మాథేరాన్

మాథేరాన్
మాథేరాన్
పర్వత విశ్రాంతి కేంద్రం; ముంబై మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం
	మాథేరాన్ టాయ్ ట్రైన్ పట్టాల నుండి మేఘాల్లో కనిపిస్తున్న మాథేరాన్ దృశ్యం
	మాథేరాన్ భారతదేశంలోని మహారాష్ట్రలో స్థానం
	నిర్దేశాంకాలు: 18°59′12″N 73°16′04″E / 18.9866°N 73.2679°E
దేశం	భారతదేశం
రాష్ట్రం	మహారాష్ట్ర
జిల్లా	రాయగడ్
ప్రభుత్వం
• రకం	మున్సిపల్ కౌన్సిల్
• ప్రధానభాగం	మాథేరాన్ హిల్ స్టేషన్ మున్సిపల్ కౌన్సిల్
విస్తీర్ణం
• మొత్తం	7 కి.మీ2 (3 చ. మై)
ఎత్తు	800 మీ (2,600 అ.)
జనాభా (2001)
• మొత్తం	5,139
• జనసాంద్రత	730/కి.మీ2 (1,900/చ. మై.)
భాషలు
• అధికారిక	మరాఠీ
• మాట్లాడే భాష	మరాఠీ
టైమ్ జోన్	UTC+5:30 (IST)
PIN	410102
టెలిఫోన్ కోడ్	02148
వాహన నమోదు	MH-46
సమీప నగరం	కర్జత్
వెబ్‌సైట్	http://www.matheran.net.in/en/

మాథేరాన్ భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని రాయగడ్ జిల్లాకు చెందిన కర్జత్ తాలూకాలో ఉన్న, కొంతవరకు వాహన రహిత పర్వత విశ్రాంతి కేంద్రం, మున్సిపల్ కౌన్సిల్. మాథేరాన్ ముంబై మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతంలో భాగంగా ఉండి, భారతదేశంలోని అతి చిన్న పర్వత విశ్రాంతి కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది పశ్చిమ కనుమలులో సముద్ర మట్టానికి సుమారు 800 మీటర్లు (2,625 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. ముంబై నుండి సుమారు 90 కి.మీ., పుణె నుండి సుమారు 120 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఈ నగరాలకు సమీపంగా ఉండటం వల్ల అనేక మంది వారాంత విహారయాత్రకు ఇక్కడికి వస్తుంటారు. మరాఠీలో “మాథేరాన్” అనే పదానికి “పర్వత శిఖరంపై అడవి” అనే అర్థం వస్తుంది. భారత ప్రభుత్వ పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ మాథేరాన్‌ను పర్యావరణ పరిరక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన ప్రాంతంగా ప్రకటించింది.

ఈ ప్రాంతంలో అనేక హోటళ్లు, పార్సీ బంగ్లాలు ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ వలస పాలనా కాలానికి చెందిన నిర్మాణ శైలి ఇప్పటికీ మాథేరాన్‌లో సంరక్షించబడింది.^[1] ఇక్కడి రహదారులు ఎర్రటి లేటరైట్ మట్టితో తయారయ్యాయి.

చరిత్ర

1850 మే నెలలో అప్పటి రాయగడ్ జిల్లా కలెక్టర్ హ్యూ పాయింట్జ్ మాలెట్ మాథేరాన్‌ను గుర్తించాడు. అనంతరం అప్పటి బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ గవర్నర్ లార్డ్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ దీన్ని భవిష్యత్ పర్వత విశ్రాంతి కేంద్రంగా అభివృద్ధి చేయడానికి పునాది వేశాడు. ప్రాంతీయ వేసవి వేడిని తప్పించుకోవడానికి విశ్రాంతి కేంద్రంగా మాథేరాన్ అభివృద్ధి చేయబడింది. ఇదే స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు వీర్ భాయ్ కోత్వాల్ జన్మస్థలం కూడా.

