Jump to content

మాయా నాగరికత

లంకెలను మార్చు
వికీపీడియా నుండి
మాయా నాగరికత
Map showing the extent of the మాయా నాగరికత
మెసోఅమెరికాలో ఉనికిలో ఉన్న మాయా నగర-రాజ్యాలు
మతంమాయా మతం
భౌగోళిక పరిధిమాయా ప్రాంతం, మెసోఅమెరికా
కాలంమెసోఅమెరికన్ ప్రీక్లాసిక్ కాలం నుండి వలసవాద కాలం వరకు
తేదీలుc. క్రీ.పూ 2000 – క్రీ.శ 1697
ప్రాతినిధ్య స్థలంఉవాక్సాక్టున్, డ్జిబిల్చల్టున్, మాంటే అల్బాన్
ముఖ్యమైన స్థలాలు
దీనికి ముందుఆర్కాయిక్ కాలం
దీని తరువాత న్యూ స్పెయిన్
కెప్టెన్సీ జనరల్ ఆఫ్ గ్వాటెమాల
అంతరించడానికి కారణంమాయా స్పానిష్ ఆక్రమణ

మాయా నాగరికత (/ˈmaɪə/) ప్రాచీన కాలం నుండి ఆధునిక కాలం ప్రారంభం వరకు ఉనికిలో ఉన్న ఒక మెసోఅమెరికన్ నాగరికత. ఇది పురాతన దేవాలయాలు, గ్లిఫ్‌ల (లిపి) ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందింది. కొలంబియన్ పూర్వ అమెరికాలో మాయా లిపి అత్యంత అధునాతనమైనది, అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన రచనా వ్యవస్థ. ఈ నాగరికత కళ, వాస్తుశిల్పం, గణితం, క్యాలెండర్, ఖగోళ వ్యవస్థకు కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.

మాయా నాగరికత మాయా ప్రాంతంలో అభివృద్ధి చెందింది, ఈ ప్రాంతం నేడు ఆగ్నేయ మెక్సికో, మొత్తం గ్వాటెమాల, బెలిజ్, పశ్చిమ హోండురాస్, ఎల్ సాల్వడార్ భాగాలను కవర్ చేస్తుంది. ఇందులో యుకాటాన్ ద్వీపకల్పం ఉత్తర లోతట్టు ప్రాంతాలు, సియెర్రా మాడ్రే గ్వాటెమాలన్ ఎగువ ప్రాంతాలు, మెక్సికన్ రాష్ట్రమైన చియాపాస్, దక్షిణ గ్వాటెమాల, ఎల్ సాల్వడార్, పసిఫిక్ తీర మైదానం దక్షిణ లోతట్టు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. నేడు సమిష్టిగా మాయా ప్రజలుగా పిలువబడుతున్న వారి వారసులు 6 మిలియన్లకు పైగా ఉన్నారు, మనుగడలో ఉన్న ఇరవై ఎనిమిదికి పైగా మాయన్ భాషలు మాట్లాడుతున్నారు, వారి పూర్వీకుల ప్రాంతంలోనే నివసిస్తున్నారు.

క్రీ.పూ 2000కి ముందు ఉన్న ఆర్కాయిక్ కాలం వ్యవసాయం, ప్రారంభ గ్రామాలలో మొదటి పరిణామాలను చూసింది. ప్రీక్లాసిక్ కాలం (క్రీ.పూ 2000 నుండి క్రీ.శ 250 వరకు) మాయా ప్రాంతంలో మొదటి సంక్లిష్ట సమాజాల స్థాపన, మాయా ఆహారంలో ప్రధాన పంటలైన మొక్కజొన్న, బీన్స్, స్క్వాష్‌లు, మిరపకాయల సాగును చూసింది. మొదటి మాయా నగరాలు క్రీ.పూ 750 ప్రాంతంలో అభివృద్ధి చెందాయి, క్రీ.పూ 500 నాటికి ఈ నగరాలు విస్తృతమైన గార ముఖభాగాలతో కూడిన పెద్ద దేవాలయాలతో సహా స్మారక వాస్తుశిల్పాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. హైరోగ్లిఫిక్ రైటింగ్ క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దం నాటికి మాయా ప్రాంతంలో ఉపయోగించబడింది. లేట్ ప్రీక్లాసిక్‌లో పేటెన్ బేసిన్‌లో అనేక పెద్ద నగరాలు అభివృద్ధి చెందాయి, గ్వాటెమాలన్ ఎగువ ప్రాంతాలలో కమినల్జుయు నగరం ప్రాముఖ్యత సంతరించుకుంది. క్రీ.శ 250 ప్రాంతంలో ప్రారంభమయ్యే క్లాసిక్ వ్యవధి మాయా ప్రజలు లాంగ్ కౌంట్ తేదీలతో చెక్కబడిన స్మారక చిహ్నాలను పెంచుతున్న కాలంగా ఎక్కువగా నిర్వచించబడింది. ఈ కాలంలో మాయా నాగరికత సంక్లిష్ట వాణిజ్య నెట్‌వర్క్ ద్వారా అనుసంధానించబడిన అనేక నగర-రాజ్యాలను అభివృద్ధి చేసింది. మాయా లోతట్టు ప్రాంతాలలో రెండు గొప్ప ప్రత్యర్థులైన టికల్, కలక్ముల్ నగరాలు శక్తివంతంగా మారాయి. క్లాసిక్ కాలం మాయన్ రాజవంశ రాజకీయాల్లో సెంట్రల్ మెక్సికన్ నగరమైన టియోటిహువాకాన్ చొరబాటు జోక్యాన్ని కూడా చూసింది. 9వ శతాబ్దంలో సెంట్రల్ మాయా ప్రాంతంలో విస్తృతమైన రాజకీయ పతనం ఏర్పడింది, దీని ఫలితంగా అంతర్గత యుద్ధాలు, నగరాలను విడిచిపెట్టడం, జనాభా ఉత్తరం వైపు మళ్లడం జరిగింది. పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలంలో ఉత్తరాన చిచెన్ ఇట్జా పెరుగుదల, గ్వాటెమాలన్ ఎగువ ప్రాంతాలలో దూకుడు క్వీచే రాజ్యం విస్తరణ జరిగింది. 16వ శతాబ్దంలో స్పానిష్ సామ్రాజ్యం మెసోఅమెరికన్ ప్రాంతాన్ని వలసరాజ్యంగా చేసుకుంది, సుదీర్ఘమైన ప్రచారాల పరంపర 1697లో చివరి మాయా నగరమైన నోజ్‌పెటెన్ పతనానికి దారితీసింది.

క్లాసిక్ కాలంలో పాలన "దైవిక రాజు" భావన చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది, అతను మానవులు, అతీంద్రియ రాజ్యాల మధ్య మధ్యవర్తిగా వ్యవహరించాడని భావించేవారు. రాచరికం సాధారణంగా (కాని ప్రత్యేకంగా కాదు)[1] పితృస్వామ్యమైనది, అధికారం సాధారణంగా పెద్ద కుమారుడికి పంపబడుతుంది. కాబోయే రాజు పాలకుడిగా, విజయవంతమైన యుద్ధ నాయకుడిగా ఉంటాడని భావించారు. మాయా రాజకీయాల్లో క్లోజ్డ్ ప్యాట్రనేజ్ సిస్టమ్‌లు ప్రధాన శక్తిగా ఉన్నాయి, అయితే పోషకత్వం రాజ్యం రాజకీయ నిర్మాణాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేసిందో ఒక నగర-రాజ్యం నుండి మరొక నగర-రాజ్యానికి మారుతూ ఉంటుంది. లేట్ క్లాసిక్ కాలం నాటికి ప్రభువులు పరిమాణంలో పెరిగారు, రాజుకు గతంలో ఉన్న ప్రత్యేక అధికారాన్ని తగ్గించారు. మాయా ప్రజలు కలప, పచ్చ, అబ్సిడియన్, సిరామిక్స్, చెక్కిన రాతి స్మారక చిహ్నాలు, గార, చక్కగా చిత్రించిన కుడ్యచిత్రాలతో సహా పాడైపోయే, పాడవని పదార్థాలను ఉపయోగించి అధునాతన కళారూపాలను అభివృద్ధి చేశారు.

మాయా నగరాలు సేంద్రీయంగా విస్తరించేవి. నగర కేంద్రాలు ఉత్సవ, పరిపాలనా సముదాయాలను కలిగి ఉన్నాయి, చుట్టూ క్రమరహిత ఆకారంలో ఉన్న నివాస జిల్లాలు ఉన్నాయి. నగరంలోని వివిధ ప్రాంతాలు తరచుగా కాలిబాటల ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంటాయి. ఆర్కిటెక్చరల్ పరంగా నగర భవనాలలో రాజభవనాలు, పిరమిడ్-ఆలయాలు, ఉత్సవ బాల్ కోర్టులు, ఖగోళ పరిశీలన కోసం ప్రత్యేకంగా సమలేఖనం చేయబడిన నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. మాయా ప్రముఖులు అక్షరాస్యులు, వీరు హైరోగ్లిఫిక్ రచన సంక్లిష్ట వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేశారు. పూర్వ-కొలంబియన్ అమెరికాలో వీరిది అత్యంత అధునాతన రచనా వ్యవస్థ. మాయలు వారి చరిత్ర, ఆచార జ్ఞానాన్ని మడతపెట్టే పుస్తకాలలో నమోదు చేశారు, వీటిలో కేవలం మూడు వివాదరహిత ఉదాహరణలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి, మిగిలినవి స్పానిష్ వారిచే నాశనం చేయబడ్డాయి. అదనంగా మాయా గ్రంథాల అనేక ఉదాహరణలు స్టెలే, సిరామిక్స్‌పై చూడవచ్చు. మాయా సంక్లిష్టమైన ఇంటర్‌లాకింగ్ ఆచార క్యాలెండర్‌ల శ్రేణిని అభివృద్ధి చేశారు, మానవ చరిత్రలో స్పష్టమైన సున్నా గురించి తెలిసిన తొలి సందర్భాలలో ఒకటైన గణితాన్ని ఉపయోగించారు. వారి మతంలో భాగంగా మాయా ప్రజలు నరబలి ఆచరించేవారు.

శబ్దవ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

"మాయా" అనేది ఈ ప్రాంతంలో నివసించే వివిధ ప్రజలను సమిష్టిగా సూచించడానికి ఉపయోగించే ఆధునిక పదం, ఎందుకంటే మాయా ప్రజలు వారి చరిత్రలో అత్యధిక భాగం సాధారణ జాతి గుర్తింపు లేదా రాజకీయ ఐక్యత భావాన్ని కలిగి లేరు.[2] యుకాటాన్ ద్వీపకల్పంలోని ప్రారంభ స్పానిష్, మాయన్-భాష వలస మూలాలు యుకాటెక్ మాయా మాట్లాడే భాష, అప్పటి విడిచిపెట్టబడిన మాయపాన్ నగరం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం రెండింటినీ సూచించడానికి "మాయా" పదాన్ని ఉపయోగించాయి. "మాయా" అనే పదం మాయపాన్ నగరం నుండి ఉద్భవించింది.[3][4] కొన్ని వలసవాద మాయన్-భాష మూలాలు ఇతర మాయా సమూహాలను సూచించడానికి "మాయా" ను ఉపయోగించాయి, కొన్నిసార్లు స్పానిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన మాయా సమూహాలను కించపరిచే ఉద్దేశ్యంతో ఉపయోగించాయి.[5]

భౌగోళికం

[మార్చు]
మాయా ప్రాంతం

మాయా నాగరికత ఆగ్నేయ మెక్సికో, ఉత్తర మధ్య అమెరికాను కలుపుకొని విస్తృత భూభాగాన్ని ఆక్రమించింది. ఈ ప్రాంతంలో మొత్తం యుకాటాన్ ద్వీపకల్పం, ఇప్పుడు ఆధునిక దేశాలైన గ్వాటెమాల, బెలిజ్‌లో ఉన్న మొత్తం భూభాగం, అలాగే హోండురాస్, ఎల్ సాల్వడార్ పశ్చిమ భాగాలు ఉన్నాయి.[6] ద్వీపకల్పంలో ఎక్కువ భాగం కొన్ని కొండలు లేదా పర్వతాలు, సాధారణంగా తక్కువ తీరప్రాంతంతో విశాలమైన మైదానంతో ఏర్పడింది.[7] మాయా భూభాగం మెసోఅమెరికాలో మూడింట ఒక వంతు ఆక్రమించింది,[8] మాయా ఓల్మెక్స్, మిక్స్‌టెక్స్, టియోటిహువాకాన్, అజ్‌టెక్‌లతో సహా పొరుగు సంస్కృతులతో క్రియాశీలక సంబంధంలో నిమగ్నమై ఉంది.[9] ప్రారంభ క్లాసిక్ కాలంలో మాయా నగరాలైన టికల్, కమినల్జుయు మధ్య మెక్సికో ఎగువ ప్రాంతాల వరకు విస్తరించిన నెట్‌వర్క్‌లో కీలకమైన మాయా కేంద్రాలు;[10] టియోటిహువాకాన్‌లోని టెటిట్లా సమ్మేళనంలో బలమైన మాయా ఉనికి ఉంది.[11] మాయా నగరం చిచెన్ ఇట్జా, సుదూర టోల్టెక్ రాజధాని తులా ప్రత్యేకించి సన్నిహిత సంబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.[12]

పెటెన్ ప్రాంతం దట్టమైన అటవీప్రాంతంతో కూడిన తక్కువ-సున్నపురాయి మైదానాన్ని కలిగి ఉంటుంది;[13] పద్నాలుగు సరస్సుల గొలుసు పెటెన్ సెంట్రల్ డ్రైనేజీ బేసిన్ గుండా వెళుతుంది.[14] దక్షిణాన మైదానం క్రమంగా గ్వాటెమాలన్ హైలాండ్స్ వైపు పెరుగుతుంది.[15] దట్టమైన మాయా అడవి ఉత్తర పెటెన్, బెలిజ్, ఎక్కువ భాగం క్వింటానా రూ, దక్షిణ కాంపెచే, దక్షిణ యుకాటాన్ రాష్ట్రంలోని కొంత భాగాన్ని కవర్ చేస్తుంది. మరింత ఉత్తరాన వృక్షసంపద దట్టమైన పొదలతో కూడిన తక్కువ అడవిగా మారుతుంది.[16]

సోకోనుస్కో తీర ప్రాంతం సియెర్రా మాడ్రే డి చియాపాస్‌కు దక్షిణాన ఉంది,[17] ఇది ఇరుకైన తీర మైదానం, సియెర్రా మాడ్రే పర్వత ప్రాంతాలను కలిగి ఉంటుంది.[18] మాయా ఎగువ ప్రాంతాలు చియాపాస్ నుండి తూర్పు వైపు గ్వాటెమాల వరకు విస్తరించి సియెర్రా డి లాస్ కుచుమాటేనెస్‌లో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంటాయి. వారి ప్రధాన పూర్వ-కొలంబియన్ జనాభా కేంద్రాలు గ్వాటెమాల లోయ, క్వెట్జాల్టెనాంగో లోయ వంటి అతిపెద్ద ఎత్తైన లోయలలో ఉన్నాయి. దక్షిణ ఎత్తైన ప్రాంతాలలో అగ్నిపర్వత శంకువుల బెల్ట్ పసిఫిక్ తీరానికి సమాంతరంగా నడుస్తుంది. ఎత్తైన ప్రాంతాలు ఉత్తరాన వెరాపాజ్‌లోకి విస్తరించి తూర్పుకు క్రమంగా దిగుతాయి.[19]

చరిత్ర

[మార్చు]

మాయా నాగరికత చరిత్ర మూడు ప్రధాన కాలాలుగా విభజించబడింది: ప్రీక్లాసిక్, క్లాసిక్, పోస్ట్‌క్లాసిక్.[20] వీటికి ముందు ఆర్కాయిక్ కాలం ఉంది, ఈ సమయంలో మొదటి స్థిరపడిన గ్రామాలు, వ్యవసాయంలో ప్రారంభ పరిణామాలు ఉద్భవించాయి.[21] ఆధునిక పండితులు ఈ కాలాలను సాంస్కృతిక పరిణామం లేదా పతనాన్ని సూచించేవిగా కాకుండా మాయా కాలక్రమం ఏకపక్ష విభాగాలుగా పరిగణిస్తారు.[22] పీరియడ్ స్పాన్‌ల ప్రారంభ, ముగింపు తేదీల నిర్వచనాలు రచయితపై ఆధారపడి శతాబ్దం వరకు మారవచ్చు.[23]

మాయా కాలక్రమం[24]
కాలం విభాగం తేదీలు
ఆర్కాయిక్ 8000–2000 క్రీ.పూ[25]
ప్రీక్లాసిక్ ఎర్లీ ప్రీక్లాసిక్ 2000–1000 క్రీ.పూ
మిడిల్ ప్రీక్లాసిక్ ఎర్లీ మిడిల్ ప్రీక్లాసిక్ 1000–600 క్రీ.పూ
లేట్ మిడిల్ ప్రీక్లాసిక్ 600–350 క్రీ.పూ
లేట్ ప్రీక్లాసిక్ ఎర్లీ లేట్ ప్రీక్లాసిక్ 350–1 క్రీ.పూ
లేట్ లేట్ ప్రీక్లాసిక్ 1 క్రీ.పూ – క్రీ.శ 159
టెర్మినల్ ప్రీక్లాసిక్ క్రీ.శ 159–250
క్లాసిక్ ఎర్లీ క్లాసిక్ క్రీ.శ 250–550
లేట్ క్లాసిక్ క్రీ.శ 550–830
టెర్మినల్ క్లాసిక్ క్రీ.శ 830–950
పోస్ట్‌క్లాసిక్ ఎర్లీ పోస్ట్‌క్లాసిక్ క్రీ.శ 950–1200
లేట్ పోస్ట్‌క్లాసిక్ క్రీ.శ 1200–1539
కాంటాక్ట్ కాలం క్రీ.శ 1511–1697[26]

ప్రీక్లాసిక్ కాలం (క్రీ.పూ 2000 – క్రీ.శ 250)

[మార్చు]
ఎత్తైన ప్రాంతాలలో ఉన్న కమినల్జుయు, లోతట్టు ప్రాంతాలలో ఉన్న ఎల్ మిరాడార్ రెండూ లేట్ ప్రీక్లాసిక్ లో ముఖ్యమైన నగరాలు.

