానం) సమయంలో ఉల్లిపాయలు మరియు వెల్లుల్లి తినడానికి పూర్తిగా దూరంగా ఉంటారు.[32]

మెంతి, తోటకూర, బీట్‌రూట్, ముల్లంగి, సోయాకూర (డిల్), చేమకూర, పాలకూర, అంబాడీ, చుక్కకూర, రోదక కూర (మరాఠీలో కర్దాయి) మరియు ముళ్ల తోటకూర (తాందుల్జా) వంటి ఆకుకూరలను వేపుడుగా (pale bhaaji) చేస్తారు లేదా మజ్జిగ మరియు శెనగపిండిని ఉపయోగించి పులుసు కూరగా (patal bhaaji) చేస్తారు.[33][34][35][36]

అనేక కూరగాయలను కోశింబిర్ లేదా రైతా అని పిలిచే సలాడ్ తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.[37][38][39] వీటిలో చాలా వాటికి పెరుగు ప్రధాన పదార్థంగా ఉంటుంది. ముల్లంగి, కీరదోసకాయ మరియు టమోటా-ఉల్లిపాయ కలయికలతో చేసే 'కోశింబిర్'లు బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి.[40] చాలా రకాల రైతాలకు వంకాయ వంటి కూరగాయలను ముందుగా ఉడికించడం లేదా కాల్చడం అవసరం. క్యారెట్, వంకాయ, గుమ్మడికాయ, సొరకాయ మరియు బీట్‌రూట్ ఆధారంగా చేసే రైతాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి.

పప్పుధాన్యాలు

[మార్చు]
మొలకెత్తిన పెసలు

పచ్చని కూరగాయలతో పాటు, వివిధ రకాల బఠానీలు, గింజలు (మొత్తంగా లేదా పప్పుగా) ఇక్కడ బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి. పప్పులను దాల్ అని పిలుస్తారు మరియు వీటితో ఆమ్తీ (పల్చని పప్పు చారు) చేస్తారు, లేదా సొరకాయ వంటి కూరగాయలలో కలుపుతారు. పప్పును బియ్యంతో కలిపి వండి కిచిడీ తయారు చేయవచ్చు. గింజలను ఉన్నదున్నట్లుగా వండవచ్చు లేదా నీటిలో నానబెట్టి మొలకెత్తించవచ్చు. చైనీస్ వంటకాలలా కాకుండా, ఇక్కడ గింజలను కేవలం ఒకటి లేదా రెండు రోజులు మాత్రమే మొలకెత్తనిస్తారు. మొలకెత్తిన గింజలతో చేసే కూరలను ఉసల్ అని పిలుస్తారు మరియు ఇవి ప్రోటీన్లకు ముఖ్యమైన వనరుగా ఉపయోగపడతాయి.[41] మహారాష్ట్ర వంటకాల్లో ప్రాచుర్యం పొందిన పప్పుధాన్యాలలో బఠానీలు, శెనగలు, పెసరపప్పు, మత్కీ, మినుములు, రాజ్మా, అలసందలు (చావలి), ఉలవలు (కులుత్)[42] మరియు కందులు ఉన్నాయి.[43] వీటిలో కందులు మరియు శెనగలు నిత్యం వాడే ప్రధానమైనవి.[5][44] అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన అప్పడాల తయారీకి మినుములు ప్రాథమిక ఆధారం.[45]

నూనెలు మరియు కొవ్వులు

[మార్చు]

వంటల కోసం వేరుశెనగ నూనె[46] మరియు సన్‌ఫ్లవర్ నూనె ఎక్కువగా ఉపయోగించబడతాయి; అయితే, కొన్ని చోట్ల పత్తిగింజల నూనె కూడా వాడతారు.[47] ప్రత్యేకమైన రుచి కోసం నెయ్యి (మరాఠీలో తూప్) తరచుగా ఉపయోగించబడుతుంది. దీనిని పూరన్ పోలి, వరణ్ భాత్, చపాతీ, మరియు అనేక ఇతర వంటకాలతో కలిపి వడ్డిస్తారు. తాజా ఇంటి వెన్నను సాధారణంగా భాక్రితో కలిపి తింటారు.

మసాలాలు మరియు మూలికలు

[మార్చు]
అనేక వంటకాలను అలంకరించడానికి కరివేపాకులను విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు

ప్రాంతం, మతం మరియు కులాన్ని బట్టి మహారాష్ట్ర ఆహారం సాదాసీదా నుండి అత్యంత కారంగా ఉండే వరకు మారవచ్చు. సాధారణ మసాలా దినుసులలో ఇంగువ, పసుపు, ఆవాలు, ధనియాలు, జీలకర్ర, ఎండిన బిర్యానీ ఆకు, మరియు మిరపపొడి ఉన్నాయి. కాళా లేదా బ్లాక్ మసాలా బ్లెండ్ కోసం ప్రత్యేకంగా ఉపయోగించే పదార్ధాలలో దాల్చినచెక్క, లవంగాలు, మిరియాలు, యాలకులు మరియు జాజికాయ ఉన్నాయి.[48] ఈ వంటకాల్లో ప్రాచుర్యం పొందిన ఇతర మసాలా మిశ్రమాలలో గోడా మసాలా మరియు కొల్హాపురి మసాలా ఉన్నాయి.[49] రుచిని పెంచడానికి లేదా అలంకరించడానికి ఉపయోగించే సాధారణ మూలికలలో కరివేపాకు మరియు కొత్తిమీర ఆకులు ఉన్నాయి. అనేక సాధారణ కూరల వంటకాలకు వెల్లుల్లి, ఉల్లిపాయ, అల్లం మరియు పచ్చిమిర్చి అవసరమవుతాయి. ఆహారానికి పులుపు రుచిని అందించే పదార్థాలలో పెరుగు, టమోటాలు, చింతపండు గుజ్జు, నిమ్మకాయ, మరియు అమ్సుల్ (కోకం) తొక్క[50] లేదా పచ్చి మామిడికాయలు ఉన్నాయి.[51]

