మాణిక్య రాజవంశం

మాణిక్య
Parent house	చంద్ర వంశం (పురాణాల ప్రకారం)
Country	ట్విప్రా రాజ్యం త్రిపుర రాష్ట్రం
Founded	c. 1400
Founder	మహా మాణిక్య
Current head	కిరీట్ ప్రద్యోత్ మాణిక్య (నామమాత్రంగా)
Final ruler	కిరీట్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య
Titles	ఫా రాజా మహారాజా
Deposition	1949 (1949)

త్రిపుర రాజు రాజధార మాణిక్య (క్రీ.శ. 1586–1599) నాణేలు.

మాణిక్య రాజవంశం ట్విప్రా రాజ్యాన్ని, తరువాత ఏర్పడిన త్రిపుర రాజ్యాన్ని పాలించిన పాలక సంస్థ. ఇప్పుడు ఈ భూభాగం భారతదేశంలోని త్రిపుర రాష్ట్రంగా ఉంది. 15వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచి పాలన సాగించిన ఈ రాజవంశం, తన ఉచ్ఛదశలో భారత ఉపఖండంలోని ఈశాన్య ప్రాంతంలో ఒక పెద్ద భాగాన్ని నియంత్రించింది. బ్రిటీష్ వారి ప్రభావంలోకి వచ్చిన తరువాత, వారు 1809లో భూస్వామ్య చక్రవర్తుల స్థాయి నుంచి ఒక రాచరిక రాష్ట్ర పాలకుల స్థాయికి మారారు. అయినప్పటికీ 1949లో త్రిపుర భారతదేశంలో విలీనమయ్యేంత వరకు మాణిక్యాలు ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణను కొనసాగించారు.

చరిత్ర

త్రిపుర రాజుల వృత్తాంతమైన రాజమాలలో పురాణ పురుషుడు, చంద్ర వంశ చక్రవర్తి అయిన యయాతి కుమారుడు దృహ్యుడి నుంచి మాణిక్యుల సంతతి ఉద్భవించినట్లుగా గుర్తించబడింది. ఆ తరువాత రత్న ఫా అనే ఒక వ్యక్తి సింహాసనాన్ని అధిష్టించే వరకు 144 మంది (బహుశా పౌరాణిక కావచ్చు) త్రిపుర చక్రవర్తుల నిరంతర వంశావళి జాబితా చేయబడింది. రత్న ఫా బెంగాల్ సుల్తాన్ నుంచి కాగ్నోమెన్‌ను పొందిన తరువాత మొదటి మాణిక్యగా మారాడని పేర్కొనబడింది. అయితే, తొలి మాణిక్య పాలకుల వంశావళి, కాలక్రమంలో రాజమాల పొరపాటు పడిందని ఇప్పుడు భావిస్తున్నారు. నాణేల (Numismatic) ఆధారాల ప్రకారం మొదటి చారిత్రక మాణిక్య వాస్తవానికి మహా మాణిక్య. ఇతను ఒక త్రిపురి నాయకుడు. ఇతను 1400ల ప్రారంభంలో పొరుగున ఉన్న తెగలపై ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించిన తరువాత రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఆ తరువాత ఈ చక్రవర్తి బెంగాల్‌పై సాధించిన చారిత్రాత్మక విజయానికి గౌరవంగా "మాణిక్య" అనే బిరుదును తీసుకున్నాడు, ఈ పేరును అతని వారసులు వారసత్వంగా పొందారు.