మాథేరాన్ రైల్వే

మాథేరాన్ హిల్ రైల్వేను సర్ ఆడమ్‌జీ పీర్‌భాయ్ 1907లో నిర్మించాడు. ఇది అడవి ప్రాంతం గుండా సుమారు 20 km (12 mi) దూరం ప్రయాణిస్తుంది. ఈ రైల్వేను యునెస్కో అధికారులు పరిశీలించినప్పటికీ, ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితాలో చోటు సంపాదించలేకపోయింది. భారతదేశంలోని ఇతర పర్వత రైల్వేలు అయిన దార్జిలింగ్ హిమాలయన్ రైల్వే, కాంగ్రా వ్యాలీ రైల్వే, నీలగిరి పర్వత రైల్వే ఇప్పటికే ఆ జాబితాలో ఉన్నాయి.^[2]

2016, 2017లో టాయ్ ట్రైన్ సేవలు ఎక్కువ కాలం నిలిపివేయబడ్డాయి. 2018 జనవరి 26న అప్పటి మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి దేవేంద్ర ఫడ్నవీస్ దీనిని మళ్లీ ప్రారంభించారు. అయితే 2019లో కొండచరియలు విరిగిపడడంతో సేవలు తిరిగి తాత్కాలికంగా నిలిపివేయబడ్డాయి. అనంతరం అమన్ లాడ్జ్, మాథేరాన్ స్టేషన్ మధ్య గంటకొకసారి నడిచే షటిల్ సేవగా ప్రారంభించబడింది.

నేల, శిలలు

భౌగోళికంగా మాథేరాన్ ప్రాంతంలోని శిలలు పూర్తిగా డెక్కన్ ట్రాప్ శిలలతో ఏర్పడ్డాయి. వీటిలో క్రిటేషియస్, ఈయోసీన్ యుగాలకు చెందిన మధ్యస్థ పొరలు, ఇంకా తక్కువ వయస్సు గల లేటరైట్ శిలలు ఉన్నాయి. ప్రధాన శిల బసాల్ట్ రకానికి చెందింది, ఇది ద్వితీయ మార్పుల ద్వారా లేటరైట్‌గా రూపాంతరం చెందింది. లేటరైట్ శిలలు కొండలపై ప్రధానంగా కనిపించి, కొండ శిఖరాలను దాదాపుగా పూర్తిగా కప్పేస్తాయి. దీనివల్ల బయటకు కనిపించే ఉపరితలాలు ఎర్రటి రాళ్ల మట్టిగా కనిపిస్తాయి. ఇక్కడి నేలలో పురుగు ఆకారపు లేదా గింజల మాదిరి నిర్మాణం ఉండి, అధిక పరిమాణంలో నీటిని కలిగి ఉంటుంది. కొండ శిఖరాలపై నేల పొర చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. పైభాగంలోని శిల మృదువైన, రంధ్రాలుగల ఇనుప-మట్టి పొరగా ఉండి, వేసవి ప్రారంభానికి ముందే దానిలోంచి నీరు పారిపోతుంది.^[3]

అడవులు, వృక్షజాలం, ప్రకృతి

మాథేరాన్‌లో అర్థ-సదా హరిత అడవులు ఉన్నాయి.^[4] ఇక్కడి చెట్లు ఎప్పుడూ ఆకులు కోల్పోని సదా హరిత వృక్షాలు కావడంతో, పీఠభూమి అడవులు చాలా దట్టంగా ఉండి, కొన్ని ప్రాంతాల్లో మరింత కిక్కిరిసినట్టుగా కనిపిస్తాయి. లేటరైట్ రంధ్రాలుగల నేల, అత్యధిక వర్షపాతం, దట్టమైన పొగమంచు కలిసి ఈ పీఠభూమిపై ప్రత్యేకమైన, వైవిధ్యభరితమైన వృక్షజాలాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి. అడవుల్లో పై, మధ్య, నేలస్థాయి వృక్ష వ్యవస్థలు కనిపిస్తాయి. చెట్లు నీడను ఇష్టపడే అనేక మూలికలు, వల్లి మొక్కలు, ఫెర్న్లు, మాస్ మొక్కలకు ఆవరణగా నిలుస్తాయి.