మాంసం మరియు పౌల్ట్రీ

[మార్చు]
మహారాష్ట్ర మాంసాహార థాలీ

మహారాష్ట్ర వంటకాల్లో చికెన్ మరియు మటన్ అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన మాంస వనరులు. కోడిగుడ్లు కూడా ప్రసిద్ధమైనవి. మహారాష్ట్ర సమాజంలోని కొన్ని వర్గాల వారు బీఫ్ మరియు పోర్క్ కూడా తింటారు.[52] అయితే, ఇవి సాంప్రదాయ మహారాష్ట్ర వంటకాల్లో భాగం కావు.

సముద్ర ఆహారం (సీఫుడ్)

[మార్చు]
బాంగ్డా లేదా భారతీయ మెక్‌కెరెల్ చేప

అనేక కొంకణ్ తీరప్రాంత సమాజాలకు సముద్ర ఆహారం ప్రధాన ఆహారం మరియు ఇది రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో కూడా ప్రాచుర్యం పొందింది.[53] చాలా వంటకాలు సముద్ర చేపలు, రొయ్యలు మరియు పీతలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ప్రధానంగా సీఫుడ్ వంటకాలతో కూడిన ఒక ప్రత్యేకమైన మాల్వని వంటల శైలి ఇక్కడ ప్రసిద్ధి చెందింది. జనాదరణ పొందిన చేపల రకాలలో బొంబాయి డక్ (బొమ్మడాయిలు),[54] పాంఫ్రెట్, బాంగ్డా, రావస్, మరియు సుర్మాయి (కింగ్ ఫిష్) ఉన్నాయి.[55] ఈ చేపలను ముంబై పరిసర ప్రాంతాలలో తాజాగా అలాగే ఎండబెట్టి (ఎండుచేపలుగా) కూడా ఉపయోగిస్తారు.[56] సీఫుడ్ వంటకాలను కూరగా వండడం, పాన్ ఫ్రై చేయడం లేదా అరటి ఆకులలో చుట్టి ఉడికించడం వంటి వివిధ పద్ధతులలో తయారు చేస్తారు.[57]

ఇతర వంటపదార్థాలు

[మార్చు]

ఇతర పదార్ధాలలో అవిసె గింజలు, కరాలే (వలిసెలు),[58] కొబ్బరి, వేరుశెనగ, బాదం మరియు జీడిపప్పు వంటి నూనె గింజలు ఉన్నాయి. వేరుశెనగ పొడి మరియు వేరుశెనగ గింజలను పచ్చడి, కోశింబిర్ మరియు భాజీలతో సహా అనేక ప్రిపరేషన్లలో ఉపయోగిస్తారు. బాదం మరియు జీడిపప్పు వంటి ఖరీదైన గింజలను ప్రధానంగా తీపి పదార్థాల కోసం ఉపయోగిస్తారు. అవిసె గింజలు మరియు వలిసె గింజలను పొడి పచ్చడుల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.[59] సాంప్రదాయకంగా, చెరకు నుండి తయారు చేసిన బెల్లాన్ని తీపి కోసం ఉపయోగించేవారు, కానీ ఇప్పుడు దాని స్థానంలో ఎక్కువగా శుద్ధి చేసిన చక్కెరను ఉపయోగిస్తున్నారు. మామిడి వంటి పండ్లను ఊరగాయలు, జామ్‌లు, పానీయాలు మరియు తీపి వంటకాలతో సహా అనేక రకాలుగా ఉపయోగిస్తారు. అరటిపండ్లు మరియు పనసపండు కూడా అనేక వంటకాలలో ఉపయోగిస్తారు.

సాధారణ మెనూలు

[మార్చు]

పట్టణ ప్రాంతాల మెనూలలో సాధారణంగా చపాతీలు మరియు సాదా అన్నం ప్రధాన ఆహారంగా ఉంటాయి. సాంప్రదాయ గ్రామీణ కుటుంబాలలో దక్కన్ మైదానాలలో 'భాక్రి' మరియు తీరప్రాంతంలో అన్నం ప్రధాన ఆహారాలుగా ఉంటాయి.[60]

సాధారణ అల్పాహార (Breakfast) పదార్థాలలో మిసల్, పోహే (అటుకులు), ఉప్మా, షీరా (హల్వా), సాబుదానా కిచిడీ మరియు థాలీపీఠ్ ఉన్నాయి. కొన్ని ఇళ్లలో ముందు రోజు రాత్రి మిగిలిపోయిన అన్నాన్ని ఉల్లిపాయలు, పసుపు మరియు ఆవాలతో వేయించి ఉదయం అల్పాహారంగా తీసుకుంటారు, దీనిని ఫోడ్నిచా భాత్ (తిరగమోత అన్నం) అంటారు. సిరియల్స్, బ్రెడ్ ముక్కలు మరియు గుడ్లు వంటి సాధారణ పాశ్చాత్య అల్పాహార పదార్థాలు, అలాగే దక్షిణ భారత వంటకాలైన ఇడ్లీ మరియు దోశ కూడా ఇక్కడ ప్రాచుర్యం పొందాయి. అల్పాహారంతో పాటు టీ లేదా కాఫీ వడ్డిస్తారు.