మహా మాణిక్య ప్రారంభ వారసులు బెంగాల్, అస్సాం (అహోం రాజ్యం), బర్మాలో భూభాగాన్ని జయించి గణనీయమైన సైనిక విజయాన్ని సాధించారు. త్రిపుర 16వ శతాబ్దంలో ధన్య మాణిక్య, రెండవ విజయ మాణిక్య వంటి ప్రముఖ రాజుల పాలనలో తన ఉచ్ఛస్థాయికి చేరుకుంది. దీని భూభాగాలు ఉత్తరాన గారో కొండల నుంచి దక్షిణాన బంగాళాఖాతం వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. హిందూ రాజ్య చక్రవర్తులుగా, మాణిక్యులు వరుసగా వచ్చిన బెంగాల్ ముస్లిం పాలకులతో శత్రుత్వాన్ని పెంచుకున్నారు. 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం కిందకు తీసుకురాబడటానికి ముందు సుల్తానులు, గవర్నర్లు, నవాబులతో ఘర్షణ పడ్డారు. మొఘల్ అధికారం క్షీణించడంతో, బెంగాల్‌తో శత్రుత్వం మళ్లీ తలెత్తింది, ఇది మాణిక్యులను మొదట సహాయం కోసం బ్రిటీష్ వారిని ఆశ్రయించేలా చేసింది. 1761లో, త్రిపుర బ్రిటీష్ ప్రభావానికి లోబడి, ఒక రాచరిక సంరక్షిత ప్రాంతంగా మారింది, అయితే ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణ మాణిక్య రాజవంశం కిందే కొనసాగింది.

1870లో బీర్ చంద్ర మాణిక్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, బ్రిటీష్ వ్యవస్థ తరహాలో తన ప్రభుత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుతూ తన రాజ్యానికి అనేక రాజకీయ సంస్కరణలను ప్రారంభించాడు. బెంగాలీ సంస్కృతిని అమితంగా ఇష్టపడే ఆయన పాలనలో బెంగాలీ భాషను న్యాయస్థానంలో ఆమోదించారు. అలాగే ఆయన కవి రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్‌తో స్నేహాన్ని పెంచుకున్నాడు. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో త్రిపురను తూర్పు బెంగాల్, అస్సాం ప్రావిన్స్‌లో కొద్దికాలం పాటు చేర్చిన తరువాత, చివరి మాణిక్య చక్రవర్తి అయిన మహారాజా బీర్ బిక్రమ్ కిషోర్ 1947లో ప్రధానంగా హిందువులు ఉన్న డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియా అధికార పరిధిలోకి రావాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. త్రిపురను ఆధునిక భారతదేశంలో అంతిమంగా విలీనం చేసే ఒప్పందంపై ఆయన విధవరాలైన కంచన్ ప్రభా దేవి, మైనర్ అయిన కిరీట్ బిక్రమ్ కిషోర్ తరపున సంతకం చేశారు. దీనితో ఐదు శతాబ్దాల మాణిక్య పాలనకు ముగింపు పలికారు.