మాయా వారు తమ మొదటి నాగరికతను ప్రీక్లాసిక్ కాలంలో అభివృద్ధి చేశారు.[27] మాయా నాగరికత ఈ యుగం ఎప్పుడు ప్రారంభమైందో పండితులు చర్చిస్తూనే ఉన్నారు. కుయెల్లో (ఆధునిక బెలిజ్) వద్ద మాయా నివాసం క్రీ.పూ 2600 నాటిదిగా కార్బన్ డేటింగ్ చేయబడింది.[28] పసిఫిక్ తీరంలోని సోకోనుస్కో ప్రాంతంలో క్రీ.పూ 1800 ప్రాంతంలో స్థావరాలు ఏర్పడ్డాయి, మాయలు అప్పటికే మొక్కజొన్న, బీన్స్, స్క్వాష్, మిరపకాయల ప్రధాన పంటలను పండిస్తున్నారు.[29] ఈ కాలం నిశ్చల సంఘాలు, కుండలు, కాల్చిన మట్టి బొమ్మల పరిచయం ద్వారా వర్గీకరించబడింది.[30]

మిడిల్ ప్రీక్లాసిక్ కాలంలో చిన్న గ్రామాలు నగరాలుగా ఏర్పడటం ప్రారంభించాయి.[31] గ్వాటెమాలలోని పెటెన్ విభాగంలోని నక్బే మాయా లోతట్టు ప్రాంతాలలో బాగా నమోదు చేయబడిన పురాతన నగరం,[32] ఇక్కడ పెద్ద నిర్మాణాలు క్రీ.పూ 750 నాటివి.[31] యుకాటాన్ ఉత్తర లోతట్టు ప్రాంతాలు మిడిల్ ప్రీక్లాసిక్ నాటికి విస్తృతంగా స్థిరపడ్డాయి.[33] సుమారుగా క్రీ.పూ 400 నాటికి ప్రారంభ మాయా పాలకులు స్టెలేను పెంచుతున్నారు.[34] క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దం నాటికి పేటెన్‌లో అభివృద్ధి చెందిన లిపి ఇప్పటికే వాడుకలో ఉంది.[35] లేట్ ప్రీక్లాసిక్ కాలంలో ఎల్ మిరాడార్ అపారమైన నగరం సుమారుగా 16 square kilometres (6.2 sq mi) విస్తీర్ణానికి పెరిగింది.[36] అంత పెద్దది కానప్పటికీ టికల్ క్రీ.పూ 350 నాటికి ఇప్పటికే ఒక ముఖ్యమైన నగరంగా ఉంది.[37]

ఎత్తైన ప్రాంతాలలో కమినల్జుయు లేట్ ప్రీక్లాసిక్‌లో ప్రధాన కేంద్రంగా ఉద్భవించింది.[38] తకాలిక్ అబాజ్, చోకోలా పసిఫిక్ తీర మైదానంలో అత్యంత ముఖ్యమైన రెండు నగరాలు,[39] ఉత్తర యుకాటాన్‌లో కొమ్చెన్ ఒక ముఖ్యమైన ప్రదేశంగా ఎదిగింది.[40] లేట్ ప్రీక్లాసిక్ సాంస్కృతిక వికసనం క్రీ.శ 1వ శతాబ్దంలో కుప్పకూలింది, ఆ యుగానికి చెందిన అనేక గొప్ప మాయా నగరాలు విడిచిపెట్టబడ్డాయి; ఈ పతనానికి కారణం తెలియదు.[41]

క్లాసిక్ కాలం (క్రీ.శ 250–900)

[మార్చు]
క్విరిగువా నుండి స్టెలా D, రాజు కక్ టిలివ్ చాన్ యోపాత్‌ను సూచిస్తుంది[42]

క్లాసిక్ కాలం ఎక్కువగా లోతట్టు మాయా లాంగ్ కౌంట్ క్యాలెండర్‌ని ఉపయోగించి తేదీలతో స్మారక చిహ్నాలను పెంచిన కాలంగా నిర్వచించబడింది.[43] ఈ కాలం భారీ-స్థాయి నిర్మాణం, పట్టణవాదం శిఖరాగ్రానికి గుర్తుగా నిలిచింది, స్మారక శాసనాల రికార్డింగ్, ముఖ్యంగా దక్షిణ లోతట్టు ప్రాంతాలలో గణనీయమైన మేధో, కళాత్మక అభివృద్ధిని ప్రదర్శించింది.[43] క్లాసిక్ పీరియడ్ మాయా రాజకీయ భూభాగం ఇటాలియన్ పునరుజ్జీవనం లేదా క్లాసికల్ గ్రీస్‌తో పోల్చబడింది, బహుళ నగర-రాజ్యాలు పొత్తులు, శత్రుత్వాల సంక్లిష్ట నెట్‌వర్క్‌లో నిమగ్నమై ఉన్నాయి.[44] అతిపెద్ద నగరాలు 50,000 నుండి 120,000 మంది ప్రజలను కలిగి ఉన్నాయి, అనుబంధ సైట్‌ల నెట్‌వర్క్‌లకు అనుసంధానించబడ్డాయి.[45]

ప్రారంభ క్లాసిక్ సమయంలో మాయా ప్రాంతం అంతటా నగరాలు సుదూర వ్యాలీ ఆఫ్ మెక్సికోలోని టియోటిహువాకాన్ గొప్ప మహానగరం ద్వారా ప్రభావితమయ్యాయి.[46] క్రీ.శ 378లో టియోటిహువాకాన్ టికల్, సమీపంలోని ఇతర నగరాల్లో నిర్ణయాత్మకంగా జోక్యం చేసుకుని వారి పాలకులను పదవీచ్యుతులను చేసి కొత్త టియోటిహువాకాన్ మద్దతుగల రాజవంశాన్ని నెలకొల్పింది.[47] ఈ జోక్యానికి సియాజ్ కక్ నాయకత్వం వహించాడు, ఇతను 378 ప్రారంభంలో టికల్ చేరుకున్నాడు. టికల్ రాజు చక్ టోక్ ఇచాక్ I అదే రోజు మరణించాడు, ఇది హింసాత్మక ఆక్రమణను సూచిస్తుంది.[48] ఒక సంవత్సరం తరువాత సియాజ్ కక్ కొత్త రాజు యాక్స్ నూన్ అహిన్ I సంస్థాపనను పర్యవేక్షించాడు.[49] టికల్ కేంద్ర లోతట్టు ప్రాంతాలలో అత్యంత శక్తివంతమైన నగరంగా మారినప్పుడు ఇది రాజకీయ ఆధిపత్య కాలానికి దారితీసింది.[49]

టికల్ గొప్ప ప్రత్యర్థి కలక్ముల్, ఇది పేటెన్ బేసిన్‌లోని మరొక శక్తివంతమైన నగరం.[50] టికల్, కలక్ముల్ రెండూ మిత్రపక్షాలు, సామ్రాజ్యాల విస్తృతమైన వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేశాయి; ఈ నెట్‌వర్క్‌లలో ఒకదానిలోకి ప్రవేశించిన తక్కువ నగరాలు అగ్రశ్రేణి నగరంతో వారి అనుబంధం నుండి ప్రతిష్టను పొందాయి, నెట్‌వర్క్ సభ్యులతో శాంతియుత సంబంధాలను కొనసాగించాయి.[51] టికల్, కలక్ముల్ ఒకదానికొకటి వ్యతిరేకంగా వారి కూటమి నెట్‌వర్క్‌లను నడిపించడంలో నిమగ్నమై ఉన్నాయి. క్లాసిక్ కాలంలోని వివిధ సమయాల్లో ఈ శక్తులలో ఒకటి దాని గొప్ప ప్రత్యర్థిపై వ్యూహాత్మక విజయాన్ని సాధించింది, ఫలితంగా వికసించే, క్షీణతకు సంబంధించిన సంబంధిత కాలాలు ఏర్పడతాయి.[52]

కలక్ముల్ క్లాసిక్ కాలపు అత్యంత ముఖ్యమైన నగరాలలో ఒకటి.

629లో టికల్ రాజు కినిచ్ మువాన్ జోల్ II కుమారుడైన బాలాజ్ చాన్ కవిల్, కలక్ముల్ పరిధికి మించి టికల్ శక్తిని విస్తరించేందుకు ఒక అవుట్‌పోస్ట్‌గా ఉద్దేశించి, పెటెక్స్‌బాటున్ ప్రాంతంలోని డాస్ పిలాస్ వద్ద ఒక కొత్త నగరాన్ని కనుగొనడానికి పంపబడ్డాడు.[53] తరువాతి రెండు దశాబ్దాలుగా అతను టికల్ వద్ద తన సోదరుడు, అధిపతి కోసం విధేయతతో పోరాడాడు. 648లో కలక్ముల్ రాజు యుక్నూమ్ చీన్ II బలాజ్ చాన్ కవిల్‌ను బంధించాడు. యుక్నూమ్ చీన్ II ఆ తర్వాత తన సామంతుడిగా డాస్ పిలాస్ సింహాసనంపై బలాజ్ చాన్ కవిల్‌ను తిరిగి నియమించాడు.[54] ఆ తర్వాత అతను కలక్ముల్ నమ్మకమైన మిత్రుడిగా పనిచేశాడు.[55]

ఆగ్నేయంలో కోపాన్ అత్యంత ముఖ్యమైన నగరం.[50] దాని క్లాసిక్-కాల రాజవంశం 426లో కినిచ్ యాక్స్ కుక్ మో ద్వారా స్థాపించబడింది. కొత్త రాజుకు సెంట్రల్ పేటెన్, టియోటిహువాకాన్‌లతో బలమైన సంబంధాలు ఉన్నాయి.[56] 695 నుండి 738 వరకు పరిపాలించిన ఉవాక్సాక్లజున్ ఉబాహ్ కవిల్ పాలనలో కోపాన్ దాని సాంస్కృతిక, కళాత్మక అభివృద్ధి శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది.[57] క్విరిగువా రాజు కక్ టిలివ్ చాన్ యోపాత్ అనే తన సామంతునిచే పట్టుబడటంతో అతని పాలన వినాశకరంగా ముగిసింది.[58] బంధించబడిన కోపాన్ ప్రభువు క్విరిగువాకు తిరిగి తీసుకోబడ్డాడు, ఒక బహిరంగ ఆచారంలో శిరచ్ఛేదం చేయబడ్డాడు.[59] టికల్ శక్తివంతమైన మిత్రుడిని బలహీనపరిచేందుకు ఈ తిరుగుబాటుకు కలక్ముల్ మద్దతు ఇచ్చి ఉండొచ్చు.[60] ఉసుమాసింటా ప్రాంతంలో పలెన్క్యూ, యాక్స్‌చిలన్ అత్యంత శక్తివంతమైన నగరాలు.[50] ఎత్తైన ప్రదేశాలలో గ్వాటెమాల లోయలో ఉన్న కమినల్జుయు 300 నాటికే విస్తృతమైన నగరంగా ఉంది.[61] మాయా ప్రాంతానికి ఉత్తరాన కోబా అత్యంత ముఖ్యమైన రాజధాని.[62]

క్లాసిక్ మాయా పతనం

[మార్చు]
ఉత్తర మాయా ప్రాంతంలో చిచెన్ ఇట్జా అత్యంత ముఖ్యమైన నగరం.

సా.శ 9వ శతాబ్దంలో సెంట్రల్ మాయా ప్రాంతం ప్రధాన రాజకీయ పతనాన్ని చవిచూసింది, ఇది నగరాలను విడిచిపెట్టడం, రాజవంశాల ముగింపు, కార్యాచరణ ఉత్తరం వైపు మళ్లడం ద్వారా గుర్తించబడింది.[46][63] ఏ విశ్వవ్యాప్తంగా ఆమోదించబడిన సిద్ధాంతం ఈ పతనాన్ని వివరించలేదు, కానీ ఇది బహుశా స్థానిక అంతర్గత యుద్ధాలు, తీవ్రమైన పర్యావరణ క్షీణతకు దారితీసే అధిక జనాభా, కరువులతో సహా కారణాల కలయికను కలిగి ఉండొచ్చు.[64] టెర్మినల్ క్లాసిక్ అని పిలువబడే ఈ కాలంలో చిచెన్ ఇట్జా, ఉక్ష్మల్ ఉత్తర నగరాలు పెరిగిన కార్యకలాపాలను చూపించాయి.[46] దక్షిణ లోతట్టు ప్రాంతాల నగరాలు స్మారక చిహ్నాలను పెంచడం మానేసిన చాలా కాలం తర్వాత ఉత్తర యుకాటాన్ ద్వీపకల్పంలోని ప్రధాన నగరాల్లో జనాభా నివసించారు.[65]

క్లాసిక్ మాయా సామాజిక సంస్థ వాణిజ్యం, ఆహార పంపిణీ కేంద్ర నియంత్రణపై కాకుండా పాలకుడి ఆచార అధికారంపై ఆధారపడి ఉంది. ఈ నమూనా మార్పులకు ప్రతిస్పందించడానికి పేలవంగా నిర్మించబడింది, ఎందుకంటే పాలకుడి చర్యలు సంప్రదాయం ద్వారా నిర్మాణం, ఆచారం, యుద్ధం వంటి కార్యకలాపాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడ్డాయి. ఇది దైహిక సమస్యలను మరింత తీవ్రతరం చేయడానికి మాత్రమే పనిచేసింది.[66] 9, 10వ శతాబ్దాల నాటికి ఇది పాలన వ్యవస్థ పతనానికి దారితీసింది. ఉత్తర యుకాటాన్‌లో వ్యక్తిగత పాలనను ఉన్నత వంశాల నుండి ఏర్పడిన పాలక మండలి భర్తీ చేసింది. దక్షిణ యుకాటాన్, సెంట్రల్ పేటెన్‌లో రాజ్యాలు క్షీణించాయి; పశ్చిమ పేటెన్, కొన్ని ఇతర ప్రాంతాలలో మార్పులు వినాశకరంగా ఉన్నాయి, నగరాల్లో వేగంగా జనాభా క్షీణతకు దారితీశాయి.[67] రెండు తరాల వ్యవధిలో మధ్య మాయా ప్రాంతంలోని పెద్ద భాగాలు అన్నీ విడిచిపెట్టబడ్డాయి.[68] రాజధానులు, వాటి ద్వితీయ కేంద్రాలు సాధారణంగా 50 నుండి 100 సంవత్సరాల వ్యవధిలో విడిచిపెట్టబడ్డాయి.[45] ఒక్కొక్కటిగా నగరాలు తేదీలతో కూడిన స్మారక చిహ్నాలను చెక్కడం ఆపివేశాయి; చివరి లాంగ్ కౌంట్ తేదీ 909లో టోనినా వద్ద చెక్కబడింది. స్టెలేలను నిర్మించడం మానేశారు, స్క్వాటర్లు విడిచిపెట్టిన రాజభవనాలలోకి మారారు. మెసోఅమెరికన్ వాణిజ్య మార్గాలు మారాయి, పేటెన్‌ను దాటవేసాయి.[69]

పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలం (క్రీ.శ 950–1539)

[మార్చు]
జాకులేయు గ్వాటెమాలన్ ఎగువ ప్రాంతాలలో పోస్ట్‌క్లాసిక్ మమ్ రాజ్య రాజధాని.[70]

చాలా తగ్గించబడినప్పటికీ ప్రధాన క్లాసిక్ కాలం నగరాలను విడిచిపెట్టిన తర్వాత పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలంలో గణనీయమైన మాయా ఉనికి ఉండిపోయింది; జనాభా ముఖ్యంగా శాశ్వత నీటి వనరుల దగ్గర కేంద్రీకృతమై ఉంది.[71] మునుపటి సంకోచ చక్రాల మాదిరిగా కాకుండా విడిచిపెట్టిన భూములు పోస్ట్‌క్లాసిక్‌లో త్వరగా పునరావాసం పొందలేదు.[45] కార్యాచరణ ఉత్తర లోతట్టు ప్రాంతాలు, మాయా హైలాండ్స్‌కు మారింది; ఇది దక్షిణ లోతట్టు ప్రాంతాల నుండి వలసలను కలిగి ఉండొచ్చు, ఎందుకంటే అనేక పోస్ట్‌క్లాసిక్ మాయా సమూహాలు వలస పురాణాలను కలిగి ఉన్నాయి.[72] 11వ శతాబ్దంలో చిచెన్ ఇట్జా, దాని పూక్ పొరుగు ప్రాంతాలు నాటకీయంగా క్షీణించాయి, ఇది క్లాసిక్ పీరియడ్ పతనం చివరి ఘట్టాన్ని సూచిస్తుంది. చిచెన్ ఇట్జా క్షీణత తర్వాత, 12వ శతాబ్దంలో మాయపాన్ నగరం పెరిగే వరకు మాయా ప్రాంతంలో ఆధిపత్య శక్తి లేదు. కరేబియన్, గల్ఫ్ తీరాలకు సమీపంలో కొత్త నగరాలు వెలిశాయి, కొత్త వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లు ఏర్పడ్డాయి.[73]

పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలం మునుపటి క్లాసిక్ కాలం నుండి మార్పుల ద్వారా గుర్తించబడింది.[74] గ్వాటెమాల లోయలో ఒకప్పుడు గొప్ప నగరంగా ఉన్న కమినల్జుయు దాదాపు 2,000 సంవత్సరాల నిరంతర ఆక్రమణ తర్వాత విడిచిపెట్టబడింది.[75] ఎగువ ప్రాంతాలు, పొరుగున ఉన్న పసిఫిక్ తీరంలో నగరాలు లోతైన లోయలతో చుట్టుముట్టబడిన సులభంగా రక్షించబడే కొండల స్థానాలను ఆక్రమించాయి, కందకం, గోడల రక్షణలు కొన్నిసార్లు సహజ భూభాగానికి అనుబంధంగా ఉంటాయి.[75] ఈ సమయంలో గ్వాటెమాలన్ హైలాండ్స్‌లోని అత్యంత ముఖ్యమైన నగరాలలో ఒకటి క్వీమర్‌కాజ్, ఇది దూకుడు క్వీచే రాజ్య రాజధాని.[74] యుకాటాన్ నుండి గ్వాటెమాలన్ ఎత్తైన ప్రాంతాల వరకు మాయా రాష్ట్రాల ప్రభుత్వం తరచుగా కౌన్సిల్ ఉమ్మడి పాలనగా నిర్వహించబడింది. అయినప్పటికీ ఆచరణలో కౌన్సిల్‌లోని ఒక సభ్యుడు అత్యున్నత పాలకుడిగా వ్యవహరించగలడు, అయితే ఇతర సభ్యులు అతనికి సలహాదారులుగా పనిచేశారు.[76]

యుకాటాన్ ద్వీపకల్పం ఉత్తర ప్రాంతంలో మాయపాన్ ఒక ముఖ్యమైన పోస్ట్‌క్లాసిక్ నగరం.

దక్షిణ మాయా ప్రాంతంలో క్లాసిక్ పీరియడ్ పతనానికి ప్రతిధ్వనించే రాజకీయ, సామాజిక, పర్యావరణ కల్లోలాల కాలం తర్వాత సుమారుగా 1448లో మాయపాన్ విడిచిపెట్టబడింది. నగరాన్ని విడిచిపెట్టిన తరువాత యుకాటాన్ ద్వీపకల్పంలో సుదీర్ఘమైన యుద్ధాలు, వ్యాధులు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు ఏర్పడ్డాయి, ఇవి 1511లో స్పానిష్ పరిచయానికి కొద్దికాలం ముందే ముగిశాయి.[77] ఆధిపత్య ప్రాంతీయ రాజధాని లేనప్పటికీ ప్రారంభ స్పానిష్ అన్వేషకులు సంపన్న తీర నగరాలు, అభివృద్ధి చెందుతున్న మార్కెట్ స్థలాలను నివేదించారు.[73] లేట్ పోస్ట్‌క్లాసిక్ సమయంలో యుకాటాన్ ద్వీపకల్పం ఒక సాధారణ సంస్కృతిని పంచుకునే అనేక స్వతంత్ర ప్రావిన్సులుగా విభజించబడింది, కానీ అంతర్గత సామాజిక-రాజకీయ సంస్థలో వైవిధ్యం ఉంది.[78] స్పానిష్ ఆక్రమణ సందర్భంగా గ్వాటెమాల ఎత్తైన ప్రాంతాలలో అనేక శక్తివంతమైన మాయా రాష్ట్రాలు ఆధిపత్యం చెలాయించాయి.[79] పశ్చిమ గ్వాటెమాలన్ హైలాండ్స్, పొరుగున ఉన్న పసిఫిక్ తీర మైదానంలో క్వీచే ఒక చిన్న సామ్రాజ్యాన్ని చెక్కారు. అయితే స్పానిష్ ఆక్రమణకు ముందు దశాబ్దాలలో కాక్చికెల్ రాజ్యం నిలకడగా క్వీచే రాజ్యాన్ని క్షీణింపజేస్తోంది.[80]

కాంటాక్ట్ కాలం, స్పానిష్ ఆక్రమణ (క్రీ.శ 1511–1697)

[మార్చు]
నహువాటిల్ భాషలో క్వాటెమల్లాన్ అని పిలువబడే ఇక్సిమ్చే స్పానిష్ ఆక్రమణను చూపే లియెంజో డి త్లాక్సకాలా పేజీ