సమకాలీన మధ్యాహ్న మరియు రాత్రి భోజన మెనూలు

[మార్చు]
రకరకాల వంటకాలతో కూడిన మహారాష్ట్ర శాకాహార భోజనం (థాలీ)

పట్టణ ప్రాంతాల్లోని శాకాహార మధ్యాహ్న మరియు రాత్రి భోజన పళ్లాలలో క్రింది వాటి కలయిక ఉంటుంది:

  • గుండ్రని చపాతీ లేదా ఘడిచి పోలి (పొరల ముక్కోణపు చపాతీ) వంటి గోధుమ రొట్టె
  • ఉడికించిన అన్నం
  • ఉల్లిపాయలు, టమోటాలు లేదా కీరదోసకాయలతో చేసిన సలాడ్ లేదా కోశింబిర్
  • పప్పడ్ లేదా దానికి సంబంధించిన వంటకాలైన సాండ్గే, కురదయా మరియు సాబుదానా పప్పడాలు[61]
  • పొడి లేదా పచ్చి పచ్చడి, మామిడి లేదా నిమ్మ ఊరగాయలు
  • కందిపప్పు, ఇతర పప్పులు లేదా కఢీ ఆధారంగా చేసిన ఆమ్తీ లేదా వరణ్ సూప్. మెనూలో ఉసల్ ఉన్నప్పుడు, ఆమ్తీని మినహాయించవచ్చు.
  • అందుబాటులో ఉన్న కూరగాయలతో చేసిన గ్రేవీ కూరలు (వంకాయ, బెండకాయ, బంగాళాదుంపలు లేదా క్యాలీఫ్లవర్ వంటివి)
  • పాలకూర వంటి పొడి ఆకుకూరల వేపుడు
  • మొలకెత్తిన లేదా సాధారణ పప్పుధాన్యాలతో చేసిన ఉసల్

రొట్టె, అన్నం మరియు పచ్చడి కాకుండా, ఇతర పదార్థాలను మార్చుకోవచ్చు. మాంసం, చేపలు మరియు చికెన్ తినే కుటుంబాలు శాకాహార మరియు మాంసాహార వంటకాలను కలిపి తీసుకోవచ్చు, అయితే అన్నం మరియు చపాతీలు ప్రధాన ఆహారంగానే ఉంటాయి.

సాంప్రదాయ భోజన పదార్థాలను పళ్లెంలో ఒక వృత్తాకార పద్ధతిలో అమరుస్తారు. ఉప్పును 12 గంటల స్థానంలో ఉంచి, ఊరగాయలు, కోశింబిర్ మరియు చట్నీలను ఉప్పుకు అపసవ్య దిశలో (anti-clockwise) అమరుస్తారు. కూరగాయల వంటకాలను సవ్యదిశలో (clockwise) - ఆకుకూరల పులుసు, పొడి కూరలు, మొలకెత్తిన గింజల కూర (ఉసల్) మరియు పప్పు వరుసలో అమరుస్తారు. అన్నం ఎల్లప్పుడూ మధ్యలో కాకుండా పళ్లెం అంచు వైపున ఉంటుంది.[33]

సాంప్రదాయ మధ్యాహ్న మరియు రాత్రి భోజన మెనూలు

[మార్చు]
కూర, భాకరి, పచ్చి ఉల్లిపాయ మరియు ఊరగాయతో కూడిన సాధారణ మహారాష్ట్ర భోజనం

మహారాష్ట్రలోని లోతట్టు ప్రాంతాలైన దేశ్, ఖండేష్, మరాఠ్వాడా మరియు విదర్భ ప్రాంతాలలో సాంప్రదాయ ప్రధాన ఆహారం భాక్రి. దీనిని పప్పు, కూరగాయలు లేదా శెనగపిండితో చేసే పిఠ్లా (pithale) తో కలిపి తింటారు. ప్రస్తుతం భాక్రి స్థానంలో గోధుమలతో చేసే చపాతీలు ఎక్కువగా వాడుకలోకి వస్తున్నాయి.[15]

కొంకణ్ తీర ప్రాంతంలో, ఉడికించిన అన్నం మరియు బియ్యం భాక్రి, రాగి భాక్రి ప్రధాన ఆహారంగా ఉంటాయి. వీటితో పాటు పైన పేర్కొన్న మధ్యాహ్న మరియు రాత్రి భోజన మెనూలోని కూరగాయలు మరియు మాంసాహార వంటకాలను కలిపి వడ్డిస్తారు.