పాలకుల జాబితా

ప్రిన్స్లీ స్టేట్స్. త్రిపుర. రెండవ విజయ మాణిక్య (1532-1564), తేది 1560

1909లో త్రిపుర రాచరిక రాష్ట్రం

మాణిక్య రాజవంశ పాలికులు (సుమారు 1400 – 1949)
పేరు	పాలన ప్రారంభం	పాలన ముగింపు	హక్కు	గమనికలు
మహా మాణిక్య	సుమారు 1400	1431
మొదటి ధర్మ మాణిక్య	1431	1462	మహా మాణిక్య కుమారుడు
మొదటి రత్న మాణిక్య	1462	సుమారు 1487	మొదటి ధర్మ మాణిక్య కుమారుడు
ప్రతాప్ మాణిక్య	సుమారు 1487	సుమారు 1487	మొదటి రత్న మాణిక్య కుమారుడు
మొదటి విజయ మాణిక్య	1488	1488	బహుశా ప్రతాప్ మాణిక్య కుమారుడు
ముకుత్ మాణిక్య	1489	1489	మొదటి రత్న మాణిక్య కుమారుడు
ధన్య మాణిక్య	1490	1515	మొదటి రత్న మాణిక్య కుమారుడు
ధ్వజ మాణిక్య	1515	1520	ధన్య మాణిక్య కుమారుడు
దేవ మాణిక్య	1520	1530	ధన్య మాణిక్య కుమారుడు
మొదటి ఇంద్ర మాణిక్య	1530	1532	దేవ మాణిక్య కుమారుడు
రెండవ విజయ మాణిక్య	1532	1563	దేవ మాణిక్య కుమారుడు
అనంత మాణిక్య	1563	1567	రెండవ విజయ మాణిక్య కుమారుడు
మొదటి ఉదయ్ మాణిక్య	1567	1573	అనంత మాణిక్య మామగారు	తన పూర్వీకుడి మరణం తరువాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, అప్పటి వరకు పాలిస్తున్న రాజవంశాన్ని తన సొంత వంశంతో స్వల్పకాలం పాటు భర్తీ చేశాడు.
మొదటి జాయ్ మాణిక్య	1573	1577	మొదటి ఉదయ్ మాణిక్య కుమారుడు
అమర్ మాణిక్య	1577	1586	దేవ మాణిక్య కుమారుడు	తన ముందున్న రాజును చంపిన తర్వాత మాణిక్య రాజవంశాన్ని పునరుద్ధరించాడు.
మొదటి రాజధర్ మాణిక్య	1586	1600	అమర్ మాణిక్య కుమారుడు
ఈశ్వర్ మాణిక్య	1600	1600	బహుశా అమర్ మాణిక్య లేదా మొదటి రాజధర్ మాణిక్య కుమారుడు
యశోధర్ మాణిక్య	1600	1618	మొదటి రాజధర్ మాణిక్య కుమారుడు	రాజరికం తాత్కాలికంగా మొఘల్ సామ్రాజ్యంచే పడగొట్టబడింది.
కళ్యాణ్ మాణిక్య	1626	1660	మహా మాణిక్య వారసుడు	రాజవంశంలోని ఒక అనుబంధ శాఖ (క్యాడెట్ బ్రాంచ్) నుంచి వచ్చినవాడు. మొఘలుల మధ్యంతర కాలం తర్వాత రాజుగా ఎన్నుకోబడ్డాడు.
గోవింద మాణిక్య	1660	1661	కళ్యాణ్ మాణిక్య కుమారుడు	మొదటి పాలన
ఛత్ర మాణిక్య	1661	1667	కళ్యాణ్ మాణిక్య కుమారుడు
గోవింద మాణిక్య	1667	1676	కళ్యాణ్ మాణిక్య కుమారుడు	రెండవ పాలన
రామ మాణిక్య	1676	1685	గోవింద మాణిక్య కుమారుడు
రెండవ రత్న మాణిక్య	1685	1693	రామ మాణిక్య కుమారుడు	మొదటి పాలన
నరేంద్ర మాణిక్య	1693	1695	గోవింద మాణిక్య మనవడు