మాథేరాన్ అడవులు అనేక వృక్ష శాస్త్రవేత్తలను ఆకర్షించాయి. వారిలో స్మిత్ జె.వై. (1871), బర్డ్‌వుడ్ హెచ్.ఎం. (1886, 1896), కుక్ టీ. (1887–1901), వుడ్‌రో జి.ఎం. (1897–1901), ఇరానీ ఎన్.ఎ. (1962), సత్యనారాయణన్, ముద్లియర్ (1959), వర్టక్ వి.డి. (1966), కొఠారి, మూర్తి (1993) ముఖ్యులు.^[5] ఎండబెట్టిన మొక్కల మంచి సేకరణ బ్లాటర్ హెర్బేరియం, సెయింట్ జేవియర్స్ కళాశాల, బొంబాయి, ముంబైలో భద్రపరచబడింది.

మాథేరాన్‌లో అనేక ఔషధ మొక్కలు, మూలికలు ఉన్నాయి. 2003 ఫిబ్రవరి 4న కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ మాథేరాన్‌ను పర్యావరణ సున్నిత ప్రాంతం (ESZ)గా ప్రకటించింది.^[6] ESZగా ప్రకటించబడిన తర్వాత అభివృద్ధి కార్యకలాపాలు, ప్రమాదకర పరిశ్రమల నిర్మాణం నిలిపివేయబడ్డాయి.^[7]

మాథేరాన్‌లో కనిపించే చెట్ల జాబితా

క్రమ సంఖ్య	జాతుల శాస్త్రీయ నామాలు	సాధారణ నామాలు
1	Albizzia chinensis (Osb.) Merr.	ఉదల్, కజావ్
2	Actinodaphne angustifolia Nees.	పిసా
3	Aglaia lawii (Wight.) Sald.
4	Alseodaphne semicarpifolia Nees.	సుగ్రాన్
5	Alstonia scholaris (L.) R.Br.	సైతాన్, సత్విన్
6	Aporosa lindleyana (Wight) Baill.	ఉక్వేటి
7	Artocarpus lakoocha Roxb.	కెంషి
8	Atlantia racemosa Wight. & Arn.	మకాడ్ లింబు
9	Bambusa arundinacea (Retz.) Roxb	కలక్
10	Bauhinia foveolata Dalz.	చాంబెల్

ఈ ప్రాంతంలోని వృక్ష సంపద నేల రకం, నేల లోతుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నేల లోతు తక్కువగా ఉండటంతో పీఠభూముల అంచుల వద్ద వృక్ష సంపద తక్కువగా ఉంటుంది. అధిక వర్షపాతం, విభజిత కొండ ప్రాంతాలు, నేలలో అధిక లీచింగ్ కారణంగా బహిర్గత ప్రాంతాలు తక్కువ సారవంతంగా మారి, తేమను నిల్వ ఉంచే సామర్థ్యాన్ని కోల్పోతాయి. దీనివల్ల అల్ప వేర్లతో కూడిన వృక్షాలు మాత్రమే పెరుగుతాయి. నేల తన విలువైన తేమను, సారాన్ని కోల్పోకుండా ఉండేందుకు చెట్లను నాటడం అవసరం.

మాన్సూన్ కాలంలో పడమర లేదా నైరుతి దిశల నుంచి బలమైన గాలులు వీస్తాయి. అలాగే జనవరి నుండి మార్చి వరకు మూడు నెలల పాటు పొడి గాలులు కూడా వీచుతాయి. ఈ గాలులు మొక్కల తేమను పీల్చుకోవడంతో పాటు వాటిని వంచి, కొన్నిసార్లు విరిగేలా చేస్తాయి.