ప్రత్యేక సందర్భాలు పండుగలు

[మార్చు]

మకర సంక్రాంతి

[మార్చు]
రెండు రకాల తిలగుల్, ఒక మహారాష్ట్రీయ తీపి తినుబండారం

మకర సంక్రాంతి సాధారణంగా గ్రెగోరియన్ క్యాలెండర్ ప్రకారం జనవరి 14న వస్తుంది. మహారాష్ట్రీయులు సాంప్రదాయక పలకరింపు అయిన తిలగుల్ ఘ్యా ఆణి గోడ్ బోలా (Marathi: तीळगुळ घ्या आणि गोड गोड बोला) తో పాటు నువ్వులు మరియు బెల్లంతో చేసిన 'తిలగుల్' లేదా స్వీట్లను ఒకరికొకరు ఇచ్చుకుంటారు, దీని అర్థం "ఈ 'తిలగుల్' స్వీకరించి, తీపిగా మాట్లాడండి." తిలగుల్ పోళి లేదా గుళ్‌పోళి ఇక్కడి ప్రధాన తీపి వంటకాలు. ఇది నువ్వులు మరియు బెల్లం స్టఫింగ్‌తో చేసే గోధుమ ఆధారిత ఫ్లాట్‌బ్రెడ్ (రొట్టె).[16][62]

మహాశివరాత్రి

[మార్చు]

మరాఠీ హిందూ ప్రజలు ఈ రోజున ఉపవాసం ఉంటారు. ఉపవాస ఆహారంలో 'కవత్' పండు (వెలగపండు) గుజ్జుతో తయారు చేసిన పచ్చడి ఉంటుంది.[63] కొన్ని వర్గాల వారు మారేడు పండు గుజ్జును కూడా ఉపయోగిస్తారు.[మూలాలు అవసరం]

హోలీ

[మార్చు]

ఫాల్గుణ మాసంలో (మార్చి లేదా ఏప్రిల్) పౌర్ణమి సాయంత్రం జరుపుకునే హోలీ పండుగలో భాగంగా, శీతాకాలం ముగింపుకు మరియు హిందూ పురాణాలలో ఒక రాక్షస సంహారానికి ప్రతీకగా హోలిక దహనం (మంటలు) నిర్వహిస్తారు. ప్రజలు ఈ పవిత్రమైన మంటలకు నైవేద్యంగా పురన్ పోళిని సమర్పిస్తారు.[64] హోలిక దహనం మరుసటి రోజును ధూళివందన్ అని పిలుస్తారు. మరాఠీ ప్రజలు ఐదవ రోజున రంగులతో రంగపంచమిని జరుపుకుంటారు.[65]

గుడి పడ్వా

[మార్చు]

గుడి పడ్వా రోజున చాలా మంది శనగపప్పు (పూరన్) స్టఫింగ్‌తో చేసే తీపి రొట్టె అయిన పురన్ పోళిని తయారు చేస్తారు. కొంతమంది పూరీతో పాటు బంగాళాదుంప కూర (బటాట్యాచి భాజీ) మరియు బజ్జీలను తింటారు. గుడి పడ్వాకు శ్రీఖండ్ కూడా ఒక ప్రసిద్ధ వంటకం.

గణేష్ చతుర్థి

[మార్చు]
వినాయకుడికి నైవేద్యంగా సమర్పించిన ఉకడిచే (ఆవిరితో ఉడికించిన) మోదక్

మోదక్ వినాయకుడికి అత్యంత ఇష్టమైన ఆహారంగా చెబుతారు. గణేష్ చతుర్థి మరియు ఇతర చిన్న వినాయక పూజల సందర్భాలలో ఈ తీపి వంటకాన్ని ఇరవై ఒక్క ముక్కలుగా నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.[66][67] వివిధ మహారాష్ట్రీయ వర్గాలు గౌరీ పూజ కోసం ప్రత్యేకంగా రకరకాల వంటకాలను తయారు చేస్తారు.

దీపావళి

[మార్చు]
దీపావళి పిండివంటల (ఫరాల్) ప్లేట్. పైన సవ్యదిశలో: చక్లీ, కడ్‌బోలి, షేవ్‌/కారప్పూస, గాఠీ, చివ్డా మరియు మధ్యలో పసుపు రంగు శనగపిండి లడ్డు మరియు తెల్లటి రవ్వ లడ్డు.

దీపావళి అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన హిందూ పండుగలలో ఒకటి. మహారాష్ట్రీయ సాంప్రదాయంలో కుటుంబ సభ్యులు తెల్లవారుజామున అభ్యంగన స్నానం చేసి, ఆ తర్వాత 'దీపావళి ఫరాల్' అని పిలిచే వేయించిన తీపి మరియు కారాల పిండివంటలతో అల్పాహారం చేస్తారు. ఈ వంటకాలను ఇంటికి వచ్చే అతిథులకు అందిస్తారు మరియు పొరుగువారితో పంచుకుంటారు. సాధారణంగా చేసే తీపి వంటకాలలో లడ్డు, అనార్సే, శంకరపాళి మరియు కరంజ్య (కజ్జికాయలు) ఉన్నాయి. ప్రసిద్ధ కారాలలో చక్లీ, షేవ్‌ మరియు చివ్డా ముఖ్యమైనవి.[68] ఎక్కువ కొవ్వు మరియు తక్కువ తేమ కలిగి ఉండటం వల్ల, ఈ పిండివంటలు పాడవకుండా చాలా వారాల పాటు గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద నిల్వ ఉంటాయి.