రెండవ రత్న మాణిక్య	1695	1712	రామ మాణిక్య కుమారుడు	రెండవ పాలన
మహేంద్ర మాణిక్య	1712	1714	రామ మాణిక్య కుమారుడు
రెండవ ధర్మ మాణిక్య	1714	1725	రామ మాణిక్య కుమారుడు	మొదటి పాలన
జగత్ మాణిక్య	1725	1729	ఛత్ర మాణిక్య మునిమనవడు
రెండవ ధర్మ మాణిక్య	1729	1729	రామ మాణిక్య కుమారుడు	రెండవ పాలన
ముకుంద మాణిక్య	1729	1739	రామ మాణిక్య కుమారుడు
రెండవ జాయ్ మాణిక్య	1739	1744	కళ్యాణ్ మాణిక్య మునిమనవడు	మొదటి పాలన
రెండవ ఇంద్ర మాణిక్య	1744	1746	ముకుంద మాణిక్య కుమారుడు
రెండవ ఉదయ్ మాణిక్య	సుమారు 1744	సుమారు 1744	రెండవ ధర్మ మాణిక్య కుమారుడు	తన బంధువుల మధ్య జరిగిన అధికార పోరాటం సమయంలో సింహాసనాన్ని కొంతకాలం పాటు ఆక్రమించాడు.
రెండవ జాయ్ మాణిక్య	1746	1746	కళ్యాణ్ మాణిక్య మునిమనవడు	రెండవ పాలన
మూడవ విజయ మాణిక్య	1746	1748	రెండవ జాయ్ మాణిక్య సోదరుడు, కళ్యాణ్ మాణిక్య మునిమనవడు
లక్ష్మణ్ మాణిక్య	?	?	రెండవ ధర్మ మాణిక్య మనవడు	షంషేర్ గాజీ సింహాసనాన్ని తన కోసం తీసుకునే ముందు మూడు సంవత్సరాల పాటు అతని కింద కీలుబొమ్మ రాజుగా పాలించాడు.
కృష్ణ మాణిక్య	1760	1783	ముకుంద మాణిక్య కుమారుడు
రెండవ రాజధర్ మాణిక్య	1785	1806	ముకుంద మాణిక్య మనవడు
రామ గంగా మాణిక్య	1806	1809	రెండవ రాజధర్ మాణిక్య కుమారుడు	మొదటి పాలన
దుర్గా మాణిక్య	1809	1813	లక్ష్మణ్ మాణిక్య కుమారుడు
రామ గంగా మాణిక్య	1813	1826	రెండవ రాజధర్ మాణిక్య కుమారుడు	రెండవ పాలన
కాశీ చంద్ర మాణిక్య	1826	1829	రెండవ రాజధర్ మాణిక్య కుమారుడు
కృష్ణ కిషోర్ మాణిక్య	1829	1849	రామ గంగా మాణిక్య కుమారుడు
ఇషాన్ చంద్ర మాణిక్య	1849	1862	కృష్ణ కిషోర్ మాణిక్య కుమారుడు
బీర్ చంద్ర మాణిక్య	1862	1896	కృష్ణ కిషోర్ మాణిక్య కుమారుడు
రాధా కిషోర్ మాణిక్య	1896	1909	బీర్ చంద్ర మాణిక్య కుమారుడు
బీరేంద్ర కిషోర్ మాణిక్య	1909	1923	రాధా కిషోర్ మాణిక్య కుమారుడు
బీర్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య	1923	1947	బీరేంద్ర కిషోర్ మాణిక్య కుమారుడు
కిరీట్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య	1947	1949	బీర్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య కుమారుడు
నామమాత్రపు రాజులు (1949 – 1971)
కిరీట్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య	1949	1971 (బిరుదు రద్దు చేయబడింది)	బీర్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య కుమారుడు