వన్యప్రాణులు

ఈ పట్టణంలో పెద్ద సంఖ్యలో కోతులు కనిపిస్తాయి. వీటిలో బోనెట్ మకాక్‌లు, హనుమాన్ లంగూర్‌లు ప్రధానమైనవి. మాథేరాన్‌లో గుర్రపు స్వారీ విస్తారంగా ఉండి, ఇవి స్థానిక ప్రతీకగా కూడా గుర్తించబడుతున్నాయి. అడవుల లోపల బార్కింగ్ డీర్‌లు, మలబార్ మహా ఎలుకలు, నక్కలు, అడవి పందులు, ముంగిసలు కనిపిస్తాయి. అయితే, కోతులతో పోలిస్తే ఈ జంతువుల సంఖ్య తక్కువగా ఉండి, సాధారణంగా మానవ కార్యకలాపాలు జరిగే ప్రాంతాలకు రావు.

చిరుతపులుల దర్శనాలు

మాథేరాన్ ప్రాంతానికి చిరుతపులులు స్థానిక జాతి కాకపోయినా, ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో పరిసర లోయలలోని దట్టమైన అడవుల కారణంగా చిరుతపులుల దర్శనాలు నమోదయ్యాయి. దేశవ్యాప్తంగా వాటి సంఖ్య తగ్గిపోవడంతో దర్శనాలు కూడా అరుదుగా మారాయి. మాథేరాన్‌లో ఇప్పటివరకు చిరుతపులుల దాడుల గురించి ఎలాంటి సమాచారం లేదు.

జనాభా గణాంకాలు

2001 భారత జనగణన ప్రకారం,^[8] మాథేరాన్ జనాభా 5,139. ఇందులో పురుషులు 58% కాగా, మహిళలు 42% ఉన్నారు. మాథేరాన్ సగటు అక్షరాస్యత రేటు 71%; పురుషుల అక్షరాస్యత 75%, మహిళల అక్షరాస్యత 66%గా నమోదైంది. జనాభాలో 11% మంది 6 సంవత్సరాల లోపు వయస్సు గలవారు. ఇక్కడ మాట్లాడే భాషల్లో మరాఠీ, హిందీ,, ఆంగ్లం ఉన్నాయి.

భౌగోళిక పరిస్థితులు, వాతావరణం

మాథేరాన్ 18°59′N 73°16′E / 18.98°N 73.27°E / 18.98; 73.27 వద్ద ఉంది.^[9] ఇది సముద్ర మట్టానికి సగటున 800 మీటర్లు (2,625 అడుగులు) ఎత్తులో ఉంది. ఎత్తైన ప్రాంతంలో ఉండటం వల్ల పరిసర ప్రాంతాలతో పోలిస్తే ఇక్కడ వాతావరణం చల్లగా, పొడిగా ఉంటుంది. అందువల్ల వేసవికాలంలో ఇది ప్రముఖ పర్యాటక కేంద్రంగా మారింది. ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణంగా 32°సె. (90°ఎఫ్.) నుండి 16°సె. (61°ఎఫ్.) వరకు ఉంటాయి.

అక్టోబర్, నవంబర్ నెలల నాటికి మాన్సూన్ తగ్గిపోవడంతో వాతావరణం చల్లబడుతుంది కానీ తేమ ఎక్కువగా ఉండదు. శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణంగా 11°సె. కంటే తక్కువకు వెళ్లవు. పగటిపూట ఎక్కువగా ఎండగా ఉన్నప్పటికీ, సాయంత్రాలు, తెల్లవారుజామున కొంత చలిగా ఉంటుంది. ఈ కాలంలో మాథేరాన్‌ను సందర్శించడానికి కొత్తగా వివాహమైన జంటలు ఎక్కువ ఆసక్తి చూపుతారు.

మార్చి నుండి మే వరకు పగటిపూట ఉష్ణోగ్రతలు 35°సె. పైగా నమోదవుతాయి. జూన్ నుండి సెప్టెంబర్ వరకు భారీ వర్షపాతం ఉంటుంది.