చంపా షష్ఠి

[మార్చు]

అన్ని సామాజిక వర్గాలకు చెందిన అనేక మహారాష్ట్రీయ కుటుంబాలు మార్గశిర మాసంలో ఖండోబా పండుగ లేదా 'చంపా షష్ఠి'ని జరుపుకుంటారు. ఈ పండుగ సమయంలో ఇళ్లలో ఖండోబా దేవునికి 'ఘటస్థాపన' చేస్తారు. పండుగ యొక్క ఆరవ రోజును 'చంపా షష్ఠి' అంటారు. చాలా మందికి, 'చాతుర్మాస్' కాలం చంపా షష్ఠితో ముగుస్తుంది. చాతుర్మాసంలో ఉల్లిపాయలు, వెల్లుల్లి మరియు వంకాయలను తీసుకోకపోవడం చాలా కుటుంబాలలో ఆనవాయితీగా వస్తోంది. ఈ పండుగ తర్వాత, 'రోడ్గా'తో కూడిన 'వాంగ్యాచే భరిత్' (వంకాయ భర్తా) సాంప్రదాయ తయారీతో ఈ ఆహారాల వినియోగం మళ్లీ ప్రారంభమవుతుంది.[69][70]

సాంప్రదాయ వివాహ భోజనం

[మార్చు]

మహారాష్ట్రీయ హిందూ వర్గాలలో సాంప్రదాయ వివాహ భోజనం పూర్తిగా శాఖాహారంగా ఉండేది. ఇందులో ప్రధానంగా వివిధ రకాల కూరగాయలు మరియు పప్పులతో కూడిన బహుళ కోర్సుల అన్నం వంటకాలు ఉండేవి. కొన్ని మెనూలలో పూరీలు కూడా చేర్చబడ్డాయి. కొన్ని వర్గాలలో, మొదటి కోర్సుగా తెల్లటి అన్నం, రెండవ కోర్సుగా మసాలా అన్నంతో పాటు పప్పు వడ్డించేవారు.[71] ప్రధాన భోజనం సాధారణంగా తెల్లటి అన్నం మరియు మజ్జిగ/మట్టాతో ముగుస్తుంది. ఈ మెనూలో మరియు ఇతర పండుగలలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన కూరలలో చేమకూర (మరాఠీ: అలఉ) ఆకులతో తయారు చేసినవి ప్రముఖమైనవి. మసాలాలు మరియు కొత్తిమీర ఆకులతో కూడిన మజ్జిగను 'మట్ఠా' అని పిలుస్తారు, దీనిని భోజనంతో పాటు వడ్డిస్తారు. వివాహ మెనూలో ప్రసిద్ధ మిఠాయిలు శ్రీఖండ్, 'బూందీ లడ్డు' మరియు జిలేబీ.[72][73]

హిందూ ఉపవాస వంటకాలు

[మార్చు]
సాబుదానా కిచిడీ. హిందూ ఉపవాస రోజుల్లో ప్రాచుర్యం పొందిన తినుబండారం

మరాఠీ హిందూ ప్రజలు మహావిష్ణువు లేదా ఆయన అవతారాల గౌరవార్థం ఏకాదశి, వినాయకుడి గౌరవార్థం చతుర్థి, శివుని గౌరవార్థం సోమవారాలు, లేదా మారుతి లేదా శని దేవుని గౌరవార్థం శనివారాలలో ఉపవాసం ఉంటారు.[74] ఈ రోజుల్లో కొన్ని రకాల ఆహారాలను మాత్రమే తినడానికి అనుమతి ఉంటుంది. వీటిలో పాలు మరియు ఇతర డైరీ ఉత్పత్తులు (మజ్జిగ, పెరుగు వంటివి), పండ్లు మరియు పాశ్చాత్య ఆహార పదార్థాలైన సగ్గుబియ్యం,[75] బంగాళాదుంపలు,[76] ఊదా-ఎరుపు రంగు చిలగడదుంపలు, తోటకూర గింజలు,[77] నట్స్/జీడిపప్పులు మరియు 'వర్యాచే తాందుల్' (సామలు) ఉన్నాయి.[78] ప్రసిద్ధ ఉపవాస వంటకాలలో సాబుదానా కిచిడీ లేదా 'దాన్యాచి ఆమ్టీ' (పల్లీల సూప్) ముఖ్యమైనవి.[79]

క్రిస్మస్

[మార్చు]