వంశవృక్షం

వంశవృక్షం

మహా మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన సుమారు 1400–1431 మొదటి ధర్మ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1431–1462 గగన్ ఫా మొదటి రత్న మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1462–సుమారు 1487 ధన్య మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1490–1515 ప్రతాప్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన సుమారు 1487 ముకుత్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1489 ధ్వజ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1515–1520 దేవ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1520–1530 బహుశా మొదటి విజయ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1488 మొదటి ఉదయ్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1567–1573 మొదటి ఇంద్ర మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1530–1532 రెండవ విజయ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1532–1563 అమర్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1577–1586 మొదటి జాయ్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1573–1577 రత్నావతి చండీపూర్ పాలకురాలు అనంత మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1563–1567 మొదటి రాజధర్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1586–1600 యశోధర్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1600–1618 ఈశ్వర్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1600 కచు ఫా కళ్యాణ్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1626–1660 గోవింద మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1660–1661 పాలన 1667–1676 జగన్నాథ్ ఠాకూర్ ఛత్ర మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1661–1667 రామ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1676–1685 దుర్గా ఠాకూర్ సూర్య ప్రతాప్ నారాయణ్ ఠాకూర్ ఉత్సబ్ రాయ్ రెండవ రత్న మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1685–1693 పాలన 1695–1712 మహేంద్ర మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1712–1714 రెండవ ధర్మ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1714–1725 పాలన 1729 ముకుంద మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1729–1739 నరేంద్ర మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1693–1695 హరాధన్ ఠాకూర్ విజయ నారాయణ్ రెండవ ఉదయ్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన సుమారు 1744 గదాధర్ ఠాకూర్ రెండవ ఇంద్ర మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన సుమారు 1744–1746 కృష్ణ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1760–1783 హరిమణి రెండవ జాయ్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన సుమారు 1739–1744 పాలన 1746 మూడవ విజయ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1746–1748 జగత్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1725–1729 లక్ష్మణ్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన సుమారు 1740/50s రెండవ రాజధర్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1785–1806 బలరామ్ మాణిక్య చక్లా రోష్నాబాద్ పాలకుడు పాలన 1767 దుర్గా మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1809–1813 రామ గంగా మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1806–1809 పాలన 1813–1826 కాశీ చంద్ర మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1826–1829 కృష్ణ కిషోర్ మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1829–1849 ఇషాన్ చంద్ర మాణిక్య త్రిపుర రాజు పాలన 1849–1862 బీర్ చంద్ర మాణిక్య త్రిపుర మహారాజు పాలన 1862–1896 రాధా కిషోర్ మాణిక్య త్రిపుర మహారాజు పాలన 1896–1909 బీరేంద్ర కిషోర్ మాణిక్య త్రిపుర మహారాజు పాలన 1909–1923 బీర్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య త్రిపుర మహారాజు పాలన 1923–1947 కిరీట్ బిక్రమ్ కిషోర్ మాణిక్య త్రిపుర మహారాజు పాలన 1947–1949 కిరీట్ ప్రద్యోత్ మాణిక్య గ్రంథ పట్టిక: Choudhury, Achyut Charan (2000) [1910], Srihatter Itibritta: Purbangsho (in Bengali), Kolkata: Kotha, p. 502 Sarma, Ramani Mohan (1987), Political History of Tripura, Calcutta: Puthipatra

గ్రంథ పట్టిక

• Bhattacharyya, A. K. (1977). District Census Handbook: North Tripura. Director of Census Operations.
• Boland-Crewe, Tara; Lea, David (2005) [2002]. The Territories and States of India. London: Routledge. ISBN 978-1-135-35625-5.
• Chib, Sukhdev Singh (1988). This beautiful India: Tripura. Ess Ess Publications. ISBN 978-81-7000-039-6.
• Chaudhuri, Dipak Kumar (1999). The Political Agents and the Native Raj: Conflict, Conciliation, and Progress, Tripura Between 1871 to 1890. New Delhi: Mittal Publications. ISBN 978-81-7099-666-8.
• DebBarma, Chandramani (2006). Glory of Tripura civilization: history of Tripura with Kok Borok names of the kings. Parul Prakashani.
• Friedberg, Arthur L.; Friedberg, Ira S. (2009). Gold Coins of the World: From Ancient Times to the Present : an Illustrated Standard Catalogue with Valuations (8 ed.). New Jersey: Coin & Currency Institute. ISBN 978-0-87184-308-1.
• Gan-Chaudhuri, Jagadis (1980). Tripura, the land and its people. Leeladevi Publications. ISBN 9788121004480.
• Lahiri, Bela (1999). "Numismatic Evidence on the Chronolgy and Succession of the rulers of Tripura". The Journal of the Numismatic Society of India. Numismatic Society of India.
• Momin, Mignonette; Mawlong, Cecile A.; Qadri, Fuz̤ail Aḥmad (2006). Society and economy in North-East India. New Delhi: Regency Publications. ISBN 978-81-87498-83-4.
• Nayar, V. K. (2005). Crossing the Frontiers of Conflict in the North East and Jammu and Kashmir: From Real Politik to Ideal Politik. New Delhi: Shipra Publications. ISBN 978-81-7541-218-7.
• Saha, Sudhanshu Bikash (1986). Tribes of Tripura: A Historical Survey. Rupali Book House.
• Singh Rana, J. P. (1998). Marriage and Customs of Tribes of India. New Delhi: M.D. Publications Pvt. Ltd. ISBN 978-81-7533-087-0.
• Sur, Hirendra Kumar (1986). British Relations with the State of Tripura, 1760–1947. Saraswati Book Depot.