Climate data for మాథేరాన్
Month	Jan	Feb	Mar	Apr	May	Jun	Jul	Aug	Sep	Oct	Nov	Dec	Year
Mean daily maximum °C (°F)	28 (82)	30 (86)	31 (88)	32 (90)	33 (91)	32 (90)	30 (86)	30 (86)	29 (84)	33 (91)	31 (88)	29 (84)	31 (87)
Mean daily minimum °C (°F)	13 (55)	14 (57)	16 (61)	19 (66)	22 (72)	22 (72)	21 (70)	21 (70)	20 (68)	19 (66)	17 (63)	13 (55)	18 (65)
Average precipitation mm (inches)	2.0 (0.08)	1.5 (0.06)	2.3 (0.09)	4.1 (0.16)	25.1 (0.99)	773.9 (30.47)	2,035.6 (80.14)	1,461 (57.52)	658.6 (25.93)	168.1 (6.62)	31.5 (1.24)	3.8 (0.15)	5,167.5 (203.45)
Source: మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం

రవాణా

మాథేరాన్ ముంబై (100 కి.మీ.), పుణే (120 కి.మీ.) నగరాలకు రైలు, రహదారి మార్గాల ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంది. సమీప రైల్వే స్టేషన్ కొండ అడుగుభాగంలోని నేరల్ పట్టణంలో ఉంది. సమీప విమానాశ్రయం ముంబైలోని ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం.

రైలు మార్గం

మాథేరాన్ పట్టణ కేంద్రంలో న్యారో గేజ్ రైల్వే స్టేషన్ ఉంది. పాత మాథేరాన్ హిల్ రైల్వే ద్వారా నేరల్‌కు ప్రతిరోజూ అనేక రైళ్లు నడుస్తాయి.

ఈ టాయ్ ట్రైన్ నేరల్ జంక్షన్ వద్ద ప్రధాన రైల్వే మార్గంతో అనుసంధానమై ఉంటుంది. అమన్ లాడ్జ్, మాథేరాన్ మధ్య సుమారు ప్రతి గంటకోసారి రైలు నడుస్తుంది. ఇందులో సుమారు 85 సీట్లు ఉంటాయి. ఈ ప్రయాణానికి ఒక్కో వైపు దాదాపు రెండున్నర గంటల సమయం పడుతుంది.

రహదారి మార్గం

నేరల్ రైల్వే స్టేషన్ నుండి అమన్ లాడ్జ్ వరకు టాక్సీ సౌకర్యం అందుబాటులో ఉంది. అలాగే నేరల్, కర్జత్ రైల్వే స్టేషన్ల నుండి బస్సు సౌకర్యాలు కూడా ఉన్నాయి. మున్సిపాలిటీ నిర్వహించే అంబులెన్స్‌లు, ఈ-రిక్షాలు మినహా ఇతర వాహనాలకు పట్టణంలో అనుమతి లేదు. 2022 డిసెంబర్ 6 వరకు ఈ-రిక్షాలకు కూడా అనుమతి ఉండేది కాదు.^[10]

వాహనరహిత రవాణా

అమన్ లాడ్జ్‌కు అవతల గుర్రాలు, చేతితో లాగే రిక్షాలు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్న వాహనరహిత రవాణా సౌకర్యాలు.

పర్యాటక ఆకర్షణలు

మాథేరాన్‌లో మొత్తం 40 ప్రకృతి దృశ్య వీక్షణ స్థలాలు, రెండు సరస్సులు, రెండు ఉద్యానవనాలు, నాలుగు ప్రధాన ప్రార్థనా స్థలాలు, ఒక రేస్ కోర్స్ ఉన్నాయి.^{[citation needed]}

చారిత్రక ప్రదేశాలు

కోటలు: ఈ హిల్ స్టేషన్ సమీపంలో రెండు మధ్యయుగ కోటలు ఉన్నాయి. అవి Prabalgad, Pebkilla.^[11] వికట్‌గడ్ కోట కూడా ఒక ట్రెక్కింగ్ గమ్యస్థానంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది మాథేరాన్ ఉన్న కొండతో అనుసంధానమై ఉంటుంది.
గుర్రపు పందేల మైదానాలు: ఒలింపియా రేస్ కోర్స్ (1892–93లో సర్ ధుంజీభోయ్ బోమన్జీ స్థాపించారు).^[12]
మాథేరాన్ రైల్వే స్టేషన్