ఉత్తర కొంకణ్‌కు చెందిన ఈస్ట్ ఇండియన్ కాథలిక్ కమ్యూనిటీ వారు క్రిస్మస్ కోసం తమ స్వంత ప్రత్యేక వంటకాలను కలిగి ఉన్నారు. గోవా వలెనే, ఇందులో పోర్క్ విండాలూ మరియు సోర్పోటెల్ వంటకాలు ఉంటాయి. క్రిస్మస్ కోసం ఒక ప్రసిద్ధ తీపి వంటకంలో మైదాపిండి, కొబ్బరి పాలు, చక్కెర మరియు కాటేజ్ చీజ్ (పనీర్) తో తయారుచేసే 'ఫోజియాస్' (Fogeas) కూడా ఉంటుంది.[80] ఈ పిండివంటలను ఇంటికి వచ్చే సందర్శకులకు అందిస్తారు మరియు పొరుగువారు, స్నేహితులతో పంచుకుంటారు.[81]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ ఉత్తర కొంకణ్ మరియు ముంబైలోని కొన్ని స్థానిక మరాఠీ సమాజాలలో ఆగ్రి, కోలి, పాఠారే ప్రభు, ఎస్.కె.పిలు (పాంచ్‌కల్షి) మరియు (చౌకల్షి), సి.కె.పిలు మరియు ఈస్ట్ ఇండియన్ కాథలిక్కులు ఉన్నారు.
ఉల్లేఖన లోపం: "note" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="note"/> ట్యాగు కనబడలేదు
  1. ↑ Singh, K.S. (2004). Maharashtra (first ed.). Mumbai: Popular Prakashan. p. XLIX. ISBN 81-7991-100-4. Retrieved 20 October 2016.
  2. 1 2 KHANNA, VIKAS (Dec 1, 2012). My Great Indian in Cookbook. Penguin UK.
  3. ↑ Khatau, Asha (2004). Epicure S Vegetarian CuisinesJOf India. Mumbai: Popular Prakashan ltd. p. 57. ISBN 81-7991-119-5.
  4. ↑ Rais Akhtar; Andrew Thomas Amos Learmonth (1985). Geographical Aspects of Health and Disease in India. Concept Publishing Company. p. 251. GGKEY:HH184Y8TYNS.
  5. ↑ B Srilakshmi (2003). Food Science. New Age International. pp. 47–. ISBN 978-81-224-1481-3.
  6. ↑ F. R. Ruskin (April 1999). Lost Crops of Africa: Grains. DIANE Publishing. p. 85. ISBN 978-0-7881-7512-1.
  7. ↑ TIWALE, SACHIN (2010). "Foodgrain vs Liquor: Maharashtra under Crisis". Economic and Political Weekly. 45 (22): 19–21. JSTOR 27807071.
  8. ↑ Stemler, editors, Jack R. Harlan, Jan M.J. de Wet, Ann B.L. (1976). Origins of African plant domestication. The Hague: Mouton. pp. 409–412. ISBN 978-0-202-90033-9. {{cite book}}: |first1= has generic name (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  9. ↑ Hawley, John C., ed. (2008). India in Africa, Africa in India : Indian Ocean cosmopolitanisms ([Online-Ausg.]. ed.). Bloomington: Indiana University Press. p. 207. ISBN 978-0-253-21975-6.
  10. ↑ Rao, S., Joshi, S., Bhide, P., Puranik, B., & Asawari, K. (2014). Dietary diversification for prevention of anaemia among women of childbearing age from rural India. Public health nutrition, 17(04), 939-947.
  11. ↑ Khatau, Asha (2003). Epicure's Vegetarian Cuisines of India. Popular Prakashan. p. 57. ISBN 978-8179911198. Retrieved 2009-02-09.
  12. ↑ Nagaraj, N., et al. "Sorghum and pearl millet economy of India: Future outlook and options." Economic and political weekly (2013): 74-81.
  13. ↑ Harish Kapadia (March 2004). Trek the Sahyadris. Indus Publishing. p. 27. ISBN 978-81-7387-151-1.
  14. 1 2 Krishnamachari, K.A.V.R., Rao, N.P. and Rao, K.V., 1974. Food and nutritional situation in the drought affected areas of Maharashtra-a survey and recommendations. Indian journal of nutrition and dietetics, 11(1), pp.20-27.
  15. 1 2 Naik*, S.N.; Prakash, Karnika (2014). "Bioactive Constituents as a Potential Agent in Sesame for Functional and Nutritional Application". Journal of Bioresource Engineering and Technology. 2 (4): 42–60.
  16. ↑ Umrani, Shantabai (1984). Surasgandha (In Marathi language). Islampur, District Sangli, Maharashtra, India: K G Umrani. pp. 100–107
  17. ↑ Kulshrestha, V.P., 1985. History and ethnobotany of wheat in India. Journal d'agriculture traditionnelle et de botanique appliquée, 32(1), pp.61-71.
  18. ↑ Monisha Bharadwaj (30 June 2005). The Indian Spice Kitchen: Essential Ingredients and Over 200 Authentic Recipes. Hippocrene Books, Incorporated. p. 51. ISBN 978-0-7818-1143-9.
  19. ↑ Rice Bowl: Vegetarian Rice Recipes from India and the World.
  20. ↑ Fariba Adelkhah; Jean-François Bayart; Fondation nationale des sciences politiques. Centre d'études et de recherches internationales (1 November 2007). Dans les cuisines de Bombay. Travail au féminin et nouvelles sociabilités dans l'Inde d'aujourd'hui. KARTHALA Editions. p. 69. ISBN 978-2-8111-4229-2.
  21. ↑ Singh, K.S. (2004). People of India: Maharashtra (Vol. 30). Popular Prakashan. p. XLviii.
  22. ↑ Misra, R., 2011. Indian Foods: AAPI's Guide Indian Foods: AAPI's Guide To Nutrition, Health and Diabetes page 46.
  23. ↑ John Shi; Chi-Tang Ho; Fereidoon Shahidi (21 October 2010). Functional Foods of the East. CRC Press. pp. 58–60. ISBN 978-1-4200-7193-1.