1511లో ఒక స్పానిష్ కారవెల్ కరేబియన్‌లో ధ్వంసమైంది, ఒక డజను మంది ప్రాణాలు రక్షించుకున్నవారు యుకాటాన్ తీరానికి చేరుకున్నారు. వారిని మాయా ప్రభువు పట్టుకున్నాడు, ఎక్కువ మంది బలి ఇవ్వబడ్డారు, ఇద్దరు తప్పించుకున్నారు. 1517 నుండి 1519 వరకు మూడు వేర్వేరు స్పానిష్ యాత్రలు యుకాటాన్ తీరాన్ని అన్వేషించాయి, మాయా నివాసులతో అనేక యుద్ధాలలో నిమగ్నమై ఉన్నాయి.[81] 1521లో అజ్టెక్ రాజధాని టెనోచ్టిట్లాన్ స్పానిష్ వారి చేతుల్లోకి వెళ్ళిన తరువాత హెర్నాన్ కోర్టెస్ 180 అశ్వికదళం, 300 పదాతిదళం, 4 ఫిరంగులు, సెంట్రల్ మెక్సికో నుండి వేలాది మంది మిత్ర యోధులతో పెడ్రో డి అల్వరాడోను గ్వాటెమాలాకు పంపాడు;[82] వారు 1523లో సోకోనుస్కో చేరుకున్నారు.[83] క్వీచే రాజధాని క్వీమర్‌కాజ్ 1524లో అల్వరాడో చేతిలో పడిపోయింది.[84] కొద్దికాలం తర్వాత స్పానిష్ వారు మిత్రపక్షాలుగా కాక్చికెల్ మాయా రాజధాని నగరమైన ఇక్సిమ్చేలోకి ఆహ్వానించబడ్డారు.[85] కప్పం వలె బంగారం కోసం స్పానిష్ అధిక డిమాండ్ల కారణంగా మంచి సంబంధాలు ఎక్కువ కాలం నిలువలేదు, నగరం కొన్ని నెలల తరువాత విడిచిపెట్టబడింది.[86] దీని తరువాత 1525లో మామ్ మాయా రాజధాని జాకులెయు పతనం జరిగింది.[87] ఫ్రాన్సిస్కో డి మాంటెజో, అతని కుమారుడు ఫ్రాన్సిస్కో డి మాంటెజో ది యంగర్ 1527లో యుకాటాన్ ద్వీపకల్పంలోని రాజకీయ వ్యవస్థలపై సుదీర్ఘ దాడులను ప్రారంభించారు, చివరకు 1546లో ద్వీపకల్పం ఉత్తర భాగాన్ని ఆక్రమించడం పూర్తి చేశారు.[88] దీంతో పేటెన్ బేసిన్ మాయా రాజ్యాలు మాత్రమే స్వతంత్రంగా మిగిలాయి.[89] 1697లో మార్టిన్ డి ఉర్సువా ఇట్జా రాజధాని నోజ్‌పెటెన్‌పై దాడిని ప్రారంభించాడు, చివరి స్వతంత్ర మాయా నగరం స్పానిష్ చేతుల్లోకి పడిపోయింది.[90]

మాయా సంస్కృతి పట్టుదల

[మార్చు]

స్పానిష్ ఆక్రమణ మాయా నాగరికత అనేక నిర్వచించే లక్షణాలను తొలగించింది. అయినప్పటికీ చాలా మాయా గ్రామాలు స్పానిష్ వలస అధికారానికి దూరంగా ఉండిపోయాయి, ఎక్కువ భాగం తమ స్వంత వ్యవహారాలను నిర్వహించుకోవడం కొనసాగించాయి. మాయా సంఘాలు, న్యూక్లియర్ కుటుంబం వారి సాంప్రదాయ దైనందిన జీవితాన్ని కొనసాగించాయి.[91] ఉక్కు పనిముట్ల పరిచయం ద్వారా వ్యవసాయ ఉత్పత్తి మెరుగుపడినప్పటికీ మొక్కజొన్న, బీన్స్ కనీస మెసోఅమెరికన్ ఆహారం కొనసాగింది. నేయడం, సిరామిక్స్, బాస్కెట్రీ వంటి సాంప్రదాయ కళలు ఆచరించబడ్డాయి. కమ్యూనిటీ మార్కెట్లు, స్థానిక ఉత్పత్తుల వాణిజ్యం ఆక్రమణ తర్వాత చాలా కాలం పాటు కొనసాగాయి. కొన్నిసార్లు వలస పాలనా యంత్రాంగం సిరామిక్స్ లేదా పత్తి వస్త్రాల రూపంలో నివాళిని సేకరించడానికి సాంప్రదాయ ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రోత్సహించింది, అయినప్పటికీ ఇవి సాధారణంగా యూరోపియన్ స్పెసిఫికేషన్లకు తయారు చేయబడ్డాయి. క్యాథలిక్ మిషనరీల తీవ్ర ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ మాయా నమ్మకాలు, భాష మార్పుకు నిరోధకతను నిరూపించాయి.[92] 260-రోజుల త్జోల్కిన్ ఆచార క్యాలెండర్ గ్వాటెమాల, చియాపాస్ ఎగువ ప్రాంతాలలోని ఆధునిక మాయా వర్గాలలో వినియోగంలో కొనసాగుతోంది,[93] మిలియన్ల కొద్దీ మాయన్-భాష మాట్లాడేవారు తమ పూర్వీకులు తమ నాగరికతను అభివృద్ధి చేసిన భూభాగంలో నివసిస్తున్నారు.[94]

మాయా నాగరికత పరిశోధన

[మార్చు]
ఉక్ష్మల్ వద్ద నన్నరీ కాంప్లెక్స్ ఫ్రెడరిక్ కాథర్‌వుడ్ డ్రాయింగ్

క్యాథలిక్ చర్చి ఏజెంట్లు క్రైస్తవీకరణ, మాయాలను స్పానిష్ సామ్రాజ్యంలో చేర్చుకునే వారి ప్రయత్నాలకు మద్దతుగా మాయా గురించి వివరణాత్మక ఖాతాలను రాశారు.[95] దీని తరువాత వివిధ స్పానిష్ పూజారులు, వలసరాజ్యాల అధికారులు యుకాటాన్, సెంట్రల్ అమెరికాలో తాము సందర్శించిన శిధిలాల వర్ణనలను వదిలిపెట్టారు.[96] 1839లో అమెరికన్ యాత్రికుడు, రచయిత జాన్ లాయిడ్ స్టీఫెన్స్ ఇంగ్లీష్ ఆర్కిటెక్ట్, డ్రాఫ్ట్స్‌మ్యాన్ ఫ్రెడరిక్ క్యాథర్‌వుడ్‌తో కలిసి అనేక మాయా ప్రదేశాలను సందర్శించడానికి బయలుదేరారు.[97] శిధిలాల గురించిన వారి సచిత్ర వృత్తాంతాలు బలమైన ప్రజాదరణను రేకెత్తించాయి, మాయాలను ప్రపంచ దృష్టికి తీసుకువచ్చాయి.[95] 19వ శతాబ్దం చివరలో మాయా ఎథ్నోహిస్టారిక్ ఖాతాల రికార్డింగ్, రికవరీ, మాయా హైరోగ్లిఫ్‌లను అర్థంచేసుకోవడంలో మొదటి దశలు కనిపించాయి.[98]

19వ శతాబ్దం చివరి రెండు దశాబ్దాలలో ఆల్ఫ్రెడ్ మౌడ్స్లే, టియోబెర్టో మాలెర్ ఖచ్చితమైన పనితో మాయా ప్రాంతంలో ఆధునిక శాస్త్రీయ పురావస్తు శాస్త్రం పుట్టుకొచ్చింది.[99] 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పీబాడీ మ్యూజియం కోపాన్, యుకాటాన్ ద్వీపకల్పంలో త్రవ్వకాలను స్పాన్సర్ చేస్తోంది.[100] 20వ శతాబ్దం మొదటి రెండు దశాబ్దాలలో మాయా క్యాలెండర్‌ను అర్థంచేసుకోవడంలో, దేవతలు, తేదీలు, మతపరమైన భావనలను గుర్తించడంలో పురోగతి సాధించబడింది.[101] 1930ల నుండి మాయా ప్రాంతం అంతటా పెద్ద-స్థాయి త్రవ్వకాలతో పురావస్తు అన్వేషణ నాటకీయంగా పెరిగింది.[102]

టియోబెర్టో మాలెర్ చేత తీయబడిన చిచెన్ ఇట్జాలో ఉన్న కాస్టిల్లో 1892 ఛాయాచిత్రం

1960లలో మాయానిస్ట్ జె. ఎరిక్ ఎస్. థాంప్సన్ మాయా నగరాలు ముఖ్యంగా అడవిలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న జనాభాకు సేవలందించే ఖాళీ ఉత్సవ కేంద్రాలు అని, మాయా నాగరికత ప్రశాంతమైన ఖగోళ శాస్త్రవేత్త-పూజారులచే నిర్వహించబడుతుందని ప్రచారం చేశారు.[103] హెన్రిచ్ బెర్లిన్, టటియానా ప్రోస్కౌరియాకాఫ్, యూరి నోరోజోవ్ మార్గదర్శకత్వం వహించిన 20వ శతాబ్దం చివరలో లిపిని అర్థంచేసుకోవడంలో ప్రధాన పురోగతితో ఈ ఆలోచనలు కూలిపోవడం ప్రారంభించాయి.[104] 1950ల నుండి మాయా లిపి అవగాహనలో పురోగతితో, గ్రంథాలు క్లాసిక్ మాయా రాజుల యుద్ధ కార్యకలాపాలను వెల్లడించాయి, మాయా ప్రశాంతమైన వారు అనే దృక్పథాన్ని దెబ్బతీశాయి.[105]

రాజకీయాలు

[మార్చు]

అజ్‌టెక్‌లు, ఇన్‌కాల వలె కాకుండా మాయా రాజకీయ వ్యవస్థ మొత్తం మాయా సాంస్కృతిక ప్రాంతాన్ని ఒకే రాష్ట్రంగా లేదా సామ్రాజ్యంగా ఏకీకృతం చేయలేదు. దానికి బదులుగా దాని చరిత్ర అంతటా మాయా ప్రాంతం రాష్ట్రాలు, రాజ్యాలు రెండింటినీ కలిగి ఉన్న రాజకీయ సంక్లిష్టత మిశ్రమాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ రాజకీయ సంస్థలు ఒకదానితో ఒకటి వారి సంబంధాలలో చాలా హెచ్చుతగ్గులకు లోనయ్యాయి, ప్రత్యర్థి, ఆధిపత్యం లేదా సమర్పణ, సామంతత్వం, పొత్తుల సంక్లిష్ట వెబ్‌లో నిమగ్నమై ఉన్నాయి. కొన్నిసార్లు వివిధ సంస్థలు కలక్ముల్, కరాకోల్, మాయపాన్, టికల్ వంటి ప్రాంతీయ ఆధిపత్యాన్ని సాధించాయి. క్రీ.పూ 9వ శతాబ్దంలో మాయా లోతట్టు ప్రాంతాలలో మొదటి విశ్వసనీయంగా నిరూపించబడిన రాజకీయ సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి.[106]

టోనినా నుండి స్టెలా, 6వ శతాబ్దపు రాజు బహ్లామ్ యాక్సూన్ తిహల్‌ని వర్ణిస్తుంది[107]

యుద్ధాలు

[మార్చు]
క్లాసిక్ పీరియడ్ మాయా యోధుడిని సూచించే జైనా ఐలాండ్ బొమ్మ
లిథిక్ కోర్‌తో కూడిన అబ్సిడియన్ స్పియర్‌హెడ్స్, తకాలిక్ అబాజ్

మాయా ప్రపంచంలో యుద్ధాలు ప్రబలంగా ఉండేవి. వాణిజ్య మార్గాలు, కప్పం నియంత్రణ, బందీలను తీసుకునే దాడులు, శత్రు రాష్ట్రం పూర్తి విధ్వంసం వరకు వివిధ కారణాల కోసం సైనిక దాడులు ప్రారంభించబడ్డాయి. మాయా సైనిక సంస్థ, లాజిస్టిక్స్ లేదా శిక్షణ గురించి చాలా తక్కువగా తెలుసు. క్లాసిక్ కాలం నుండి మాయా కళలో యుద్ధాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి, హైరోగ్లిఫిక్ శాసనాలలో యుద్ధాలు, విజయాలు పేర్కొనబడ్డాయి.[108] దురదృష్టవశాత్తు శాసనాలు యుద్ధ కారణాలు లేదా అది తీసుకున్న రూపం గురించి సమాచారాన్ని అందించవు.[109] 8వ–9వ శతాబ్దాలలో తీవ్రమైన యుద్ధాల కారణంగా పశ్చిమ పేటెన్‌లోని పెటెక్స్‌బాటున్ ప్రాంత రాజ్యాల పతనానికి దారితీసింది.[109]

అగ్వాటెకాను దాని నివాసులు వేగంగా విడిచిపెట్టడం మాయా ఆయుధాల అవశేషాలను పరిశీలించడానికి అరుదైన అవకాశాన్ని అందించింది.[110] క్రీ.శ 810 ప్రాంతంలో అగ్వాటెకా గుర్తుతెలియని శత్రువులచే దాడి చేయబడింది, వారు దాని బలీయమైన రక్షణలను అధిగమించి రాజభవనాన్ని తగలబెట్టారు. నగర నివాసులు పారిపోయారు లేదా బంధించబడ్డారు, వారు వదిలిపెట్టిన ఆస్తిని సేకరించడానికి ఎప్పుడూ తిరిగి రాలేదు. అంచులలో ఉన్న నివాసులు కొద్దికాలానికే ఆ ప్రదేశాన్ని విడిచిపెట్టారు. మాయా రాజ్యాన్ని లోబరుచుకోవడం కంటే దానిని నిర్మూలించడానికి శత్రువు చేసిన తీవ్రమైన యుద్ధానికి ఇది ఒక ఉదాహరణ. అగ్వాటెకా వద్ద పరిశోధన క్లాసిక్ పీరియడ్ యోధులు ప్రధానంగా ప్రముఖుల సభ్యులు అని సూచించింది.[111]

మాయా యుద్ధాలలో బహిరంగ యుద్ధాలు, టార్గెట్ దాడులు రెండూ ఉన్నాయి. రికార్డులలో బందీలు తరచుగా కనిపించడం అనేది శత్రువును అప్రమత్తం చేయడానికి సెలవులు లేదా వేడుకల కోసం ఉద్దేశపూర్వకంగా ప్రణాళిక చేయబడిన చిన్న దాడులు సాధారణం అని సూచిస్తుంది. ఈ దాడులు సుదీర్ఘమైన యుద్ధాల కంటే వేగం, ఆశ్చర్యం, వేగవంతమైన ఉపసంహరణపై ఆధారపడి ఉంటాయి.[112]

ప్రీక్లాసిక్ కాలం నుండి మాయా పాలనను పాలకుడు ఒక విశిష్ట యుద్ధ నాయకుడిగా ఉంటాడని ఆశించబడింది, అతని బెల్ట్ నుండి వేలాడుతున్న ట్రోఫీ తలలతో చిత్రీకరించబడింది. క్లాసిక్ కాలంలో అటువంటి ట్రోఫీ తలలు రాజు బెల్ట్‌పై కనిపించవు, కానీ క్లాసిక్ పీరియడ్ రాజులు అవమానించబడిన యుద్ధ బందీలపై నిలబడి ఉన్నట్లు తరచుగా చిత్రీకరించబడింది.[108] పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలం ముగిసే వరకు మాయా రాజులు వార్ కెప్టెన్‌లుగా నాయకత్వం వహించారు. క్లాసిక్ నుండి మాయా శాసనాలు ఓడిపోయిన రాజును బంధించడం, హింసించడం, బలి ఇవ్వడం చేయవచ్చని చూపుతున్నాయి.[113] మాయా నాయకులు పెయింట్ చేయబడిన పుస్తకాలలో దళాల కదలికలను ట్రాక్ చేసినట్లు స్పానిష్ రికార్డ్ చేసింది.[114]

విజయవంతమైన సైనిక దాడి ఫలితం ఓడిపోయిన రాజకీయ విధానంపై దాని ప్రభావంలో మారవచ్చు. కొన్ని సందర్భాల్లో అగ్వాటెకా వద్ద వలె నగరాలు మొత్తం దోచుకోబడ్డాయి, మళ్లీ ఎప్పుడూ నివాసాలు ఏర్పడలేదు.[115] ఇతర సందర్భాల్లో విజేతలు ఓడిపోయిన పాలకులను, వారి కుటుంబాలను, పోషక దేవుళ్ళను పట్టుకుంటారు. పట్టుబడిన ప్రభువులు, వారి కుటుంబాలను జైలులో పెట్టొచ్చు లేదా బలి ఇవ్వొచ్చు. స్థాయి తక్కువ తీవ్ర ముగింపులో ఓడిపోయిన రాజనీతి విజేతకు కప్పం చెల్లించవలసి వస్తుంది.[116]

వ్యాపారం

[మార్చు]

మాయా సమాజంలో, మాయా నాగరికత అభివృద్ధిలో వాణిజ్యం కీలకమైన భాగం. చాలా ముఖ్యమైనవిగా ఎదిగిన నగరాలు సాధారణంగా కీలకమైన వాణిజ్య వస్తువులు లేదా పోర్టేజ్ మార్గాలకు ప్రాప్యతను నియంత్రించాయి. గ్వాటెమాలన్ హైలాండ్స్‌లోని కమినల్జుయు, క్వీమర్‌కాజ్, ఎల్ సాల్వడార్‌లోని చల్చువాపా వంటి నగరాలు మాయా చరిత్రలోని వివిధ పాయింట్ల వద్ద అబ్సిడియన్ మూలాల యాక్సెస్‌ను విభిన్నంగా నియంత్రించాయి.[117] మాయా ప్రజలు పత్తిని ఎక్కువగా ఉత్పత్తి చేసేవారు, ఇది మెసోఅమెరికా అంతటా వర్తకం చేయబడే వస్త్రాలను తయారు చేయడానికి ఉపయోగించబడింది.[118] ఉత్తర యుకాటాన్ ద్వీపకల్పంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన నగరాలు ఉప్పు మూలాలకు ప్రాప్యతను నియంత్రించాయి.[117] పోస్ట్‌క్లాసిక్‌లో మాయా విస్తృతమైన మెసోఅమెరికాతో అభివృద్ధి చెందుతున్న బానిస వాణిజ్యంలో నిమగ్నమై ఉంది.[119]

మాయా ప్రాంతం అంతటా, గ్రేటర్ మెసోఅమెరికా, అంతకు మించి సుదూర వ్యాపారంలో మాయా నిమగ్నమై ఉంది. ఉదాహరణగా మధ్య మెక్సికోలోని టియోటిహువాకాన్ సుదూర మహానగరం వద్ద ఒక ప్రారంభ క్లాసిక్ మాయా వ్యాపార త్రైమాసికం గుర్తించబడింది.[120] మాయా ప్రాంతం వెలుపల ఉన్న మెసోఅమెరికాలో వాణిజ్య మార్గాలు ముఖ్యంగా సెంట్రల్ మెక్సికో, గల్ఫ్ తీరంపై కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. ఎర్లీ క్లాసిక్‌లో చిచెన్ ఇట్జా కొలంబియా, పనామా నుండి బంగారు డిస్క్‌లను, న్యూ మెక్సికోలోని లాస్ సెరిల్లోస్ నుండి మణిని దిగుమతి చేసుకున్న విస్తృతమైన వాణిజ్య నెట్‌వర్క్ కేంద్రంగా ఉంది. లగ్జరీ, యుటిలిటేరియన్ వస్తువుల సుదూర వ్యాపారం బహుశా రాజకుటుంబంచే నియంత్రించబడి ఉంటుంది. వాణిజ్యం ద్వారా పొందిన ప్రతిష్టాత్మక వస్తువులు నగర పాలకుడి వినియోగానికి, సామ్రాజ్యాలు, మిత్రదేశాల విధేయతను ఏకీకృతం చేయడానికి లగ్జరీ బహుమతులుగా ఉపయోగించబడ్డాయి.[117]

వాణిజ్య మార్గాలు భౌతిక వస్తువులను సరఫరా చేయడమే కాకుండా మెసోఅమెరికా అంతటా ప్రజలు, ఆలోచనల కదలికను సులభతరం చేశాయి.[121] మాయా ప్రాంతంలోని ముఖ్యమైన నగరాల పెరుగుదల, పతనంతో వాణిజ్య మార్గాలలో మార్పులు సంభవించాయి, ప్రీక్లాసిక్ మాయా నాగరికత పెరుగుదల, క్లాసిక్ పరివర్తన, టెర్మినల్ క్లాసిక్ పతనం వంటి మాయా నాగరికత ప్రతి ప్రధాన పునర్వ్యవస్థీకరణలోనూ ఇవి గుర్తించబడ్డాయి.[117] స్పానిష్ ఆక్రమణ కూడా అన్ని మాయా వాణిజ్య కార్యకలాపాలను తక్షణమే ముగించలేదు;[117] ఉదాహరణకు కాంటాక్ట్ పీరియడ్ మాంచె చోల్ కోకో, అన్నాట్టో, వనిల్లా పంటలను కలోనియల్ వెరాపాజ్‌లో వర్తకం చేశాడు.[122]