ఆధ్యాత్మిక ప్రదేశాలు

పిసమథ్ దేవాలయం
మాథేరాన్ శివ మందిరం

సరస్సులు

మాథేరాన్‌కు నీటి సరఫరా చార్లెట్ సరస్సు నుండి జరుగుతుంది. వర్షాకాలంలో ఈ ఆనకట్ట పొంగిపొర్లుతుంది, ఇది పర్యాటక ఆకర్షణగా మారుతుంది.^{[citation needed]}

ఉద్యానవనాలు

మాథేరాన్‌లోని “పేమాస్టర్ పార్క్”ను స్థానిక మున్సిపాలిటీ నిర్వహిస్తుంది. ఇక్కడ పిల్లల కోసం ఆటలు, పగోడాలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.^{[citation needed]}

ట్రెక్కింగ్ మార్గాలు

మాథేరాన్‌లో పర్యాటకులు సులభంగా ప్రయాణించగల అనేక ట్రెక్కింగ్ మార్గాలు ఉన్నాయి:

1) సన్‌సెట్ పాయింట్ మార్గం

ఈ మార్గం దోధానీ గ్రామం నుండి ప్రారంభమై మాథేరాన్‌లోని సన్‌సెట్ పాయింట్ వద్ద ముగుస్తుంది. ఇది ట్రెక్కర్లలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన మార్గం.

2) గార్బెట్ పాయింట్ మార్గం

ఈ మార్గం ధోమ్ ఆనకట్ట సమీపంలోని చిన్న గిరిజన గ్రామం “సాగచివాడి” నుండి ప్రారంభమవుతుంది. ఇది రెండవ అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన మార్గం.^[13]

3) రాంబాగ్ పాయింట్ మార్గం

ఈ మార్గం రాంబాగ్ పాయింట్ నుండి చౌక్ గ్రామం సమీపంలోని పొఖర్వాడి అనే చిన్న గ్రామం వరకు సాగుతుంది. వర్షాకాలంలో ఈ మార్గం ఒక జలపాతం గుండా వెళుతుంది. ఈ మార్గంలో ప్రయాణించే సమయంలో మోర్బే ఆనకట్ట వెనుక నీటి దృశ్యం కనిపిస్తుంది.^[13]

4) వన్ ట్రీ హిల్ మార్గం

ఈ మార్గం అంబేవాడి గ్రామం నుండి ప్రారంభమవుతుంది. అంబేవాడి, రాంబాగ్ పాయింట్‌కు వెళ్లే పొఖర్వాడి సమీపంలో ఉంటుంది. ఈ మార్గంలో కూడా మోర్బే ఆనకట్ట వెనుక నీటి దృశ్యం కనిపిస్తుంది.^[13]

5) వికట్‌గడ్ మార్గం

ఇది మాథేరాన్‌లో అత్యంత కఠినమైన ట్రెక్కింగ్ మార్గంగా పేర్కొనబడింది. ఇది మామ్దాపూర్ గ్రామం నుండి ప్రారంభమై వికట్‌గడ్ కోట మీదుగా సుమారు మూడు గంటల్లో మాథేరాన్ చేరుకుంటుంది.

అన్ని ట్రెక్కింగ్ మార్గాలను పూర్తి చేయడానికి సాధారణంగా రెండు నుండి మూడు గంటల సమయం పడుతుందని నివేదించబడింది.

చిత్రమాలిక

నడక మార్గాలు
చార్లెట్ సరస్సు వద్ద పర్యాటకులు
అడవి
మాథేరాన్ రైల్వే స్టేషన్‌లో వేచి ఉన్న రైలు
మాథేరాన్ రైల్వే స్టేషన్‌లోకి ప్రవేశిస్తున్న రైలు దృశ్యం
టాయ్ ట్రైన్
నేరల్ దృశ్యం