  24. ↑ Yildiz, Fatih, ed. (2010). Development and manufacture of yogurt and other functional dairy products. Boca Raton, FL: CRC Press/Taylor & Francis. p. 11. ISBN 978-1-4200-8207-4. Retrieved 23 May 2016.
  25. ↑ Chapman, Pat (2007). India--food & cooking : the ultimate book on Indian cuisine. London: New Holland. p. 160. ISBN 978-1-84537-619-2. Retrieved 22 May 2016.
  26. ↑ Barve, Mangala; Translator: Datar, Snehalata. Annapurna (1 ed.). Mumbai, India: Majestic Prakashan. ISBN 9788174320032. Retrieved 24 December 2014. {{cite book}}: |last2= has generic name (help)
  27. ↑ F. R. Ruskin (April 1999). Lost Crops of Africa: Grains. DIANE Publishing. p. 178. ISBN 978-0-7881-7512-1.
  28. ↑ Camellia Panjabi (1995). The Great Curries of India. Simon and Schuster. p. 44. ISBN 978-0-684-80383-8.
  29. ↑ Neelam Batra (12 April 2011). 1,000 Indian Recipes. Houghton Mifflin Harcourt. pp. 50–. ISBN 978-0-544-18910-2.
  30. ↑ Monisha Bharadwaj (30 June 2005). The Indian Spice Kitchen: Essential Ingredients and Over 200 Authentic Recipes. Hippocrene Books, Incorporated. p. 90. ISBN 978-0-7818-1143-9.
  31. ↑ Singh, K.S. (2004). Maharashtra (first ed.). Mumbai: Popular Prakashan. p. XLVIII. ISBN 81-7991-100-4.
  32. 1 2 McWilliams, Mark (Editor); Rowe, Caroline (Author) (2014). Food & material culture : proceedings of the oxford symposium on food and cookery. Blackawton, Devon, UK: Prospect books. pp. 268–269. ISBN 978-1-1909248-40-3. Retrieved 30 May 2017. {{cite book}}: |first1= has generic name (help); Check |isbn= value: length (help)
  33. ↑ Singh, G., Kawatra, A. and Sehgal, S., 2001. Nutritional composition of selected green leafy vegetables, herbs and carrots. Plant Foods for Human Nutrition, 56(4), pp.359-364.
  34. ↑ Reddy, N.S. and Bhatt, G., 2001. Contents of minerals in green leafy vegetables cultivated in soil fortified with different chemical fertilizers. Plant Foods for Human Nutrition, 56(1), pp.1-6.
  35. ↑ Gupta, S., Lakshmi, A.J. and Prakash, J., 2008. Effect of different blanching treatments on ascorbic acid retention in green leafy vegetables. Nat. Prod. Radiance, 7, pp.111-116.
  36. ↑ Yildiz, Fatih, ed. (2010). Development and manufacture of yogurt and other functional dairy products. Boca Raton, FL: CRC Press/Taylor & Francis. p. 11. ISBN 978-1-4200-8207-4. Retrieved 23 May 2016.
  37. ↑ Mane, Asha, et al. "Improvement in nutritional and therapeutic properties of daily meal items through addition of oyster mushroom." Proceedings of 8th International Conference on Mushroom Biology and Mushroom Products (ICMBMP8), New Delhi, India, 19–22 November 2014. Volume I & II. ICAR-Directorate of Mushroom Research, 2014.
  38. ↑ Anoop Misra (5 July 2012). Dietary Considerations in Diabetes - ECAB. Elsevier Health Sciences. p. 86. ISBN 978-81-312-3209-5.
  39. ↑ Camellia Panjabi (1995). The Great Curries of India. Simon and Schuster. p. 177. ISBN 978-0-684-80383-8.
  40. ↑ Bharadwaj, Monisha (2005). The Indian Spice Kitchen (Illustrated ed.). Hippocrene Books. p. 167. ISBN 0-7818-1143-0. Retrieved 2009-03-03.
  41. ↑ Dr. Rupa Shah (2 December 2018). What About My Calcium?. CircleOHealth. p. 50. ISBN 978-93-5311-051-2.
  42. ↑ Bladholm, Linda (2000). The Indian grocery store demystified (1st ed.). Los Angeles: Renaissance Books. pp. 55–63. ISBN 978-1-58063-143-3. Retrieved 31 October 2016.
  43. ↑ Reejhsinghani 1975, p. 15.
  44. ↑ Badami, M., Holla, K.S., Padgaonkar, S.V., JA, M.S. and Singh, M.S.D., PFNDAI Bulletin, 2006, page 6. Archived 2021-11-04 at the Wayback Machine
  45. ↑ McWilliams, Mark (Editor); Rowe, Caroline (Author) (2014). Food & material culture : proceedings of the oxford symposium on food and cookery. Blackawton, Devon, UK: Prospect books. p. 267. ISBN 978-1-1909248-40-3. Retrieved 30 May 2017. {{cite book}}: |first1= has generic name (help); Check |isbn= value: length (help)
  46. ↑ Marshall Cavendish Corporation (September 2007). World and Its People: Eastern and Southern Asia. Marshall Cavendish. pp. 415–. ISBN 978-0-7614-7631-3. Retrieved 28 June 2012.
  47. ↑ Camellia Panjabi (1995). The Great Curries of India. Simon and Schuster. p. 32. ISBN 978-0-684-80383-8.
  48. ↑ Raghavan Iyer (5 July 2016). 660 Curries. Workman Publishing Company. p. 31. ISBN 978-0-7611-8746-2.
  49. ↑ Christine, Manfield (1999). Spice. London: Viking. p. 22. ISBN 978-0-670-87085-1. Retrieved 25 October 2016.