కళ

[మార్చు]
టికల్ టెంపుల్ IV నుండి విస్తృతంగా చెక్కబడిన చెక్క లింటెల్ 3. ఇది 743లో యికిన్ చాన్ కవిల్ సాధించిన సైనిక విజయాన్ని జరుపుకుంటుంది.[123]
కినిచ్ జనాబ్ పకల్ జాడే డెత్ మాస్క్[124]

మాయా కళ ముఖ్యంగా రాజస్థానపు కళ. ఇది దాదాపు ప్రత్యేకంగా మాయా ప్రముఖులు, వారి ప్రపంచానికి సంబంధించినది. మాయా కళ పాడైపోయే, పాడవని పదార్థాల నుండి రూపొందించబడింది, మాయాలను వారి పూర్వీకులతో అనుసంధానించడానికి ఉపయోగపడింది. మనుగడలో ఉన్న మాయా కళ, మాయా సృష్టించిన కళలో ఒక చిన్న భాగాన్ని మాత్రమే సూచిస్తున్నప్పటికీ ఇది అమెరికాలోని ఇతర కళా సంప్రదాయాల కంటే అనేక రకాల సబ్జెక్టులను సూచిస్తుంది.[125] మాయా కళ అనేక ప్రాంతీయ శైలులను కలిగి ఉంది, కథన గ్రంథాన్ని రూపొందించడంలో ప్రాచీన అమెరికాలో ప్రత్యేకమైనది.[126] లేట్ క్లాసిక్ కాలానికి చెందిన అత్యుత్తమ మనుగడలో ఉన్న మాయా కళ.[127]

ప్రారంభ క్లాసిక్ చెక్క బొమ్మ, ఇది ఒకప్పుడు అద్దాన్ని పట్టుకోవడానికి మద్దతు ఇచ్చి ఉండొచ్చు.[128]
బ్రస్సెల్స్‌లోని ముసీస్ రాయక్స్ డి ఆర్ట్ ఎట్ డి హిస్టోయిర్‌లోని ఎక్సెంట్రిక్ ఫ్లింట్

అతిపెద్ద మాయా శిల్పాలు గారతో రూపొందించబడిన నిర్మాణ ముఖభాగాలను కలిగి ఉంటాయి. గోడపై సాదా ప్లాస్టర్ బేస్ పూతపై కఠినమైన ఆకారం వేయబడింది, త్రిమితీయ ఆకారం చిన్న రాళ్లను ఉపయోగించి నిర్మించబడింది. చివరగా ఇది గారతో పూయబడి పూర్తయిన రూపంలో మలచబడింది; మానవ శరీర రూపాలు మొదట గారతో రూపొందించబడ్డాయి, వారి దుస్తులు తరువాత జోడించబడ్డాయి. చివరి గార శిల్పం ప్రకాశవంతంగా పెయింట్ చేయబడింది.[129] లేట్ ప్రీక్లాసిక్ నాటికి ఆలయ ముఖభాగాలను అలంకరించడానికి జెయింట్ గార ముసుగులు ఉపయోగించబడ్డాయి, అటువంటి అలంకరణ క్లాసిక్ కాలంలో కొనసాగింది.[130]

మాయలకు కుడ్యచిత్రాల దీర్ఘకాల సంప్రదాయం ఉంది; రిచ్ పాలిక్రోమ్ కుడ్యచిత్రాలు శాన్ బార్టోలోలో త్రవ్వబడ్డాయి, క్రీ.పూ 300, 200 నాటివి.[131] గోడలు ప్లాస్టర్‌తో పూయబడ్డాయి, పాలిక్రోమ్ డిజైన్‌లు మృదువైన ముగింపుపై పెయింట్ చేయబడ్డాయి. ఇటువంటి కుడ్యచిత్రాలు చాలా వరకు మనుగడలో లేవు, అయితే క్రీమ్, ఎరుపు, నలుపు రంగులతో కూడిన ఎర్లీ క్లాసిక్ సమాధులు కరాకోల్, రియో అజుల్, టికల్ వద్ద తవ్వబడ్డాయి. ఉత్తమంగా భద్రపరచబడిన కుడ్యచిత్రాలలో బోనమ్‌పాక్ వద్ద లేట్ క్లాసిక్ పెయింటింగ్‌ల పూర్తి-పరిమాణ శ్రేణి ఉంది.[132]

టికల్ టెంపుల్ 33 ఎర్లీ క్లాసిక్ సబ్‌స్ట్రక్చర్‌ను అలంకరించే గార మాస్క్[133]
బోనమ్‌పాక్ వద్ద లేట్ క్లాసిక్ పెయింట్ చేసిన కుడ్యచిత్రం

ఫ్లింట్, చెర్ట్, అబ్సిడియన్ అన్నీ మాయా సంస్కృతిలో ప్రయోజనకరమైన ప్రయోజనాలను అందించాయి, అయితే అనేక భాగాలు ఆయుధాలుగా ఉపయోగించడానికి ఉద్దేశించబడని రూపాల్లోకి చక్కగా రూపొందించబడ్డాయి.[134] ప్రాచీన మాయలు ఉత్పత్తి చేసిన అత్యుత్తమ లిథిక్ కళాఖండాలలో ఎక్సెంట్రిక్ ఫ్లింట్స్ ఉన్నాయి.[135] అవి సాంకేతికంగా ఉత్పత్తి చేయడానికి చాలా సవాలుగా ఉండేవి,[136] హస్తకళాకారుల పక్షాన గణనీయమైన నైపుణ్యం అవసరం. పెద్ద అబ్సిడియన్ విపరీతతలు పొడవు 30 centimetres (12 in) కంటే ఎక్కువగా ఉంటాయి.[137] వాటి అసలు రూపం గణనీయంగా మారుతూ ఉంటుంది కానీ అవి సాధారణంగా మాయా మతానికి సంబంధించిన మానవ, జంతు, రేఖాగణిత రూపాలను వర్ణిస్తాయి.[136] ఎక్సెంట్రిక్ ఫ్లింట్స్ చంద్రవంక, శిలువలు, పాములు, తేళ్లు లాంటి అనేక రకాల రూపాలను చూపుతాయి.[138] అతిపెద్ద, అత్యంత విస్తృతమైన ఉదాహరణలు బహుళ మానవ తలలను ప్రదర్శిస్తాయి, చిన్న తలలు కొన్నిసార్లు పెద్ద వాటి నుండి విడిపోతాయి.[139]

మాయా వస్త్రాలు పురావస్తు రికార్డులో చాలా తక్కువగా సూచించబడ్డాయి, అయితే అజ్టెక్లు, ఆండియన్ ప్రాంతం వంటి ఇతర ప్రాచీన కొలంబియన్ సంస్కృతులతో పోల్చితే అవి అధిక-విలువైన వస్తువులు అని చెప్పొచ్చు.[140] వస్త్రాల స్క్రాప్‌లు పునరుద్ధరించబడ్డాయి, కానీ కుడ్యచిత్రాలు లేదా సిరామిక్స్ వంటి ఇతర మాధ్యమాలలో ప్రాతినిధ్యం వహించే చోట టెక్స్‌టైల్ కళకు ఉత్తమ సాక్ష్యం ఉంది. అటువంటి ద్వితీయ ప్రాతినిధ్యాలు విలాసవంతమైన వస్త్రాలతో అలంకరించబడిన మాయా దర్బారు ప్రముఖులను చూపుతాయి, సాధారణంగా ఇవి పత్తితో ఉండి ఉండొచ్చు, జాగ్వార్ పెల్ట్స్, జింక చర్మాలు కూడా చూపించబడ్డాయి.[141]

పీటెన్‌ సాకుల్ నుండి పెయింట్ చేయబడిన సిరామిక్ పాత్ర
జైనా ఐలాండ్ నుండి సెరామిక్ శిల్పం, క్రీ.శ 650–800

మాయా కళలో సిరామిక్స్ సాధారణంగా మనుగడలో ఉన్నాయి. మాయులకు కుమ్మరి చక్రం గురించి జ్ఞానం లేదు, మాయా పాత్రలు మట్టి చుట్టబడిన కుట్లులను కావలసిన రూపంలోకి కోయిలింగ్ చేయడం ద్వారా నిర్మించబడ్డాయి. మాయా కుండలు మెరుస్తున్నవి కావు, అయినప్పటికీ పాలిష్ చేయడం ద్వారా తరచుగా చక్కటి ముగింపును కలిగి ఉంటాయి. ఖనిజాలు, రంగుల మట్టితో కలిపిన క్లే స్లిప్‌లతో మాయా సిరామిక్స్ పెయింట్ చేయబడ్డాయి. పురాతన మాయా ఫైరింగ్ పద్ధతులు ఇంకా ప్రతిరూపం చేయబడలేదు.[142] ఉత్తర యుకాటాన్‌లోని జైనా ద్వీపంలోని లేట్ క్లాసిక్ సమాధుల నుండి అద్భుతమైన వివరాలతో చేతితో నమూనా చేయబడి 10 to 25 centimetres (3.9 to 9.8 in) ఎత్తులో నిలుచున్న అత్యంత చక్కటి సిరామిక్ బొమ్మలు తవ్వబడ్డాయి.[143]

వాస్తుశిల్పం

[మార్చు]
పుక్-స్టైల్ లాబ్నా గేట్‌వే. మార్గం కార్బెల్ ఆర్చ్ ద్వారా ఏర్పడింది, ఇది మాయా ఆర్కిటెక్చర్‌లో ఒక సాధారణ అంశం.

మాయా వారు విస్తృతమైన నిర్మాణాలను నిర్మించారు, విస్తృతమైన నిర్మాణ వారసత్వాన్ని విడిచిపెట్టారు. మాయా వాస్తుశిల్పం వివిధ కళారూపాలను, హైరోగ్లిఫిక్ గ్రంథాలను కూడా కలిగి ఉంటుంది. మాయా నిర్మించిన తాపీపని నిర్మాణం మాయా సమాజంలో క్రాఫ్ట్ స్పెషలైజేషన్, కేంద్రీకృత సంస్థ, భారీ శ్రామికశక్తిని సమీకరించే రాజకీయ మార్గాలను రుజువు చేస్తుంది. కోపాన్ వద్ద ఒక పెద్ద ఎలైట్ నివాసాన్ని నిర్మించడానికి అంచనా వేయబడిన 10,686 పని దినాలు అవసరమని అంచనా వేయబడింది,

మాయా నగరం ఉత్సవ కేంద్రం పాలకవర్గం నివసించిన ప్రదేశం, నగర పరిపాలనా విధులు మతపరమైన వేడుకలతో పాటుగా నిర్వహించబడే ప్రదేశం. ప్రజా కార్యకలాపాల కోసం నగర వాసులు గుమిగూడిన ప్రదేశం కూడా ఇదే.[144] ఎలైట్ నివాస సముదాయాలు సిటీ సెంటర్ చుట్టూ ఉన్న అత్యుత్తమ భూమిని ఆక్రమించాయి, అయితే సామాన్యులు తమ నివాసాలను ఉత్సవ కేంద్రం నుండి మరింత దూరంగా చెదరగొట్టారు. వర్షాకాలం వరద నీటి మట్టానికి పైన పెంచేందుకు రాతి వేదికలపై నివాస యూనిట్లు నిర్మించబడ్డాయి.[145]

నిర్మాణ వస్తువులు, పద్ధతులు

[మార్చు]
కోమల్‌కాల్కో నుండి జంతు నమూనాలతో కాల్చిన ఇటుకలు. తక్షణమే లభించే రాయి లేకపోవడంతో ఇటుకలతో తయారు చేయబడింది, ఇది ప్రధాన మాయా సైట్‌లలో ప్రత్యేకమైనది.

మాయా తమ నగరాలను నియోలిథిక్ టెక్నాలజీతో నిర్మించారు;[146] వారు తమ నిర్మాణాలను పాడైపోయే పదార్థాలు, రాయి రెండింటితో నిర్మించారు. కట్టడాల నిర్మాణంలో ఉపయోగించే కచ్చితమైన రాయి రకం స్థానికంగా అందుబాటులో ఉన్న వనరుల ప్రకారం మారుతుంది, ఇది భవనం శైలిని కూడా ప్రభావితం చేస్తుంది. మాయా ప్రాంతం అంతటా సున్నపురాయి వెంటనే అందుబాటులో ఉండేది.[147] స్థానిక సున్నపురాయి తాజాగా కత్తిరించినప్పుడు చాలా మృదువైనదిగా ఉంటుంది, కానీ గాలి సోకినప్పుడు గట్టిపడుతుంది. సున్నపురాయి నాణ్యతలో గొప్ప వైవిధ్యం ఉంది, ఉసుమాసింటా ప్రాంతంలో మంచి-నాణ్యత రాయి అందుబాటులో ఉంది; ఉత్తర యుకాటాన్‌లో నిర్మాణంలో ఉపయోగించన సున్నపురాయి సాపేక్షంగా తక్కువ నాణ్యతను కలిగి ఉంది.[146] కోపాన్ వద్ద అగ్నిపర్వత టఫ్ ఉపయోగించబడింది, సమీపంలోని క్విరిగువా ఇసుకరాయిని ఉపయోగించారు.[147] తగిన రాయి స్థానికంగా అందుబాటులో లేని చోట, కాల్చిన ఇటుకలను ఉపయోగించారు.[147] సిమెంట్, ప్లాస్టర్, గారను తయారు చేయడానికి సున్నపురాయిని అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద దహనం చేసేవారు.[146] రాతిపనిని బిగించడానికి సున్నం ఆధారిత సిమెంట్ ఉపయోగించబడింది, తాడు-నీటి రాపిడితో, అబ్సిడియన్ సాధనాలతో రాతి బ్లాక్‌లు రూపొందించబడ్డాయి. మాయా చక్రం ఉపయోగించలేదు కాబట్టి బరువులు లిట్టర్లు, బార్జ్‌లపై రవాణా చేయబడ్డాయి లేదా లాగ్‌లపై చుట్టబడ్డాయి. బరువైన లోడ్లు తాడుతో ఎత్తబడ్డాయి, కానీ పుల్లీలను ఉపయోగించలేదు.[146]

తాపీ నిర్మాణాలలో కూడా కలపను కిరణాలకు, లింటెల్స్ కోసం ఉపయోగించారు.[148] మాయా చరిత్ర అంతటా చెక్క స్తంభాలు, గడ్డితో ఉమ్మడి గుడిసెలు, కొన్ని దేవాలయాలు నిర్మించబడుతున్నాయి. అడోబ్ కూడా ఉపయోగించబడింది; ఇది గడ్డితో బలపర్చబడిన మట్టిని కలిగి ఉంటుంది, రాతి నిర్మాణాల అభివృద్ధి తర్వాత కూడా గుడిసెల అల్లిన-కర్ర గోడలపై పూతగా వర్తించబడింది. దక్షిణ మాయా ప్రాంతంలో స్థానికంగా తగిన రాయి లభించనప్పుడు స్మారక నిర్మాణంలో అడోబ్ ఉపయోగించబడింది.[146]

బాష

[మార్చు]
మాయన్ భాషల వలస మార్గాల మ్యాప్

క్రీ.పూ 2000కి ముందు మాయా ఒకే భాష మాట్లాడేవారు, దీనికి భాషావేత్తలు ప్రోటో-మాయన్ అని పేరు పెట్టారు.[149] పునర్నిర్మించిన ప్రోటో-మాయన్ పదజాలం భాషా విశ్లేషణ అసలైన ప్రోటో-మాయన్ మాతృభూమి పశ్చిమ లేదా ఉత్తర గ్వాటెమాలన్ హైలాండ్స్‌లో ఉందని సూచిస్తుంది, అయితే ఆధారాలు కచ్చితమైనవి కావు.[150] కుటుంబం, హుస్టెకాన్, గ్రేటర్ క్వీచీన్, గ్రేటర్ కాంజోబలన్, మమీన్, టెజెల్టాలన్-చోలన్, యుకాటేకాన్‌లతో సహా ప్రధాన మాయన్ భాషా సమూహాలను ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రోటో-మాయన్ ప్రీక్లాసిక్ వ్యవధిలో విడిపోయింది.[6] ఆధునిక కాలం వరకు మనుగడలో ఉన్న 30కి పైగా భాషలను రూపొందించడానికి పూర్వ-కొలంబియన్ కాలంలో ఈ సమూహాలు మరింత భిన్నంగా ఉన్నాయి.[151] మాయా ప్రాంతం అంతటా ఉన్న దాదాపు అన్ని క్లాసిక్ మాయా గ్రంథాల భాష చోలన్‌గా గుర్తించబడింది;[152] ఎగువ ప్రాంతాలలోని కమినల్జుయు నుండి వచ్చిన లేట్ ప్రీక్లాసిక్ టెక్స్ట్ కూడా చోలన్‌లో ఉన్నట్లు లేదా దానికి సంబంధించినట్లు కనిపిస్తుంది.[153] మాయా టెక్స్ట్ భాషగా చోలన్ వాడకం అది స్థానిక ప్రజలు సాధారణంగా ఉపయోగించే భాష అని సూచించదు – ఇది ఆచారం లేదా ప్రతిష్టాత్మక భాషగా మధ్యయుగ లాటిన్‌కు సమానంగా ఉండొచ్చు.[154] దౌత్యం, వాణిజ్యం వంటి ఇంటర్-పాలిటీ కమ్యూనికేషన్‌లో ఉపయోగించే క్లాసిక్ మాయా ఎలైట్ ప్రతిష్ట భాషగా క్లాసిక్ చోలన్ ఉండొచ్చు.[155] పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలం నాటికి యుకాటెక్ కూడా చోలన్‌తో పాటు మాయా సంకేతాలలో వ్రాయబడుతోంది.[156]

రచన, అక్షరాస్యత

[మార్చు]
పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలం పారిస్ కోడెక్స్ నుండి పేజీలు, మనుగడలో ఉన్న కొన్ని మాయా పుస్తకాలలో ఇది ఒకటి
కాన్క్యూన్ రాజు తాజ్ చాన్ ఆహ్క్ మచాక్విలా వద్ద ఇద్దరు అనుచరుల స్థాపనను కాన్క్యూన్ ప్యానెల్ 3 పై ఉన్న మాయా లిపి వివరిస్తుంది.[157]
బెర్లిన్‌లోని ఎథ్నోలాజిస్చెస్ మ్యూజియంలో మాయా లిపితో చిత్రించిన సిరామిక్ పాత్ర

మాయా వ్రాత వ్యవస్థ అమెరికాలోని పూర్వ-కొలంబియన్ నివాసుల అత్యుత్తమ విజయాలలో ఒకటి.[158] మెసోఅమెరికాలో అభివృద్ధి చెందిన డజనుకు పైగా వ్యవస్థలలో ఇది అత్యంత అధునాతనమైన, అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన రచనా వ్యవస్థ.[159] గుర్తింపదగిన మాయా లిపి తొలి శాసనాలు పేటెన్ బేసిన్‌లో క్రీ.పూ 300–200 నాటివి.[160] అయినప్పటికీ ఎపి-ఓల్మెక్, జపోటెక్ లిపుల వంటి అనేక ఇతర మెసోఅమెరికన్ వ్రాత వ్యవస్థల కంటే ఇది ముందుంది. ప్రారంభ మాయా లిపి 1వ శతాబ్దం చివరలో లేదా 2వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పసిఫిక్ తీరంలోని గ్వాటెమాలాలో కనిపించింది.[161] పసిఫిక్ తీరంలోని ఇస్త్మియన్ స్క్రిప్ట్, ఎర్లీ మాయా స్క్రిప్ట్ మధ్య సారూప్యతలు ఈ రెండు వ్యవస్థలు కలిసి అభివృద్ధి చెందాయని సూచిస్తున్నాయి.[162] క్రీ.శ 250 నాటికి మాయా లిపి మరింత లాంఛనప్రాయమైన, స్థిరమైన వ్రాత వ్యవస్థగా మారింది.[163]

క్యాథలిక్ చర్చి, వలస అధికారులైన బిషప్ డియెగో డి లాండా మాయా గ్రంథాలను వారు ఎక్కడ దొరికితే అక్కడ నాశనం చేశారు. వాటితో పాటు మాయా రచన గురించిన జ్ఞానం పోయింది, అయితే అవకాశం ద్వారా పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలానికి చెందిన వివాదరహిత పూర్వ-కొలంబియన్ పుస్తకాలు నాలుగు భద్రపరచబడ్డాయి. వీటిని మాడ్రిడ్ కోడెక్స్, డ్రెస్డెన్ కోడెక్స్, పారిస్ కోడెక్స్, మాయా కోడెక్స్ ఆఫ్ మెక్సికో అని పిలుస్తారు (దీనిని గతంలో గ్రోలియర్ కోడెక్స్ అని పిలుస్తారు, ఇది 2018 వరకు ప్రామాణికతతో వివాదం నెలకొంది).[164][165] మాయా సైట్‌లలో నిర్వహించబడిన ఆర్కియాలజీ తరచుగా ఇతర శకలాలు, దీర్ఘచతురస్రాకారపు ప్లాస్టర్ గడ్డలు, కోడిసెస్ అయిన పెయింట్ చిప్‌లను వెల్లడిస్తుంది; అయితే ఈ అవశేషాలు ఏవైనా శాసనాలు మనుగడ సాగించడానికి చాలా తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి, సేంద్రియ పదార్థాలు చాలావరకు క్షీణించాయి.[166] మనుగడలో ఉన్న కొన్ని మాయా రచనలకు సంబంధించి మైఖేల్ డి. కో ఇలా పేర్కొన్నాడు:

ప్రాచీన మాయా ఆలోచన గురించిన మన జ్ఞానం మొత్తం చిత్రంలోని కొంత భాగాన్ని మాత్రమే సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే వారి అభ్యాసం, ఆచారం నమోదు చేయబడిన వేలాది పుస్తకాలలో, కేవలం నాలుగు మాత్రమే ఆధునిక కాలం వరకు ఉనికిలో ఉన్నాయి (మన గురించి భావితరాలకు తెలిసినదంతా మూడు ప్రార్థన పుస్తకాలు, 'పిల్‌గ్రిమ్స్ ప్రోగ్రెస్' పై ఆధారపడినట్లుగా).