మూలాలు

↑ Modwel, Pallavi (18 June 2018). "Matheran – A Hub For Colonial Architecture And Heritage". Yatra. Retrieved 29 January 2023.^{[permanent dead link]}
↑ Rangnekar, Prashant (3 August 2010). "Neral-Matheran misses world heritage site target". The Indian Express. Retrieved 9 September 2012.
↑ "About Matheran Tourism | Matheran Hotels in Railway Stations & Market" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2021-07-16. Retrieved 2024-05-31.
↑ "Forest Types – National Remote Sensing Centre". NRSC.gov.in. Archived from the original on 7 ఆగస్టు 2017. Retrieved 30 October 2017.
↑ Kothari, M. J.; Moorthy, S. (30 October 1993). "Flora of Raigad District, Maharashtra State". Botanical Survey of India. Retrieved 30 October 2017 – via Google Books.
↑ Notification^{[permanent dead link]} maharashtra.gov.in
↑ Ecologically Sensitive Hill Station of Maharashtra maharashtra.gov.in
↑ "Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)". Census Commission of India. Archived from the original on 2004-06-16. Retrieved 1 November 2008.
↑ "Maps, Weather, and Airports for Matheran, India". FallingRain.com. Retrieved 30 October 2017.
↑ "E-rickshaws rev up in Maharashtra's Matheran, pave the way for easy and green commute". The Times of India. 2022-12-06. ISSN 0971-8257. Retrieved 2025-01-09.
↑ Maharashtra (India). Gazetteers Dept (1964). Maharashtra State Gazetteers: Kolaba. (2 v.). Gazetteer of India. Director of Government Printing, Stationery and Publications, Maharashtra State. p. 461.
↑ Keith, Kennedy, Dane (1996). The magic mountains : hill stations and the British raj. Berkeley: University of California Press. p. 206. ISBN 0-585-06987-5. OCLC 42922469.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
1 2 3 Uchil, Shraddha (29 September 2017). "Trek To Matheran: 3 Routes You Must Try If You Are An Avid Trekker". No. Mumbai. Mid-Day Infomedia Ltd. Mid Day. Archived from the original on 3 జనవరి 2020. Retrieved 3 January 2020.

బాహ్య లింకులు

Matheran travel guide from Wikivoyage

[1] Modwel, Pallavi (18 June 2018). "Matheran – A Hub For Colonial Architecture And Heritage". Yatra. Retrieved 29 January 2023.^{[permanent dead link]}

[2] Rangnekar, Prashant (3 August 2010). "Neral-Matheran misses world heritage site target". The Indian Express. Retrieved 9 September 2012.

[3] "About Matheran Tourism | Matheran Hotels in Railway Stations & Market" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2021-07-16. Retrieved 2024-05-31.

[4] "Forest Types – National Remote Sensing Centre". NRSC.gov.in. Archived from the original on 7 ఆగస్టు 2017. Retrieved 30 October 2017.

[5] Kothari, M. J.; Moorthy, S. (30 October 1993). "Flora of Raigad District, Maharashtra State". Botanical Survey of India. Retrieved 30 October 2017 – via Google Books.

[6] Notification^{[permanent dead link]} maharashtra.gov.in

[7] Ecologically Sensitive Hill Station of Maharashtra maharashtra.gov.in

[8] "Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)". Census Commission of India. Archived from the original on 2004-06-16. Retrieved 1 November 2008.

[9] "Maps, Weather, and Airports for Matheran, India". FallingRain.com. Retrieved 30 October 2017.

[10] "E-rickshaws rev up in Maharashtra's Matheran, pave the way for easy and green commute". The Times of India. 2022-12-06. ISSN 0971-8257. Retrieved 2025-01-09.

[Maharashtra-11] Maharashtra (India). Gazetteers Dept (1964). Maharashtra State Gazetteers: Kolaba. (2 v.). Gazetteer of India. Director of Government Printing, Stationery and Publications, Maharashtra State. p. 461.

[12] Keith, Kennedy, Dane (1996). The magic mountains : hill stations and the British raj. Berkeley: University of California Press. p. 206. ISBN 0-585-06987-5. OCLC 42922469.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)

[Mid_day-13] 1 2 3 Uchil, Shraddha (29 September 2017). "Trek To Matheran: 3 Routes You Must Try If You Are An Avid Trekker". No. Mumbai. Mid-Day Infomedia Ltd. Mid Day. Archived from the original on 3 జనవరి 2020. Retrieved 3 January 2020.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]