  50. ↑ Ron Herbst; Sharon Tyler Herbst (2015). The Deluxe Food Lover's Companion, 2nd edition. Barron's Educational Series. ISBN 978-1-4380-7621-8.
  51. ↑ PATOLE, SHAHU (2016). "Why I wrote a book on Dalit food". Express Foodie beta. No. SEPTEMBER 8. Archived from the original on 12 సెప్టెంబర్ 2016. Retrieved 11 September 2016. {{cite news}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  52. ↑ Sen, Colleen Taylor (2004). Food culture in India. Westport, Conn.[u.a.]: Greenwood. p. 101. ISBN 0-313-32487-5. Retrieved 21 April 2016.
  53. ↑ Chapman, Pat (2007). India--food & cooking : the ultimate book on Indian cuisine. London: New Holland. p. 88. ISBN 978-1-184537-619-2. Retrieved 22 May 2016. {{cite book}}: Check |isbn= value: length (help)
  54. ↑ Reejhsinghani, A. (1975). Delights from Maharashtra. Jaico Publishing House.
  55. ↑ Wavare, A. K. (2015). A study of dry fish markets in Mumbai City. Ethos, 8(2), 11-17.
  56. ↑ Madhu Gadia (2000). New Indian Home Cooking: More Than 100 Delicious Nutritional, and Easy Low-fat Recipes!. Penguin. p. 15. ISBN 978-1-55788-343-8.
  57. ↑ Getinet, A; Sharma, S. M. (1996). Niger, Guizotia Abyssinica (L. F.) Cass By A. Bioversity International. p. 18.
  58. ↑ Arya, A.B., Pradnya, D., Zanvar, V.S. and Devi, R., 2012. Flax Seed Fortification for Value Addition of Chutneys. The Indian Journal of Nutrition and Dietetics, 49(2), pp.68-77.
  59. ↑ Taylor Sen, Colleen (2014). Feasts and Fasts A History of Indian Food. London: Reaktion Books. p. 254. ISBN 978-1-78023-352-9. Retrieved 10 June 2016.
  60. ↑ Khedkar, R., Shastri, P. and Bawa, A.S., Standardization, Characterization and Shelf Life Studies on Sandge, a Traditional Food Adjunct of Western India. IJEAB: Open Access Bi-Monthly International Journal: Infogain Publication, 1 (Issue-2)
  61. ↑ Sen, Colleen Taylor (2004). Food culture in India. Westport, Conn.[u.a.]: Greenwood. p. 142. ISBN 978-0-313-32487-1. Retrieved 31 October 2016.
  62. ↑ Chatterji, Swati (2012). "Fruit sales surge during Shivratri". Indian express. No. Feb 21 2012. The express Group. Retrieved 17 July 2021.
  63. ↑ Taylor Sen, Colleen (2014). Feasts and Fasts A History of Indian Food. London: Reaktion Books. p. 105. ISBN 978-1-78023-352-9. Retrieved 10 June 2016.
  64. ↑ Gupte 1994, p. 90.
  65. ↑ Zealiot, Eleanor; Berntsen, Maxine (1988). The experience of Hinduism: Essays on religion in Maharashtra. Albany, New York, USA: State University of New York Press. p. 78. ISBN 0-88706-662-3.
  66. ↑ Ghosh, Shweta (2013). "Eating Spaces, Resisting Creation A study of creation and consumption of travel-based food shows on regional and national television" (PDF). SubVersions. 1 (1): 96. Retrieved 10 June 2016.
  67. ↑ Edmund W. Lusas; Lloyd W. Rooney (5 June 2001). Snack Foods Processing. CRC Press. pp. 488–. ISBN 978-1-4200-1254-5.
  68. ↑ Gupte 1994, p. 16.
  69. ↑ Pillai 1997, p. 192.
  70. ↑ "Masale bhat". indianrecipedelights.blogspot.com. Retrieved 28 January 2015.
  71. ↑ by, SHRIYA (23 March 2015). "THE ESSENTIAL GUIDE TO CKP WEDDINGS: FOOD AND DESSERT". The big fat indian wedding. Retrieved 22 May 2016.
  72. ↑ "Maharashtrian Marriage Menu". Archived from the original on 2016-06-03. Retrieved 2016-05-22.
  73. ↑ Dalal 2010, p. 6.
  74. ↑ Arnott, editor Margaret L. (1975). Gastronomy : the anthropology of food and food habitys. The Hague: Mouton. p. 319. ISBN 978-9027977397. Retrieved 31 October 2016. {{cite book}}: |first1= has generic name (help)
  75. ↑ Walker, Harlan, ed. (1997). Food on the move : proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 1996, [held in September 1996 at Saint Antony's College, Oxford]. Devon, England: Prospect Books. p. 291. ISBN 978-0-907325-79-6. Retrieved 31 October 2016.
  76. ↑ Amaranth: Modern Prospects for an Ancient Crop. National Academies. 1984. p. 6. ISBN 9780309324458. NAP:14295.
  77. ↑ Dalal 2010, p. 7.
  78. ↑ Dalal 2010, p. 63.
  79. ↑ Chitrita Banerji (10 December 2008). Eating India: An Odyssey into the Food and Culture of the Land of Spices. Bloomsbury Publishing. pp. 194–195. ISBN 978-1-59691-712-5.
  80. ↑ "The East Indian Community". Archived from the original on 2022-12-15. Retrieved 2026-07-03.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=మహారాష్ట్ర_వంటకాలు&oldid=4918797" నుండి వెలికితీశారు