— మైఖేల్ డి. కో, ది మాయా, లండన్: థేమ్స్ అండ్ హడ్సన్, 6వ ఎడిషన్, 1999, pp. 199–200.

క్రీస్తుపూర్వపు మాయా రచనలలో ఎక్కువ భాగం క్లాసిక్ కాలానికి చెందినది, ఇది మాయా సైట్‌ల నుండి స్టెలే వంటి రాతి శాసనాలలో లేదా సిరామిక్స్ పాత్రలలో ఉంది. పైన పేర్కొన్న కోడిసెస్, గార ముఖభాగాలు, ఫ్రెస్కోలు, చెక్క లింటెల్స్, గుహ గోడలు, ఎముక, షెల్, అబ్సిడియన్, పచ్చ వంటి వివిధ రకాల పదార్థాల నుండి రూపొందించిన పోర్టబుల్ కళాఖండాలు ఇతర మాధ్యమాలలో ఉన్నాయి.[167]

వ్రాత వ్యవస్థ

[మార్చు]
మాయా పదం బలం ("జాగ్వార్") మాయా లిపిలో రెండుసార్లు వ్రాయబడింది. మొదటి గ్లిఫ్ జాగ్వార్ తలతో లోగోగ్రాఫిక్‌గా పదాన్ని వ్రాస్తుంది. రెండవ గ్లిఫ్ బ్లాక్ BA, LA, MA అనే మూడు అక్షర సంకేతాలను ఉపయోగించి ఫోనెటిక్‌గా వ్రాస్తుంది.

మాయా వ్రాత వ్యవస్థ అనేది లోగోసిలబిక్ రైటింగ్ సిస్టమ్, ఇది మొత్తం పదాలను సూచించే లోగోగ్రామ్‌తో అక్షరాలను సూచించే ఫొనెటిక్ సంకేతాల సిలబరీని కలుపుతుంది.[167][168] ప్రాచీన కాలపు కొలంబియన్ న్యూ వరల్డ్ వ్రాత వ్యవస్థలలో మాయా లిపి అత్యంత దగ్గరగా మాట్లాడే భాషను సూచిస్తుంది.[169] ఏ సమయంలోనైనా దాదాపు 500 కంటే ఎక్కువ గ్లిఫ్‌లు వాడుకలో లేవు, వాటిలో దాదాపు 200 (వ్యత్యాసాలతో సహా) ఫొనెటిక్.[167]

మాయా లిపి యూరోపియన్ల రాక వరకు వాడుకలో ఉంది, క్లాసిక్ కాలంలో దీని వాడకం గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది.[170] అదనంగా 10,000 వ్యక్తిగత గ్రంథాలు తిరిగి పొందబడ్డాయి, ఇవి ఎక్కువగా రాతి స్మారక చిహ్నాలు, లింటెల్స్, స్టెలే, సిరామిక్స్‌పై చెక్కబడ్డాయి.[167] మాయా ప్రజలు ప్రాసెస్ చేయబడిన చెట్టు-బెరడుతో తయారు చేసిన కాగితం రూపంలో వ్రాసిన గ్రంథాలను కూడా రూపొందించారు, ఇది సాధారణంగా దాని నహువాటిల్-భాష పేరు అమాటిల్ ద్వారా ఇప్పుడు కోడెక్‌లను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగించబడింది.[171][172] మాయా లిపి నైపుణ్యం, జ్ఞానం స్పానిష్ ఆక్రమణ వరకు జనాభాలోని విభాగాలలో కొనసాగింది. మాయా సమాజంపై ఆక్రమణ ప్రభావం ఫలితంగా ఆ జ్ఞానం తదనంతరం కోల్పోయింది.[173]

మాయా రచన జ్ఞానాన్ని అర్థంచేసుకోవడం, పునరుద్ధరణ సుదీర్ఘమైన, శ్రమతో కూడిన ప్రక్రియ.[174] 19వ శతాబ్దం చివరలో, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కొన్ని అంశాలు మొదట అర్థంచేసుకోబడ్డాయి, ఎక్కువగా సంఖ్యలు, మాయా క్యాలెండర్, ఖగోళ శాస్త్రం సంబంధించినవి.[175] 1950ల నుండి 1970ల వరకు ప్రధాన పురోగతులు సాధించబడ్డాయి, ఆ తర్వాత వేగంగా పెరిగాయి.[176] 20వ శతాబ్దం చివరి నాటికి పండితులు మాయా గ్రంథాలను చదవగలిగారు, కంటెంట్‌ను మరింత విశదీకరించేందుకు కొనసాగుతున్న పని కొనసాగుతోంది.[177][178]

లోగోసిలబిక్ లిపి

[మార్చు]
రెండు డబుల్ నిలువు వరుసలలో అమర్చబడిన పన్నెండు గ్లిఫ్ బ్లాక్‌లతో కూడిన మాయా హైరోగ్లిఫిక్ టెక్స్ట్ రీడింగ్ ఆర్డర్

మాయా లోగోసైలాబిక్ టెక్స్ట్ ప్రాథమిక యూనిట్ గ్లిఫ్ బ్లాక్, ఇది ఒక పదం లేదా పదబంధాన్ని లిప్యంతరీకరణ చేస్తుంది. ఈ బ్లాక్ గ్లిఫ్ బ్లాక్‌ను ఏర్పరచడానికి ఒకదానికొకటి జోడించబడిన ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వ్యక్తిగత గ్లిఫ్‌లతో కూడి ఉంటుంది, వ్యక్తిగత గ్లిఫ్ బ్లాక్‌లు సాధారణంగా ఖాళీతో వేరు చేయబడతాయి. గ్లిఫ్ బ్లాక్స్ సాధారణంగా గ్రిడ్ నమూనాలో అమర్చబడి ఉంటాయి. రిఫరెన్స్ సౌలభ్యం కోసం ఎపిగ్రాఫర్‌లు గ్లిఫ్ బ్లాక్‌లను ఎడమ నుండి కుడికి అక్షర క్రమంలో, పై నుండి క్రిందికి సంఖ్యాపరంగా సూచిస్తారు. కాబట్టి వచన భాగంలోని ఏదైనా గ్లిఫ్ బ్లాక్‌ని గుర్తించవచ్చు. C4 అనేది ఎడమ నుండి లెక్కించబడే మూడవ బ్లాక్, క్రిందికి లెక్కిస్తే నాల్గవ బ్లాక్ అవుతుంది. ఒక స్మారక చిహ్నం లేదా కళాఖండంలో ఒకటి కంటే ఎక్కువ శాసనాలు ఉంటే, నిలువు వరుస లేబుల్‌లు పునరావృతం కావు, వాటి బదులుగా ఆల్ఫాబెటిక్ సిరీస్‌లో కొనసాగుతాయి; 26 కంటే ఎక్కువ నిలువు వరుసలు ఉంటే, లేబులింగ్ A', B' మొదలైనవిగా కొనసాగుతుంది. వచనం ప్రతి వివిక్త యూనిట్‌కు సంఖ్యా వరుస లేబుల్‌లు 1 నుండి పునఃప్రారంభించబడతాయి.[179]

మాయన్ వచనాన్ని వివిధ పద్ధతులలో రూపొందించినప్పటికీ, సాధారణంగా ఇది గ్లిఫ్ బ్లాక్‌ల డబుల్ నిలువు వరుసలుగా అమర్చబడుతుంది. వచనం రీడింగ్ ఆర్డర్ ఎగువ ఎడమ (బ్లాక్ A1) వద్ద మొదలవుతుంది, డబుల్ కాలమ్ (B1)లోని రెండవ బ్లాక్‌కు కొనసాగుతుంది, ఆపై అడ్డు వరుస క్రిందికి పడిపోతుంది, డబుల్ కాలమ్ (A2) ఎడమ సగం నుండి మళ్లీ ప్రారంభమవుతుంది, ఈ విధంగా జిగ్-జాగ్ పద్ధతిలో కొనసాగుతుంది. దిగువన చేరుకున్న తర్వాత, శాసనం తదుపరి డబుల్ కాలమ్ (C1) ఎగువ ఎడమవైపు నుండి కొనసాగుతుంది. శాసనం ఒక (జత చేయని) నిలువు వరుసలో ముగిసే చోట, ఈ చివరి నిలువు వరుస సాధారణంగా నేరుగా క్రిందికి చదవబడుతుంది.[179]

వ్యక్తిగత గ్లిఫ్ బ్లాక్‌లు అనేక మూలకాలతో కూడి ఉంటాయి. ఇవి ప్రధాన సంకేతం, ఏవైనా అఫిక్స్‌లను కలిగి ఉంటాయి. ప్రధాన సంకేతాలు బ్లాక్ ప్రధాన మూలకాన్ని సూచిస్తాయి, అవి నామవాచకం, క్రియ, విశేషణం, విశేషణం లేదా ఫొనెటిక్ సంకేతం కావచ్చు. కొన్ని ప్రధాన సంకేతాలు అబ్‌స్ట్రాక్ట్, కొన్ని అవి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న వస్తువు చిత్రాలు, మరికొన్ని వారు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న పదం వ్యక్తిగతీకరణ అయిన "హెడ్ వేరియంట్స్". అఫిక్స్‌లు చిన్న దీర్ఘచతురస్రాకార మూలకాలు, సాధారణంగా ప్రధాన చిహ్నానికి జోడించబడతాయి, అయితే ఒక బ్లాక్ పూర్తిగా అఫిక్స్‌లతో కూడి ఉండొచ్చు. అఫిక్స్‌లు నామవాచకాలు, క్రియలు, శబ్ద ప్రత్యయాలు, ప్రిపోజిషన్‌లు, సర్వనామాలతో సహా అనేక రకాల ప్రసంగ అంశాలను సూచించవచ్చు. మొత్తం ప్రధాన చిహ్నాన్ని సూచించడానికి ప్రధాన సంకేతం చిన్న విభాగాలు ఉపయోగించబడవచ్చు. మాయా లేఖకులు వారి వినియోగం, గ్లిఫ్ మూలకాల అనుసరణలో అత్యంత ఆవిష్కరణలను చేశారు.[180]

వ్రాసే సాధనాలు

[మార్చు]
హోండురాస్‌లోని కోపాన్ నుండి ఒక లేఖరుడి శిల్పం[181]
క్లాసిక్ కాలపు ఓడపై మాయా లేఖరి ఉదాహరణ. కింబెల్ ఆర్ట్ మ్యూజియం, ఫోర్ట్ వర్త్.

పురావస్తు రికార్డు బ్రష్‌లు లేదా పెన్నుల ఉదాహరణలను అందించనప్పటికీ పోస్ట్‌క్లాసిక్ కోడెక్‌లపై సిరా స్ట్రోక్‌ల విశ్లేషణ ఇది సున్నితమైన జుట్టుతో రూపొందించబడిన చిట్కాతో కూడిన బ్రష్‌తో వర్తించబడిందని సూచిస్తుంది.[172] హోండురాస్‌లోని కోపాన్ నుండి వచ్చిన క్లాసిక్ కాలపు శిల్పం ఒక నత్తగుల్లతో చేసిన సిరాపాట్‌తో ఒక లేఖరుడిని వర్ణిస్తుంది.[181] అగ్వాటెకా వద్ద జరిగిన త్రవ్వకాలు పాలెట్లు, మోర్టార్లు, పెస్టిల్స్‌తో సహా ఎలైట్ హోదా లేఖకుల నివాసాల నుండి అనేక లేఖకుల కళాఖండాలను వెలికితీశాయి.[111]

లేఖకులు, అక్షరాస్యత

[మార్చు]

సామాన్యులు నిరక్షరాస్యులు; కులీనుల నుండి లేఖకులు వచ్చారు. ప్రభువుల సభ్యులందరికీ చదవడం, వ్రాయడం వచ్చా అని తెలియదు, అయితే కనీసం కొందరు మహిళలు చదవడం వ్రాయడం తెలుసునని, మాయా కళలో మహిళా లేఖకుల ప్రాతినిధ్యాలు ఉన్నందున అని చెప్పొచ్చు.[182] మాయా లేఖకులను అజ్ ట్జిబ్ అని పిలుస్తారు, అంటే "వ్రాసే లేదా పెయింట్ చేసేవాడు".[183] ఇక్కడ అరిస్టోక్రసీ సభ్యులకు రాయడం నేర్పించే లేఖకుల పాఠశాలలు బహుశా ఉన్నాయి.[184] పురావస్తు రికార్డులో లేఖకుల కార్యకలాపాలు గుర్తించబడతాయి; టికల్ రాజు జాసావ్ చాన్ కవిల్ I అతని పెయింట్ పాట్‌తో పూడ్చబడ్డాడు. కోపాన్ రాజవంశంలోని కొంతమంది జూనియర్ సభ్యులు కూడా వారి వ్రాత పరికరాలతో సమాధి చేయబడినట్లు కనుగొనబడింది. కోపాన్‌లోని ఒక రాజభవనం లేఖకుల గొప్ప వంశంగా గుర్తించబడింది; ఇది సిరా కుండలను పట్టుకున్న బొమ్మలతో కూడిన శిల్పంతో అలంకరించబడింది.[185]

మాయా లేఖకుల గురించి పెద్దగా తెలియనప్పటికీ కొందరు తమ పనిని సిరామిక్స్, రాతి శిల్పంపై సంతకం చేశారు. సాధారణంగా సిరామిక్ పాత్రపై ఒకే లేఖరుడు మాత్రమే సంతకం చేస్తాడు, కానీ రాతి శిల్పంపై బహుళ శిల్పులు తమ పేర్లను నమోదు చేసుకున్నట్లు తెలుసు; పిడ్రాస్ నెగ్రాస్ వద్ద ఒక స్టెలాపై ఎనిమిది మంది శిల్పులు సంతకం చేశారు. అయితే చాలా రచనలు వారి కళాకారులచే సంతకం చేయబడలేదు.[186]

గణితం

[మార్చు]
పోస్ట్‌క్లాసిక్ డ్రెస్డెన్ కోడెక్స్ పేజీలో మాయా అంకెలు
మాయా సంఖ్యలు

ఇతర మెసోఅమెరికన్ నాగరికతలతో పాటు మాయా బేస్ 20 (విజెస్మల్) వ్యవస్థను ఉపయోగించారు.[187] మాయా సంఖ్యల ఆధారమైన బార్-అండ్-డాట్ కౌంటింగ్ సిస్టమ్ 1000 BC నాటికి మెసోఅమెరికాలో వాడుకలో ఉంది;[188] మాయలు దీనిని లేట్ ప్రీక్లాసిక్ ద్వారా స్వీకరించారు, సున్నా కోసం చిహ్నాన్ని జోడించారు.[189] ఇది మానవ చరిత్రలో స్పష్టమైన సున్నా గురించి తెలిసిన తొలి ఉదాహరణలలో ఒకటి కావొచ్చు,[190] అయితే ఇది బేబిలోనియన్ వ్యవస్థ తర్వాత కావచ్చు.[191] 357 AD నాటి స్మారక కట్టడాలపై సున్నా ప్రారంభ స్పష్టమైన ఉపయోగం జరిగింది.[192] దాని ప్రారంభ ఉపయోగాలలో, నిర్దిష్ట క్యాలెండ్రికల్ కౌంట్ లేకపోవడాన్ని సూచించే ప్లేస్ హోల్డర్‌గా జీరో పనిచేశారు. ఇది తరువాత గణన చేయడానికి ఉపయోగించే సంఖ్యగా అభివృద్ధి చెందింది,[193] వ్రాత వ్యవస్థ స్పానిష్ వారిచే తొలగించబడే వరకు వెయ్యి సంవత్సరాలకు పైగా హైరోగ్లిఫిక్ పాఠాలలో ఉపయోగించబడింది.[194]

ప్రాథమిక సంఖ్యా వ్యవస్థ ఒకదానిని సూచించడానికి ఒక చుక్కను, ఐదుని సూచించడానికి బార్‌ను కలిగి ఉంటుంది.[195] పోస్ట్‌క్లాసిక్ పీరియడ్ నాటికి షెల్ గుర్తు సున్నాని సూచిస్తుంది; క్లాసిక్ కాలంలో ఇతర గ్లిఫ్‌లు ఉపయోగించబడ్డాయి.[196] 0 నుండి 19 వరకు ఉన్న మాయా అంకెలు ఈ చిహ్నాల పునరావృతాలను ఉపయోగించాయి.[195] అంకె విలువ దాని స్థానం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది; ఒక అంకె పైకి మారినప్పుడు దాని ప్రాథమిక విలువ ఇరవైతో గుణించబడుతుంది. ఈ విధంగా అత్యల్ప చిహ్నం యూనిట్‌లను సూచిస్తుంది, తదుపరి గుర్తు ఇరవై గుణిజాలను సూచిస్తుంది, దాని పైన ఉన్న గుర్తు 400 గుణిజాలను సూచిస్తుంది. ఉదాహరణకు 884 సంఖ్యను 4×1 + 4×20 + 2×400 = 884 ఇవ్వడానికి తక్కువ స్థాయిలో నాలుగు చుక్కలు, తదుపరి స్థాయిలో నాలుగు చుక్కలు, ఆ తర్వాతి స్థాయిలో రెండు చుక్కలతో వ్రాయబడుతుంది. ఈ వ్యవస్థను ఉపయోగించి మాయలు భారీ సంఖ్యలను నమోదు చేయగలిగారు.[187] మూడవ కాలమ్‌లో ఫలితాన్ని ఇవ్వడానికి రెండు నిలువు వరుసలలోని చుక్కలు, బార్‌లను జోడించడం ద్వారా సాధారణ కూడిక చేయవచ్చు.[197]

క్యాలెండర్

[మార్చు]

మాయా క్యాలెండ్రికల్ వ్యవస్థ ఇతర మెసోఅమెరికన్ క్యాలెండర్‌ల మాదిరిగానే ప్రీక్లాసిక్ కాలంలో మూలాలను కలిగి ఉంది. ఏది ఏమైనప్పటికీ మాయా క్యాలెండర్‌ను గరిష్ట అధునాతనతకు అభివృద్ధి చేసి, చంద్ర, సౌర చక్రాలు, గ్రహణాలు, గ్రహాల కదలికలను అత్యంత కచ్చితత్వంతో రికార్డ్ చేసింది. కొన్ని సందర్భాల్లో మాయా లెక్కలు పాత ప్రపంచంలోని సమానమైన లెక్కల కంటే కచ్చితమైనవి; ఉదాహరణకు మాయా సౌర సంవత్సరం జూలియన్ సంవత్సరం కంటే ఎక్కువ కచ్చితత్వంతో లెక్కించబడింది. మాయా క్యాలెండర్ అంతర్గతంగా మాయా ఆచారంతో ముడిపడి ఉంది, ఇది మాయా మతపరమైన ఆచారాలకు కేంద్రంగా ఉంది.[198] క్యాలెండర్ పునరావృతం కాని లాంగ్ కౌంట్‌ను మూడు ఇంటర్‌లాకింగ్ సైకిల్స్‌తో కలిపి ప్రతి ఒక్కటి క్రమక్రమంగా పెద్ద కాలాన్ని కొలవగలదు. ఇవి 260-రోజుల త్జోల్కిన్,[199] 365-రోజుల హాబ్,[200] 52-సంవత్సరాల క్యాలెండర్ రౌండ్, హాబ్‌తో త్జోల్కిన్ కలయిక వలన ఏర్పడినవి.[201] మాయా విశ్వోద్భవ శాస్త్రం నాలుగు క్వాడ్రాంట్‌లతో అనుబంధించబడిన 819-రోజుల చక్రం వంటి అదనపు క్యాలెండ్రిక్ చక్రాలు కూడా ఉన్నాయి, దీనిని కవిల్ దేవుడు నాలుగు విభిన్న కోణాలు పాలిస్తారు.[202]

మాయా క్యాలెండర్‌లో బేసిక్ యూనిట్ ఒక రోజు లేదా కిన్, 20 కిన్ సమూహం ద్వారా వినల్ ఏర్పడింది. విజిసిమల్ సిస్టమ్ ద్వారా పిలవబడే విధంగా తదుపరి యూనిట్ 20 ద్వారా గుణించబడటానికి బదులుగా సౌర సంవత్సరం గురించి సుమారుగా అంచనా వేయడానికి 18తో గుణించబడింది (అందుచేత 360 రోజులు ఉత్పత్తి చేయబడతాయి). ఈ 360-రోజుల సంవత్సరాన్ని తున్ అని పిలిచేవారు. ప్రతి తదుపరి గుణకారం విజిమల్ సిస్టమ్‌ను అనుసరించింది.[203]

లాంగ్ కౌంట్ పీరియడ్స్[203]
కాలం గణన స్పాన్ సంవత్సరాలు (సుమారు)
కిన్ 1 రోజు 1 రోజు
వినల్ 1 x 20 20 రోజులు
తున్ 20 x 18 360 రోజులు 1 సంవత్సరం
కతున్ 20 x 18 x 20 7,200 రోజులు 20 సంవత్సరాలు
బక్తున్ 20 x 18 x 20 x 20 144,000 రోజులు 394 సంవత్సరాలు
పిక్తున్ 20 x 18 x 20 x 20 x 20 2,880,000 రోజులు 7,885 సంవత్సరాలు
కలాబ్తున్ 20 x 18 x 20 x 20 x 20 x 20 57,600,000 రోజులు 157,700 సంవత్సరాలు
కించిల్తున్ 20 x 18 x 20 x 20 x 20 x 20 x 20 1,152,000,000 రోజులు 3,154,004 సంవత్సరాలు
అలావ్‌తున్ 20 x 18 x 20 x 20 x 20 x 20 x 20 x 20 23,040,000,000 రోజులు 63,080,082 సంవత్సరాలు

260-రోజుల త్జోల్కిన్ మాయా వేడుక ప్రాథమిక చక్రాన్ని, మాయా ప్రవచనాల పునాదులను అందించింది. ఈ గణన కోసం ఎటువంటి ఖగోళ ఆధారం నిరూపించబడలేదు, 260-రోజుల గణన మానవ గర్భధారణ కాలం మీద ఆధారపడి ఉండవచ్చు. పుట్టిన తేదీలను నమోదు చేయడానికి త్జోల్కిన్ ఉపయోగం ద్వారా ఇది బలోపేతం చేయబడింది, సంబంధిత ప్రవచనాన్ని అందిస్తుంది. 260-రోజుల చక్రం 20-రోజుల-పేర్ల శ్రేణిని పునరావృతం చేస్తుంది, ఒక నిర్దిష్ట రోజు చక్రంలో ఎక్కడ జరిగిందో సూచించడానికి ఉపసర్గ 1 నుండి 13 వరకు ఉంటుంది.[202]

365-రోజుల హాబ్ పద్దెనిమిది పేరున్న 20-రోజుల వినల్ చక్రం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడింది, వేబ్ అని పిలువబడే 5-రోజుల వ్యవధిని జోడించడం ద్వారా పూర్తయింది.[204] మానవులు, అతీంద్రియ రాజ్యాల మధ్య అడ్డంకులు విచ్ఛిన్నం అయినప్పుడు దైవిక దేవతలు మానవ ఆందోళనలలో కలుగజేసుకుని జోక్యం చేసుకోవడానికి వీలు కల్పించే వేయబ్ ప్రమాదకరమైన సమయంగా పరిగణించబడుతుంది.[201] త్జోల్కిన్ మాదిరిగానే పేరున్న వినల్ ముందు ఒక సంఖ్య (0 నుండి 19 వరకు) ఉంటుంది, చిన్న వేబ్ వ్యవధిలో ఉపసర్గ సంఖ్యలు 0 నుండి 4 వరకు ఉంటాయి. త్జోల్కిన్ లో ప్రతి రోజు పేరు, సంఖ్య (ఉదా. 8 అజావ్) కలిగి ఉంటుంది కాబట్టి ఇది అదనపు సంఖ్య, పేరును ఉత్పత్తి చేయడానికి హాబ్‌తో ముడిపడి ఉంటుంది, ఏదైనా రోజుకు మరింత పూర్తి హోదాను ఇస్తుంది, ఉదాహరణకు 8 అజావ్ 13 కెహ్. అటువంటి రోజు పేరు ప్రతి 52 సంవత్సరాలకు ఒకసారి మాత్రమే పునరావృతమవుతుంది, ఈ కాలాన్ని మాయావాదులు క్యాలెండర్ రౌండ్ అని సూచిస్తారు. చాలా మెసోఅమెరికన్ సంస్కృతులలో క్యాలెండర్ రౌండ్ అనేది సమయాన్ని కొలవడానికి అతిపెద్ద యూనిట్.[204]

పునరావృతం కాని ఏ క్యాలెండర్ మాదిరిగానే మాయలు నిర్ణీత ప్రారంభ బిందువు నుండి సమయాన్ని కొలుస్తారు. మాయా తమ క్యాలెండర్ ప్రారంభాన్ని 3114 BC లో ఒక రోజుకు సమానమైన మునుపటి బక్తున్ చక్రం ముగింపుగా సెట్ చేశారు. ప్రపంచ సృష్టి దాని ప్రస్తుత రూపంలో జరిగిన రోజు ఇదే అని మాయలు నమ్మారు. మాయలు 20 బక్తున్‌లను కలిగి ఉన్న వారి ప్రస్తుత గొప్ప పిక్తున్ చక్రంలో క్యాలెండర్ రౌండ్ నిర్దిష్ట రోజును పరిష్కరించడానికి లాంగ్ కౌంట్ క్యాలెండర్‌ను ఉపయోగించారు. క్యాలెండర్‌లో కొన్ని వైవిధ్యాలు ఉన్నాయి, ప్రత్యేకించి పలెంక్యూ లోని పాఠాలు 3114 BCలో ముగిసిన పిక్తున్ చక్రంలో 13 బక్తున్‌లు మాత్రమే ఉన్నాయని నిరూపించాయి, అయితే ఇతరులు ప్రస్తుత పిక్తున్‌లో 13 + 20 బక్తున్ చక్రాన్ని ఉపయోగించారు.[205] అదనంగా ఈ అసాధారణ చక్రాలు ఎలా నిర్వహించబడతాయనే దానిపై కొంత ప్రాంతీయ వైవిధ్యం ఉండి ఉండొచ్చు.[206]

పూర్తి లాంగ్ కౌంట్ తేదీలో ఉపోద్ఘాత గ్లిఫ్ ఉంటుంది, ఆ తర్వాత ఐదు గ్లిఫ్‌లు ఉంటాయి, ప్రస్తుత సృష్టి ప్రారంభం నుండి ఎన్ని బక్తున్‌లు, కతున్‌లు, టున్‌లు, వినల్స్, కిన్‌లను లెక్కించబడ్డాయో ఉంటాయి. దీనిని క్యాలెండర్ రౌండ్ తేదీ త్జోల్కిన్ భాగం అనుసరిస్తుంది, జోక్యం చేసుకునే గ్లిఫ్‌ల సంఖ్య తర్వాత లాంగ్ కౌంట్ తేదీ క్యాలెండర్ రౌండ్ తేదీకి సంబంధించిన హాబ్ భాగంతో ముగుస్తుంది.[207]

లాంగ్ కౌంట్ క్యాలెండర్ సహసంబంధం

[మార్చు]

క్యాలెండర్ రౌండ్ నేటికీ వాడుకలో ఉన్నప్పటికీ[208] మాయా లేట్ క్లాసిక్ కాలంలో సంక్షిప్తమైన షార్ట్ కౌంట్‌ను ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. షార్ట్ కౌంట్ అనేది 13 కతున్‌ల సంఖ్య. చిలామ్ బాలం బుక్ ఆఫ్ చుమయెల్[209] క్లాసిక్ లాంగ్-కౌంట్ తేదీలకు ఏకైక కలోనియల్ రిఫరెన్స్‌ని కలిగి ఉంది. గుడ్‌మాన్-మార్టినెజ్-థాంప్సన్ లేదా GMT పరస్పర సంబంధం అత్యంత సాధారణంగా ఆమోదించబడిన సహసంబంధం. ఇది 12 నవంబర్ 1539 గ్రెగోరియన్ తేదీతో 11.16.0.0.0 13 అజావ్ 8 జుల్ లాంగ్ కౌంట్ తేదీని సమానం చేస్తుంది.[210] ఎపిగ్రాఫర్స్ సైమన్ మార్టిన్, నికోలాయ్ గ్రూబ్ ప్రామాణిక GMT సహసంబంధం నుండి రెండు-రోజుల షిఫ్ట్ కోసం వాదించారు.[211] స్పిన్డెన్ కోరిలేషన్ లాంగ్ కౌంట్ తేదీలను 260 సంవత్సరాలు వెనక్కి మారుస్తుంది; ఇది డాక్యుమెంటరీ ఆధారాలతో కూడా ఏకీభవిస్తుంది, యుకాటాన్ ద్వీపకల్పం పురావస్తు శాస్త్రానికి బాగా సరిపోతుంది, అయితే మిగిలిన మాయా ప్రాంతంతో సమస్యలను అందిస్తుంది.[210] జార్జ్ వైలెంట్ కోరిలేషన్ అన్ని మాయా తేదీలను 260 సంవత్సరాల తర్వాత మారుస్తుంది, పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలాన్ని చాలా తక్కువ చేస్తుంది.[210] టికల్ వద్ద ఉన్న చెక్క లింటెల్స్ రేడియోకార్బన్ డేటింగ్ GMT సహసంబంధానికి మద్దతు ఇస్తుంది.[210]

ఖగోళ శాస్త్రం

[మార్చు]
మాడ్రిడ్ కోడెక్స్ నుండి ఖగోళ శాస్త్రవేత్త ప్రాతినిధ్యం[212]

మాయా ఖగోళ వస్తువులను నిశితంగా పరిశీలించారు. ఈ సమాచారం భవిష్యవాణి కోసం ఉపయోగించబడింది, కాబట్టి మాయా ఖగోళశాస్త్రం ముఖ్యంగా జ్యోతిష్య ప్రయోజనాల కోసం ఉద్దేశించబడింది. మాయా ఖగోళశాస్త్రాన్ని ప్రధానంగా పౌరోహిత్యం గతం చక్రాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగించినప్పటికీ ప్రవచనాన్ని రూపొందించడానికి వాటిని భవిష్యత్తులో అంచనా వేస్తుంది, పంట నాటడం, కోయడం వంటి కొన్ని ఆచరణాత్మక అనువర్తనాలను కూడా కలిగి ఉంది.[213] పౌరోహిత్యం పరిశీలనలను మెరుగుపరిచింది, సూర్యుడు, చంద్రుల గ్రహణాలు, శుక్ర గ్రహం, నక్షత్రాల కదలికలను నమోదు చేసింది; మునుపటి కాలంలో ఉన్న అదే ఖగోళ పరిస్థితులు భవిష్యత్తులోనూ సంభవిస్తాయనే ఊహతో గతం నాటి సంఘటనలకు వ్యతిరేకంగా వీటిని కొలుస్తారు.[214] పూజారులు క్రాస్డ్ స్టిక్‌లను వీక్షణ పరికరంగా సహాయంతో కంటితో ఖగోళ పరిశీలనలు చేశారని కోడిసెస్‌లోని దృష్టాంతాలు చూపుతున్నాయి.[215] మిగిలి ఉన్న కొన్ని పోస్ట్‌క్లాసిక్ కోడెక్‌ల విశ్లేషణలో యూరోపియన్ పరిచయం సమయంలో ఐరోపాలో ఉన్న సమానమైన జ్ఞానం కంటే కచ్చితమైన గ్రహణ పట్టికలు, క్యాలెండర్‌లు, ఖగోళ పరిజ్ఞానాన్ని మాయలు నమోదు చేశారని వెల్లడించింది.[216]

మాయా కేవలం రెండు గంటల ఎర్రర్‌తో 584-రోజుల వీనస్ సైకిల్‌ను అంచనా వేశారు. వీనస్ ఐదు చక్రాలు ఎనిమిది 365-రోజుల హాబ్ క్యాలెండ్రికల్ చక్రాలతో సమానం, ఈ కాలం కోడిసెస్‌లో నమోదు చేయబడింది. మాయా బృహస్పతి, అంగారక గ్రహం, బుధుడి కదలికలను కూడా అనుసరించారు. శుక్రుడు ఉదయం నక్షత్రంగా ఉదయించినప్పుడు ఇది మాయా హీరో కవలల పునర్జన్మతో ముడిపడి ఉంది.[217] మాయల కోసం శుక్రుని హీలియాకల్ రైజింగ్ విధ్వంసం, తిరుగుబాటుతో సంబంధం కలిగి ఉంది.[215] శుక్రుడు యుద్ధంతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు, "యుద్ధం" అని అర్ధం వచ్చే హైరోగ్లిఫ్ గ్రహానికి ప్రతీకగా ఉన్న గ్లిఫ్-మూలకంతో కలిపి ఉంటుంది.[218] చిచెన్ ఇట్జాలోని కరాకోల్ భవనం కిటికీల గుండా దృష్టి-రేఖలు వీనస్ మార్గపు ఉత్తరాన, దక్షిణాన ఉన్న విపరీతాలతో సమలేఖనం అవుతాయి.[215] మాయా పాలకులు హీలియాకల్ రైజింగ్ కు అనుగుణంగా సైనిక దాడులను ప్రారంభించారు, అలాంటి సంయోగాలకు అనుగుణంగా ముఖ్యమైన బందీలను బలి ఇస్తారు.[218]

సూర్య, చంద్ర గ్రహణాలు ప్రపంచంపై విపత్తును తీసుకురాగల ముఖ్యమైన ప్రమాదకర సంఘటనలుగా పరిగణించబడ్డాయి. డ్రెస్డెన్ కోడెక్స్‌లో సూర్యగ్రహణం కిన్ ("పగలు") హైరోగ్లిఫ్‌ను మింగేస్తున్న పాము ద్వారా సూచించబడుతుంది.[219] గ్రహణాలను సూర్యుడు లేదా చంద్రుడిని కరుస్తున్నట్లుగా అర్థం చేసుకున్నారు, మాయలు వాటిని ముందుగానే అంచనా వేయడానికి, విపత్తును నివారించడానికి తగిన వేడుకలను నిర్వహించడానికి వీలుగా చంద్ర పట్టికలు రికార్డ్ చేయబడ్డాయి.[218]

మతం, పురాణాలు

[మార్చు]

మెసోఅమెరికాలోని ఇతర ప్రాంతాల వలె మాయా వారు ఆచార నైవేద్యాలు, అభ్యాసాలతో శాంతింపజేయవలసిన అనేక శక్తివంతమైన దేవతలు నివసించే అతీంద్రియ రాజ్యాన్ని విశ్వసించారు.[220] మాయా మత ఆచారం ప్రధాన భాగం మరణించిన పూర్వీకుల ఆరాధన, వారు అతీంద్రియ రాజ్యంతో వ్యవహరించడంలో వారి జీవన వారసుల తరపున మధ్యవర్తిత్వం చేస్తారు.[221] మానవులు, అతీంద్రియ శక్తుల మధ్య తొలి మధ్యవర్తులు షమన్లు.[222] మాయా ఆచారంలో చిలాన్, ఒరాక్యులర్ పూజారుల కోసం భ్రాంతి కలిగించే మందుల వాడకం ఉంటుంది. చిలాన్ కోసం దర్శనాలు నీటి కలువలను తినడం ద్వారా సులభతరం చేయబడతాయి, ఇవి అధిక మోతాదులో భ్రాంతిని కలిగిస్తాయి.[223] మాయా నాగరికత అభివృద్ధి చెందడంతో పాలక వర్గం మాయా ప్రపంచ దృక్పథాన్ని మతపరమైన ఆరాధనలుగా క్రోడీకరించింది, ఇది వారు పాలించే హక్కును సమర్థించింది.[220] లేట్ ప్రీక్లాసిక్‌లో[224] ఈ ప్రక్రియ అంతిమ రాజకీయ, మతపరమైన అధికారంతో కూడిన కుహుల్ అజావ్ అనే దైవిక రాజు స్థాపనతో ముగిసింది.[222]

మాయా విశ్వాన్ని అత్యంత నిర్మాణాత్మకంగా చూశారు. స్వర్గంలో పదమూడు స్థాయిలు, పాతాళంలో తొమ్మిది స్థాయిలు మధ్యలో నश्वर ప్రపంచం ఉంది. ప్రతి స్థాయిలో వేర్వేరు రంగులతో అనుబంధించబడిన నాలుగు కార్డినల్ దిశలు ఉన్నాయి; ఉత్తరం తెలుపు, తూర్పు ఎరుపు, దక్షిణం పసుపు, పడమర నలుపు రంగులో ఉన్నాయి. ప్రధాన దేవతలకు ఈ దిశలు, రంగులతో సంబంధం ఉన్న అంశాలు ఉన్నాయి.[225]

మాయా గృహాలు తమ కుటుంబాల సామాజిక హోదాకు తగినట్లుగా అంత్యక్రియలతో పాటు నేలమాళిగలో చనిపోయినవారిని ఖననం చేసేవారు. అక్కడ చనిపోయినవారు రక్షక పూర్వీకులుగా వ్యవహరించగలరు. మాయా వంశాలు పితృస్వామ్యమైనవి, కాబట్టి ప్రముఖ పురుష పూర్వీకుల ఆరాధన తరచుగా గృహ మందిరంతో నొక్కిచెప్పబడుతుంది. మాయా సమాజం అభివృద్ధి చెందడంతో ఉన్నతవర్గం మరింత శక్తివంతంగా మారడంతో మాయా రాయల్టీ వారి గృహ పుణ్యక్షేత్రాలను తమ పూర్వీకుల సమాధులను కలిగి ఉన్న గొప్ప పిరమిడ్‌లుగా అభివృద్ధి చేసింది.[221]

అతీంద్రియ శక్తులపై విశ్వాసం వంట చేయడం నుండి వాణిజ్యం, రాజకీయాలు, ఉన్నత కార్యకలాపాల వరకు దైనందిన జీవితంలో సరళమైన కార్యాచరణల వరకు విస్తరించింది. మాయా దేవతలు కనిపించే, కనిపించని అన్ని అంశాలను పరిపాలించారు.[226] మాయా పౌరోహిత్యం ఒక క్లోజ్డ్ గ్రూప్, స్థిరపడిన శ్రేణుల నుండి దాని సభ్యులను తీసుకుంటుంది; ఎర్లీ క్లాసిక్ నాటికి వారు ఖగోళ పరిశీలనలు, క్యాలెండ్రికల్ సైకిల్స్, చరిత్ర, పురాణాలతో సహా వారి హైరోగ్లిఫిక్ పుస్తకాలలో సంక్లిష్టమైన ఆచార సమాచారాన్ని రికార్డ్ చేస్తున్నారు. పూజారులు విందులు, రక్తతర్పణాలు, ధూపం కాల్చడం, సంగీతం, ఆచార నృత్యం, కొన్ని సందర్భాలలో నరబలి వంటి పబ్లిక్ వేడుకలను నిర్వహించారు. క్లాసిక్ కాలంలో మాయా పాలకుడు ప్రధాన పూజారి, మానవులు, దేవతలకు మధ్య ప్రత్యక్ష మార్గం. సామాన్యులలో షమానిజం రాజ్య మతానికి సమాంతరంగా కొనసాగే అవకాశం ఉంది. పోస్ట్‌క్లాసిక్ నాటికి మతపరమైన ప్రాధాన్యత మారింది; దేవతా విగ్రహాల ఆరాధన పెరిగింది, నరబలి పౌనఃపున్యం పెరిగింది.[227]

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ ఆచార పద్ధతులను, నమ్మకాలను అనేక పద్ధతులను ఉపయోగించి శ్రద్ధగా పునర్నిర్మించారు. ఆచార నిక్షేపాలు, పుణ్యక్షేత్రాలు, అంత్యక్రియల అర్పణలు వంటి భౌతిక ఆధారాలు ఒక ముఖ్యమైన వనరు.[228] మాయా కళ, వాస్తుశిల్పం, రచన మరొక వనరు, వీటిని ఎథ్నోగ్రాఫిక్ మూలాధారాలతో కలపవచ్చు, వీటిలో ఆక్రమణ సమయంలో స్పానిష్ చేసిన మాయా మతపరమైన అభ్యాసాల రికార్డులు ఉన్నాయి.[226]

నరబలి

[మార్చు]
చిచెన్ ఇట్జాలో ఉన్న గ్రేట్ బాల్ కోర్ట్‌ను అలంకరిస్తూ శిరచ్ఛేదం చేయబడిన బాల్ ప్లేయర్ రిలీఫ్ శిల్పం

మాయా దేవతలకు రక్తం పోషకానికి శక్తివంతమైన వనరుగా పరిగణించబడుతుంది, జీవిని త్యాగం చేయడం అద్భుతమైన రక్త సమర్పణ. విస్తరణ ద్వారా, మానవ జీవిత త్యాగం దేవతలకు అర్పించే అంతిమ సమర్పణ, అత్యంత ముఖ్యమైన మాయా ఆచారాలు నరబలితో ముగుస్తాయి. సాధారణంగా అధిక స్థితి ఉన్న యుద్ధ ఖైదీలను మాత్రమే బలి ఇచ్చారు, తక్కువ హోదా బందీలను కార్మికులుగా ఉపయోగించారు.[229] ఈ ఖైదీలు మాయా యోధులకు ట్రోఫీలుగా వీక్షించబడ్డారు, వారి త్యాగం వారికి, వారి కుటుంబాలకు గౌరవం, హోదాను తెచ్చిపెట్టింది.[112]

ప్రధాన నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల అంకితం లేదా కొత్త పాలకుని సింహాసనం వంటి ముఖ్యమైన ఆచారాలకు మానవ త్యాగం అవసరం. శత్రువు రాజును బలి అర్పించడం అత్యంత విలువైనది, అటువంటి త్యాగంలో బందీగా ఉన్న పాలకుడి శిరచ్ఛేదం ఉంటుంది, బహుశా మరణ దేవతలచే మాయా మొక్కజొన్న దేవుడు శిరచ్ఛేదం చేయబడినట్లు ఆచారంలో తిరిగి అమలు చేయడం.[229] క్రీ.శ 738లో క్విరిగువా సామంతుడైన రాజు కాక్ టిలివ్ చాన్ యోపాట్ కోపాన్‌కు చెందిన తన అధిపతి ఉవాక్సాక్లజున్ ఉబాహ్ కవిల్‌ను బంధించాడు, కొన్ని రోజుల తరువాత అతనిని ఆచారంగా శిరచ్ఛేదం చేశాడు.[59] శిరచ్ఛేదం ద్వారా త్యాగం చేయడం అనేది క్లాసిక్ పీరియడ్ మాయా కళలో వర్ణించబడింది, బాధితుడిని కొట్టడం, కాల్చడం, కొట్టడం వంటి చిత్రహింసలకు గురి చేసిన తర్వాత కొన్నిసార్లు జరుగుతుంది.[230] పోపోల్ వుహ్ లో ప్రస్తావించబడిన హీరో కవలల కథ తల నరికివేతతో ముడిపడి ఉన్న మరొక పురాణం: అండర్ వరల్డ్ దేవతలకు వ్యతిరేకంగా బాల్ గేమ్ ఆడుతున్న హీరోలు విజయం సాధించారు, అయితే కవలల జోడీలో ఒకరికి వారి ప్రత్యర్థులు శిరచ్ఛేదం చేశారు.[231][229]

పోస్ట్‌క్లాసిక్ కాలంలో వ్యాలీ ఆఫ్ మెక్సికోలో అజ్‌టెక్‌ల ఆచారాల ప్రభావంతో గుండె వెలికితీత అత్యంత సాధారణ నరబలి రూపం;[229] ఇది సాధారణంగా ఆలయం ప్రాంగణంలో లేదా పిరమిడ్ శిఖరం మీద జరుగుతుంది.[232] ఒక ఆచారంలో చేతులు, కాళ్ళు మినహా సహాయ పూజారులచే మృతదేహాన్ని చర్మం తొలగిస్తారు, అధికార పూజారి బలిపశువుల చర్మాన్ని ధరించి, జీవిత పునర్జన్మకు ప్రతీకగా ఆచార నృత్యం చేస్తాడు.[232] పురావస్తు పరిశోధనలు హార్ట్ త్యాగం క్లాసిక్ కాలం నాటికే ఆచరణలో ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి.[233]

దేవతలు

[మార్చు]
యాక్స్‌చిలన్ నుండి క్లాసిక్ పీరియడ్ లింటెల్ 25, విజన్ సర్పెంట్‌ను వర్ణిస్తుంది
మిక్స్‌కో విజోలోని పోస్ట్‌క్లాసిక్ బాల్‌కోర్ట్ మార్కర్, క్వీచుమాట్జ్ తోహిల్‌ను ఆకాశంలోకి తన దవడలలో తీసుకువెళుతున్నట్లు వర్ణిస్తుంది[234]

మాయా ప్రపంచంలో అనేక రకాలైన దేవతలు, అతీంద్రియ సంస్థలు, పవిత్ర శక్తులు ఉన్నాయి. మాయలకు పవిత్రతపై చాలా విస్తృతమైన అవగాహన ఉంది, నిర్దిష్ట విధులతో విభిన్న దేవతలను గుర్తించడం సరికానిది.[235] మాయల దేవతల వివరణ క్యాలెండర్, ఖగోళ శాస్త్రం, వారి విశ్వోద్భవ శాస్త్రంతో దగ్గరి ముడిపడి ఉంది.[236] ఖగోళ వస్తువుల కదలికల ప్రకారం ఒక దేవత ప్రాముఖ్యత, దాని లక్షణాలు, దాని అనుబంధాలు మారుతూ ఉంటాయి. ఖగోళ రికార్డులు, పుస్తకాల పూజారుల వివరణ కీలకమైనది, ఎందుకంటే పూజారి ఏ దేవుడికి ఆచార వృత్తి అవసరం, ఎప్పుడు సరైన వేడుకలు నిర్వహించాలి, ఏ సమర్పణ సముచితంగా ఉంటుందో అర్థం చేసుకుంటారు. ప్రతి దేవతకు నాలుగు వ్యక్తీకరణలు ఉన్నాయి, ఇవి కార్డినల్ దిశలతో అనుబంధించబడ్డాయి, ప్రతి ఒక్కటి భిన్నమైన రంగుతో గుర్తించబడుతుంది. వారు ద్వంద్వ పగలు-రాత్రి/జీవితం-మరణ కారకాన్ని కూడా కలిగి ఉన్నారు.[225]

ఇట్జామ్నా సృష్టికర్త దేవుడు, అతను కాస్మోస్‌ను కూడా స్వరూపంగా కలిగి ఉన్నాడు, ఏకకాలంలో సూర్య దేవుడు కూడా;[225] కినిచ్ అహౌ పగటి సూర్యుడు, అతని అంశాలలో ఒకటి. మాయా రాజులు తరచుగా కినిచ్ అహౌతో గుర్తించుకునేవారు. ఇట్జామ్నాకు రాత్రి సూర్యుని అంశం, నైట్ జాగ్వార్ కూడా ఉంది, ఇది అండర్వరల్డ్ ద్వారా దాని ప్రయాణంలో సూర్యుడిని సూచిస్తుంది.[237] నలుగురు పావాటన్‌లు నश्वर రాజ్య మూలాలకు మద్దతు ఇచ్చారు; స్వర్గంలో బకాబ్స్ అదే పనిని చేశారు. వారి నాలుగు ప్రధానాంశాలతో పాటుగా బకాబ్‌లు సరిగా అర్థంకాని డజన్ల కొద్దీ ఇతర అంశాలను కలిగి ఉన్నాయి.[238] నాలుగు చాక్‌లు తుఫాను దేవతలు, ఉరుములు, మెరుపులు, వర్షాలను నియంత్రిస్తాయి.[239] రాత్రి తొమ్మిది మంది ప్రభువులు ప్రతి ఒక్కరూ పాతాళ రాజ్యాలలో ఒకరిని పరిపాలించారు.[238] ఇతర ముఖ్యమైన దేవతలలో చంద్ర దేవుడు, మొక్కజొన్న దేవుడు, హీరో కవలలు ఉన్నారు.[240]

పోపోల్ వుహ్ లాటిన్ లిపిలో ప్రారంభ వలస కాలంలో వ్రాయబడింది, బహుశా తెలియని క్వీచే మాయా కులీనుడిచే హైరోగ్లిఫిక్ పుస్తకం నుండి లిప్యంతరీకరించబడింది.[241] అమెరికాలోని అత్యుత్తమ దేశీయ సాహిత్య రచనలలో ఇది ఒకటి.[183] పోపోల్ వుహ్ ప్రపంచంలోని పౌరాణిక సృష్టిని, హీరో కవలల పురాణాన్ని, పోస్ట్‌క్లాసిక్ క్వీచే రాజ్యం చరిత్రను వివరిస్తుంది.[241] పోపుల్ వుహ్‌లో రికార్డ్ చేయబడిన దేవతలలో హున్ హునాహ్పు ఉన్నారు, క్వీచే మొక్కజొన్న దేవుడు అని కొందరు నమ్ముతారు,[242] క్వీచే పోషకుడు తోహిల్ నేతృత్వంలోని దేవతల త్రయం, చంద్రుని దేవత అలిక్స్, పర్వత దేవుడు జకావిట్జ్‌ కూడా ఉన్నారు.[243]

ఇతర మెసోఅమెరికన్ సంస్కృతులతో పాటు, మాయా వారు రెక్కలున్న సర్ప దేవతలను ఆరాధించారు. క్లాసిక్ కాలంలో అటువంటి ఆరాధన చాలా అరుదుగా జరిగింది,[244] కానీ పోస్ట్‌క్లాసిక్ నాటికి ఈకలు గల సర్పం యుకాటాన్ ద్వీపకల్పం, గ్వాటెమాలన్ హైలాండ్స్ రెండింటికీ వ్యాపించింది. యుకాటాన్‌లో ఈకలుగల సర్ప దేవత కుకుల్కాన్,[245] క్వీచేలో ఇది క్వీచుమాట్జ్.[246] కుకుల్కాన్ క్లాసిక్ పీరియడ్ వార్ సర్పెంట్ వాక్సాక్లాహున్ ఉబాహ్ కాన్‌లో ఉద్భవించాడు, క్లాసిక్ మాయా కళ విషన్ సర్పెంట్ పోస్ట్‌క్లాసిక్ వెర్షన్‌గా కూడా గుర్తించబడింది.[247] కుకుల్కాన్ ఆరాధన ఈ పూర్వపు మాయా సంప్రదాయాలలో దాని మూలాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ కుకుల్కాన్ ఆరాధన మధ్య మెక్సికో క్వెట్జాల్కోట్ల్ ఆరాధన ద్వారా ఎక్కువగా ప్రభావితమైంది.[248] అదేవిధంగా క్వీచుమాట్జ్ అనేది ఒక మిశ్రమ మూలాన్ని కలిగి ఉంది, ఇది మెక్సికన్ క్వెట్జాల్కోట్ల్ లక్షణాలను క్లాసిక్ పీరియడ్ ఇట్జామ్నా అంశాలతో కలపడం ద్వారా రూపొందింది.[249]

వ్యవసాయం

[మార్చు]
మొక్కజొన్న మాయా ఆహారంలో ప్రధానమైనది.

ప్రాచీన మాయలు ఆహార ఉత్పత్తికి విభిన్న, అధునాతన పద్ధతులను కలిగి ఉన్నారు. షిఫ్టింగ్ సాగు (స్విడెన్) వ్యవసాయం వారి ఆహారంలో ఎక్కువ భాగాన్ని అందించిందని నమ్మేవారు,[250] అయితే కొన్ని ప్రాంతాలలో క్లాసిక్ పీరియడ్ ఎక్కువ జనాభాకు మద్దతు ఇవ్వడానికి శాశ్వత పెరిగిన పొలాలు, టెర్రసింగ్, ఇంటెన్సివ్ గార్డెనింగ్, ఫారెస్ట్ గార్డెన్స్, నిర్వహించబడిన ఫాలోస్ కూడా కీలకమని ఇప్పుడు భావిస్తున్నారు.[251] నిజానికి ఈ విభిన్న వ్యవసాయ వ్యవస్థల ఆధారాలు నేటికీ కొనసాగుతున్నాయి: కాలువల ద్వారా అనుసంధానించబడిన పెరిగిన పొలాలను వైమానిక ఛాయాచిత్రాలలో చూడొచ్చు.[252] పురాతన కాలపు కొలంబియన్ కాలంలో జనసాంద్రత ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలలో ప్రాచీన మాయలకు ఆర్థిక విలువల జాతుల సమృద్ధి ఎక్కువగా ఉంది,[253] సరస్సు అవక్షేపాలలో పుప్పొడి రికార్డులు మొక్కజొన్న, మనియోక్, పొద్దుతిరుగుడు విత్తనాలు, పత్తి, ఇతర పంటలను కనీసం క్రీ.పూ 2500 నుండి మెసోఅమెరికాలో అటవీ నిర్మూలనతో పాటుగా సాగు చేస్తున్నట్లు సూచిస్తున్నాయి.[254]

మొక్కజొన్న, బీన్స్, స్క్వాష్ మాయా ఆహారంలో ప్రాథమిక ప్రధాన వస్తువులు. వీటిని తోటలలో పండించే లేదా అడవిలో సేకరించిన అనేక రకాల ఇతర మొక్కలతో కలిపి అందించారు. జోయా డి సెరెన్ వద్ద అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం మాయా ఇళ్లలో నిల్వ ఉంచబడిన ఆహార పదార్థాల రికార్డును భద్రపరిచింది, వాటిలో మిరపకాయలు, టమోటాలు ఉన్నాయి. పత్తి విత్తనాలు బహుశా వంటనూనెను ఉత్పత్తి చేయడానికి రుబ్బుతున్నారు. ప్రాథమిక ఆహార పదార్థాలతో పాటుగా మాయలు పత్తి, కోకో, వనిల్లా వంటి ప్రతిష్టాత్మక పంటలను కూడా పండించారు. కోకో విశేషంగా ప్రసిద్ధి చెందింది, ఉన్నత వర్గాలవారు చాక్లెట్ పానీయాలను వినియోగిస్తారు.[255] పత్తిని దారంగా వడికి, రంగులు అద్ది, వర్తకం చేయడానికి వీలుగా విలువైన వస్త్రాలుగా నేస్తారు.[256]

మాయలకు పెంపుడు జంతువులు తక్కువగా ఉండేవి; క్రీ.పూ 3000 నాటికి కుక్కలను మచ్చిక చేసుకున్నారు, లేట్ పోస్ట్‌క్లాసిక్ నాటికి ముస్కోవి బాతులను మచ్చిక చేసుకున్నారు.[257] ఓసిలేటెడ్ టర్కీలు పెంపకానికి అనర్హమైనవి, అయితే వాటిని అడవిలో ఉంచి బలిసేలా పెంచుతారు. ఇవన్నీ ఆహార జంతువులుగా ఉపయోగించబడ్డాయి; కుక్కలను వేట కోసం అదనంగా ఉపయోగించారు. జింకలను కూడా పెంచి, బలిసేలా చేసి ఉండొచ్చు.[258]

మాయా సైట్లు

[మార్చు]

బెలిజ్, ఎల్ సాల్వడార్, గ్వాటెమాల, హోండురాస్, మెక్సికో అనే ఐదు దేశాలలో విస్తరించి ఉన్న వందలాది మాయా ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.[259] ముఖ్యంగా అద్భుతమైన వాస్తుశిల్పం లేదా శిల్పం ఉన్న ఆరు సైట్‌లు మెక్సికోలో చిచెన్ ఇట్జా, పలెన్క్యూ, ఉక్ష్మల్, యాక్స్‌చిలన్, గ్వాటెమాలాలో టికల్, హోండురాస్‌లో కోపాన్. సులభంగా చేరుకోలేని ఇతర ముఖ్యమైన సైట్‌లలో కలక్ముల్, ఎల్ మిరాడార్ ఉన్నాయి. పుక్ ప్రాంతంలో ఉక్ష్మల్ తరువాత కబాహ్, లాబ్నా, సైల్ ప్రధాన స్థలాలు. యుకాటాన్ ద్వీపకల్పం తూర్పున కోబా, తులమ్ అనే చిన్న ప్రదేశం ఉన్నాయి.[260] ద్వీపకల్పం బేస్ లో ఉన్న రియో బెక్ సైట్‌లలో బేకన్, చికన్నా, కొహున్లిచ్, ఎక్స్‌పుహిల్ ఉన్నాయి. పలెన్క్యూ, యాక్స్‌చిలన్ కాకుండా చియాపాస్‌లో అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు బోనమ్‌పాక్, టొనినా. గ్వాటెమాలన్ హైలాండ్స్‌లో ఇక్సిమ్చే, కమినల్జుయు, మిక్స్‌కో విజో, క్వీమర్కాజ్ (ఉటాట్లాన్ అని కూడా పిలుస్తారు) ఉన్నాయి.[261] గ్వాటెమాలలోని ఉత్తర పేటెన్ లోతట్టు ప్రాంతాలలో అనేక సైట్‌లు ఉన్నాయి, అయితే టికల్ కాకుండా ఇతరకు ప్రాప్యత సాధారణంగా కష్టం. కొన్ని పేటెన్ సైట్‌లు డాస్ పిలాస్, సీబల్, ఉవాక్సాక్టున్.[262] బెలిజ్‌లోని ముఖ్యమైన సైట్‌లలో అల్తున్ హా, కరాకోల్, క్సునాంటునిచ్ ఉన్నాయి.[263]

జన్యుశాస్త్రం

[మార్చు]

పరిశోధకులు 2024లో క్రీ.శ 500-900 నాటి చిచెన్ ఇట్జాలోని మాయా నగరం నుండి పురాతన వ్యక్తుల జన్యువులను విశ్లేషించారు, మెక్సికోలోని టిక్స్‌కాకాల్టుయబ్ నుండి 68 మంది ఆధునిక వ్యక్తుల నుండి తీసిన రక్త నమూనాల నుండి వివరించబడిన డేటాతో దానిని పోల్చారు. ఫలితాలు వారు PCA, ఆడ్మిక్స్చర్ విశ్లేషణ ఆధారంగా ఆధునిక అమెరిండియన్ జనాభాతో (ముఖ్యంగా నేటి మాయా) కలిసి ఉన్నారని వెల్లడించింది. 68 ఆధునిక నివాసితులు 92% దేశీయ అమెరికన్ భాగం, 7% యూరోపియన్ జన్యు సహకారం, 0.03% ఆఫ్రికన్ వంశంతో రూపొందించబడ్డారు.[264]

మ్యూజియం సేకరణలు

[మార్చు]
గ్వాటెమాలా సిటీలో ఉన్న నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్కియాలజీ అండ్ ఎథ్నాలజీ

ప్రపంచవ్యాప్తంగా మాయా కళాఖండాలను తమ సేకరణల్లో కలిగి ఉన్న అనేక మ్యూజియంలు ఉన్నాయి. ఫౌండేషన్ ఫర్ ది అడ్వాన్స్‌మెంట్ ఆఫ్ మెసోఅమెరికన్ స్టడీస్ తన మాయా మ్యూజియం డేటాబేస్‌లో 250 మ్యూజియంలను జాబితా చేసింది,[265] యూరోపియన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ మాయానిస్ట్స్ ఐరోపాలోనే దాదాపు 50 మ్యూజియంలను జాబితా చేసింది.[266]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]
  • ఎంటెయోజెనిక్స్, మాయా
  • హుస్టెక్ నాగరికత
  • మాయా కోడైసెస్
  • మాయా ప్రజలు
  • మాయా సంగీతం
  • సాంగ్స్ ఆఫ్ జిట్‌బాల్చె

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ The Ancient Maya Kinship System, Per Hage. The University of New Mexico 2003 [1]
  2. ↑ Restall and Asselbergs 2007, p. 4.
  3. ↑ Restall, Matthew, 2004. "Maya Ethnogenesis" Journal of Latin American and Caribbean Anthropology, vol. 9 (1): 64–8.
  4. ↑ Restall, Matthew and Wolfgang Gabbert, 2017. "Maya Ethnogenesis and Group Identity in Yucatan, 1500–1900." In "The Only True People" Linking Maya Identities Past and Present. Edited by Bethany J. Beyyette and Lisa J. LeCount. Boulder: University Press of Colorado, pp.91–130.
  5. ↑ Restall and Gabbert 2017, p. 92–97.
  6. ↑ 6.0 6.1 Sharer and Traxler 2006, p. 26.
  7. ↑ Thompson 1966, p. 25.
  8. ↑ Foster 2002, p. 5.
  9. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 29. Foster 2002, p. 5.
  10. ↑ Marcus 2004b, pp. 342.
  11. ↑ Taube 2004, p. 273.
  12. ↑ Kristan-Graham and Kowalski 2007, pp. 13–14.
  13. ↑ Lovell 2005, p. 17.
  14. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 46–47.
  15. ↑ Rice and Rice 2009, p. 5.
  16. ↑ Quezada 2011, p. 17.
  17. ↑ Lovell 2000, p. 400.
  18. ↑ Viqueira 2004, p. 21.
  19. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 34–36.
  20. ↑ Estrada-Belli 2011, pp. 1, 3.
  21. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 98. Estrada-Belli 2011, p. 38.
  22. ↑ Estrada-Belli 2011, p. 1.
  23. ↑ Demarest 2004, p. 17.
  24. ↑ Estrada-Belli 2011, p. 3.
  25. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 98.
  26. ↑ Masson 2012, p. 18238. Pugh and Cecil 2012, p. 315.
  27. ↑ Estrada-Belli 2011, p. 28.
  28. ↑ Hammond et al. 1976, pp. 579–81.
  29. ↑ Drew 1999, p. 6.
  30. ↑ Coe 1999, p. 47.
  31. ↑ 31.0 31.1 Olmedo Vera 1997, p. 26.
  32. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 214.
  33. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 276.
  34. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 182, 197.
  35. ↑ Saturno, Stuart and Beltrán 2006, pp. 1281–83.
  36. ↑ Olmedo Vera 1997, p. 28.
  37. ↑ Martin and Grube 2000, pp. 25–26.
  38. ↑ Love 2007, pp. 293, 297. Popenoe de Hatch and Schieber de Lavarreda 2001, p. 991.
  39. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 236.
  40. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 275.
  41. ↑ Martin and Grube 2000, p. 8.
  42. ↑ Schele and Mathews 1999, pp. 179, 182–83.
  43. ↑ 43.0 43.1 Coe 1999, p. 81.
  44. ↑ Martin and Grube 2000, p. 21.
  45. ↑ 45.0 45.1 45.2 Masson 2012, p. 18237.
  46. ↑ 46.0 46.1 46.2 Martin and Grube 2000, p. 9.
  47. ↑ Demarest 2004, p. 218. Estrada-Belli 2011, pp. 123–26.
  48. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 322. Martin and Grube 2000, p. 29.
  49. ↑ 49.0 49.1 Sharer and Traxler 2006, p. 324.
  50. ↑ 50.0 50.1 50.2 Olmedo Vera 1997, p.36.
  51. ↑ Foster 2002, p. 133.
  52. ↑ Demarest 2004, pp. 224–26.
  53. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 383, 387.
  54. ↑ Salisbury, Koumenalis & Barbara Moffett 2002. Martin & Grube 2000, p. 108. Sharer & Traxler 2006, p. 387.
  55. ↑ Martin and Grube 2000, pp. 54–55.
  56. ↑ Martin and Grube 2000, pp. 192–93. Sharer and Traxler 2006, p. 342.
  57. ↑ Martin and Grube 2000, pp. 200, 203.
  58. ↑ Martin and Grube 2000, pp. 203, 205.
  59. ↑ 59.0 59.1 Miller 1999, pp. 134–35. Looper 2003, p. 76.
  60. ↑ Looper 1999, pp. 81, 271.
  61. ↑ Demarest 2004, p. 75.
  62. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 554.
  63. ↑ Webster, David (2012-11-21), Nichols, Deborah L. (ed.), "The Classic Maya Collapse", The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology (in ఇంగ్లీష్) (1 ed.), Oxford University Press, pp. 324–334, doi:10.1093/oxfordhb/9780195390933.013.0023, ISBN 978-0-19-539093-3, retrieved 2024-11-28{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  64. ↑ Coe 1999, pp. 151–55.
  65. ↑ Becker 2004, p. 134.
  66. ↑ Demarest 2004, p. 246.
  67. ↑ Demarest 2004, p. 248.
  68. ↑ Martin and Grube 2000, p. 226.
  69. ↑ Foster 2002, p. 60.
  70. ↑ Sharer 2000, p. 490.
  71. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 613, 616.
  72. ↑ Foias 2014, p. 15.
  73. ↑ 73.0 73.1 Masson 2012, p. 18238.
  74. ↑ 74.0 74.1 Arroyo 2001, p. 38.
  75. ↑ 75.0 75.1 Sharer and Traxler 2006, p. 618.
  76. ↑ Foias 2014, pp. 100–02.
  77. ↑ Masson and Peraza Lope 2014.
  78. ↑ Andrews 1984, p. 589.
  79. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 717.
  80. ↑ Restall and Asselbergs 2007, p. 5.
  81. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 759–60.
  82. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 763. Lovell 2005, p. 58. Matthew 2012, pp. 78–79.
  83. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 763.
  84. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 764–65. Recinos 1986, pp. 68, 74.
  85. ↑ Schele and Mathews 1999, p. 297. Guillemín 1965, p. 9.
  86. ↑ Schele and Mathews 1999, p. 298.
  87. ↑ Recinos 1986, p. 110. del Águila Flores 2007, p. 38.
  88. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 766–72.
  89. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 772–73.
  90. ↑ Jones 1998, p. xix.
  91. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 9.
  92. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 10.
  93. ↑ Zorich 2012, p. 29. Thompson 1932, p. 449.
  94. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 11.
  95. ↑ 95.0 95.1 Demarest 2004, p. 31.
  96. ↑ Demarest 2004, pp. 32–33.
  97. ↑ Koch 2013, pp. 1, 105.
  98. ↑ Demarest 2004, pp. 33–34.
  99. ↑ Demarest 2004, pp. 37–38.
  100. ↑ Demarest 2004, p. 38.
  101. ↑ Demarest 2004, p. 39.
  102. ↑ Demarest 2004, p. 42.
  103. ↑ Demarest 2004, p. 44.
  104. ↑ Demarest 2004, p. 45.
  105. ↑ Foster 2002, p. 8.
  106. ↑ Cioffi-Revilla and Landman 1999, p. 563.
  107. ↑ Martin and Grube 2000, p. 178. Witschey and Brown 2012, p. 321.
  108. ↑ 108.0 108.1 Foster 2002, p. 143.
  109. ↑ 109.0 109.1 Aoyama 2005, p. 291.
  110. ↑ Aoyama 2005, p. 292.
  111. ↑ 111.0 111.1 Aoyama 2005, p. 293.
  112. ↑ 112.0 112.1 Helmke 2020.
  113. ↑ Foster 2002, p. 144.
  114. ↑ Webster 2000, p. 66.
  115. ↑ Foias 2014, pp. 167–68.
  116. ↑ Foias 2014, p. 168.
  117. ↑ 117.0 117.1 117.2 117.3 117.4 Foster 2002, p. 319.
  118. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 51.
  119. ↑ Foias 2014, p. 18.
  120. ↑ Foster 2002, p. 322.
  121. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 660.
  122. ↑ Caso Barrera and Aliphat Fernández 2006, pp. 31, 36. Caso Barrera and Aliphat Fernández 2007, p. 49.
  123. ↑ Miller 1999, p. 131.
  124. ↑ Stuart and Stuart 2008, p. 201.
  125. ↑ Miller 1999, p. 10.
  126. ↑ Miller 1999, p. 11.
  127. ↑ Miller 1999, p. 105.
  128. ↑ Miller 1999, p. 92.
  129. ↑ Miller 1999, p. 84.
  130. ↑ Estrada-Belli pp. 44, 103–04.
  131. ↑ Saturno, Stuart and Beltrán 2006, 1281–82.
  132. ↑ Miller 1999, pp. 84–85.
  133. ↑ Martin and Grube 2000, p. 36.
  134. ↑ Miller 1999, p. 83.
  135. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 45.
  136. ↑ 136.0 136.1 SFU Museum of Archaeology and Ethnology.
  137. ↑ Williams 2010.
  138. ↑ Thompson 1990, p. 147.
  139. ↑ Miller 1999, p. 228.
  140. ↑ Miller 1999, pp. 86–87.
  141. ↑ Miller 1999, p. 87.
  142. ↑ Miller 1999, p. 86.
  143. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 378.
  144. ↑ Olmedo Vera 1997, p. 34.
  145. ↑ Olmedo Vera 1997, p. 35.
  146. ↑ 146.0 146.1 146.2 146.3 146.4 Foster 2002, p. 238.
  147. ↑ 147.0 147.1 147.2 Hohmann-Vogrin 2011, p. 195.
  148. ↑ Foster 2002, pp. 238–39.
  149. ↑ Foster 2002, p. 274.
  150. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 28.
  151. ↑ Foster 2002, p. 274. Sharer and Traxler 2006, p. 26.
  152. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 132.
  153. ↑ Estrada-Belli 2011, p. 112.
  154. ↑ Houston, Robertson and Stuart 2000, p. 326.
  155. ↑ Houston, Robertson and Stuart 2000, p. 338.
  156. ↑ Bricker 2007, p. 143.
  157. ↑ Demarest, Barrientos and Fahsen 2006, pp. 832–33.
  158. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 125.
  159. ↑ Diehl 2004, p. 183.
  160. ↑ Saturno, Stuart and Beltrán 2006, p. 1282.
  161. ↑ Love 2007, p. 293. Schieber Laverreda and Orrego Corzo 2010, p. 2.
  162. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 225.
  163. ↑ Kettunen and Helmke 2008, p. 10.
  164. ↑ Romero, Laura; Saavedra, Diana (24 September 2018). "El Códice Maya de México, auténtico y el más antiguo" [The Maya Codex of Mexico, authentic and the oldest one]. Gaceta UNAM (in స్పానిష్). Retrieved 17 November 2022.
  165. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 126. Foster 2002, p. 297.
  166. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 129.
  167. ↑ 167.0 167.1 167.2 167.3 Kettunen and Helmke 2008, p. 6.
  168. ↑ Tanaka 2008, pp. 30, 53.
  169. ↑ Macri and Looper 2003, p. 5.
  170. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 120, 123.
  171. ↑ Miller and Taube 1993, p. 131.
  172. ↑ 172.0 172.1 Tobin 2001.
  173. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 120.
  174. ↑ Coe 1994, pp. 245–46.
  175. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 135–36.
  176. ↑ Foster 2002, pp. 271–72.
  177. ↑ Macri and Looper 2003, p. 11.
  178. ↑ Kettunen & Helmke 2008, p. 9.
  179. ↑ 179.0 179.1 Kettunen & Helmke 2008, p. 16.
  180. ↑ Kettunen & Helmke 2008, pp. 24–25.
  181. ↑ 181.0 181.1 Webster et al. 1989, p. 55.
  182. ↑ Foster 2002, p. 331.
  183. ↑ 183.0 183.1 Sharer and Traxler 2006, p. 123.
  184. ↑ Drew 1999, p. 322.
  185. ↑ Drew 1999, p. 323.
  186. ↑ Foster 2002, p. 278.
  187. ↑ 187.0 187.1 Foster 2002, p. 249.
  188. ↑ Blume 2011, p. 53.
  189. ↑ Blume 2011, p. 53. Sharer and Traxler 2006, p. 101.
  190. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 101. Justeson 2010, p. 46.
  191. ↑ Justeson 2010, p. 46.
  192. ↑ Justeson 2010, p. 49.
  193. ↑ Justeson 2010, p. 50.
  194. ↑ Justeson 2010, p. 52.
  195. ↑ 195.0 195.1 Foster 2002, p. 248.
  196. ↑ Foster 2002, p. 248. Sharer and Traxler 2006, p. 101.
  197. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 101.
  198. ↑ Foster 2002, p. 250.
  199. ↑ Foster 2002, p. 251.
  200. ↑ Foster 2002, p. 252.
  201. ↑ 201.0 201.1 Foster 2002, p. 253.
  202. ↑ 202.0 202.1 Sharer and Traxler 2006, p. 104.
  203. ↑ 203.0 203.1 Sharer and Traxler 2006, p. 102.
  204. ↑ 204.0 204.1 Sharer and Traxler 2006, p. 107.
  205. ↑ Carter 2014 "A single passage on a Late Classic hieroglyphic panel at Palenque makes two further points clear; first, that the count of bakʼtuns will accumulate to 19, as before the present era, before the number in the piktuns place will change; and second, that that number will change to 1, not to 14, just as the bakʼtuns did in 2720 BC. In other words, all piktuns except the present one contained 20 bakʼtuns, but the current one contains 33; all previous kalabtuns, the next place up, contained 20 piktuns, but the current kalabtun contains 33 of those. Presumably the same pattern obtains for the rest of the higher places. This staggered resetting of the higher-order cycles, so jarringly unexpected from a contemporary, Western perspective, suggests an attitude towards time more numerological than mathematical. 13 and 20, after all, are the key numbers of the tzolkʼin, so it is fitting that they should be incorporated into the Long Count at enormous temporal scales."
  206. ↑ Van Stone 2011
  207. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 110.
  208. ↑ Tedlock 1992, p. 1. Miles 1952, p. 273.
  209. ↑ Roys 1933, pp. 79, 83.
  210. ↑ 210.0 210.1 210.2 210.3 Sharer and Traxler 2006, p. 114.
  211. ↑ Martin and Grube 2000, p. 13.
  212. ↑ Milbrath 1999, pp. 252–53.
  213. ↑ Van Stone 2016, p. 265.
  214. ↑ Demarest 2004, p. 192.
  215. ↑ 215.0 215.1 215.2 Foster 2002, p. 261.
  216. ↑ Demarest 2004, p. 193.
  217. ↑ Foster 2002, p. 260.
  218. ↑ 218.0 218.1 218.2 Foster 2002, p. 262.
  219. ↑ Finley, Michael John
  220. ↑ 220.0 220.1 Sharer and Traxler 2006, p. 91.
  221. ↑ 221.0 221.1 Demarest 2004, p. 176.
  222. ↑ 222.0 222.1 Sharer and Traxler 2006, p. 93.
  223. ↑ Emboden 1979, pp. 50–52.
  224. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 721.
  225. ↑ 225.0 225.1 225.2 Demarest 2004, p. 179.
  226. ↑ 226.0 226.1 Sharer and Traxler 2006, p. 92.
  227. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 722.
  228. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 91–92.
  229. ↑ 229.0 229.1 229.2 229.3 Sharer and Traxler 2006, p. 751.
  230. ↑ Miller and Taube 1993, p. 96.
  231. ↑ Gillespie 1991, pp. 322–23.
  232. ↑ 232.0 232.1 Sharer and Traxler 2006, p. 752.
  233. ↑ Tiesler and Cucina 2006, p. 493.
  234. ↑ Fox 2008, pp. 60, 249.
  235. ↑ Demarest 2004, p. 177.
  236. ↑ Demarest 2004, pp. 177, 179.
  237. ↑ Demarest 2004, p. 181.
  238. ↑ 238.0 238.1 Demarest 2004, p. 182.
  239. ↑ Demarest 2004, pp. 182–83.
  240. ↑ Demarest 2004, pp. 181–83.
  241. ↑ 241.0 241.1 Miller and Taube 1993, p. 134.
  242. ↑ Sharer and Traxler 2006, p. 729.
  243. ↑ Christenson 2007, pp. 61n65, 228n646. Miller and Taube 1993, p. 170. Carmack 2001, pp. 275, 369.
  244. ↑ Miller and Taube 1993, p. 150.
  245. ↑ Miller and Taube 1993, p. 142.
  246. ↑ Christenson 2007, pp. 52–53n20.
  247. ↑ Freidel, Schele and Parker 1993, pp. 289, 325, 441n26.
  248. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 582–83.
  249. ↑ Fox 2008, pp. 60, 121, 220.
  250. ↑ Fisher 2014, p. 196.
  251. ↑ Sharer and Traxler 2006, pp. 81–82. Demarest 2004, pp. 130–38. Ross 2011, p. 75.
  252. ↑ Adams, Brown and Culbert 1981, p. 1460.
  253. ↑ Ross 2011, p. 75.
  254. ↑ Colunga-García Marín and Zizumbo-Villarreal 2004, pp. S102–S103
  255. ↑ Foster 2002, p. 310.
  256. ↑ Foster 2002, pp. 310–11.
  257. ↑ Foster 2002, pp. 311–312.
  258. ↑ Foster 2002, p. 312.
  259. ↑ Coe 1999, p. 243.
  260. ↑ Coe 1999, p. 244.
  261. ↑ Coe 1999, p. 245.
  262. ↑ Coe 1999, pp. 245–46.
  263. ↑ Coe 1999, p. 246.
  264. ↑ Barquera, Rodrigo; Del Castillo-Chávez, Oana; Nägele, Kathrin; Pérez-Ramallo, Patxi; Hernández-Zaragoza, Diana Iraíz; Szolek, András; Rohrlach, Adam Benjamin; Librado, Pablo; Childebayeva, Ainash; Bianco, Raffaela Angelina; Penman, Bridget S.; Acuña-Alonzo, Victor; Lucas, Mary; Lara-Riegos, Julio César; Moo-Mezeta, María Ermila (2024-06-06). "Ancient genomes reveal insights into ritual life at Chichén Itzá". Nature (in ఇంగ్లీష్). 630 (8018): 912–919. Bibcode:2024Natur.630..912B. doi:10.1038/s41586-024-07509-7. ISSN 1476-4687. PMC 11208145. PMID 38867041.
  265. ↑ Ros.
  266. ↑ WAYEB.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=మాయా_నాగరికత&oldid=4813710" నుండి వెలికితీశారు