మార్వాడీ భాష

Marwari
Marwari
	మార్వాడీ అనే పదం దేవనాగరి, మహాజని, నస్తాలిక్ లిపిలలో వ్రాయబడింది
ఉచ్ఛారణ	[mɑɾvɑɽi]
స్థానిక భాష	భారతదేశం; పాకిస్తాన్;
ప్రాంతం	మార్వార్
స్వజాతీయత	మార్వారీ
స్థానికంగా మాట్లాడేవారు	21 మిలియన్లు, మొత్తం గణన (2011 జనాభా లెక్కలు)e26; (హిందీ కింద అదనపు మాట్లాడేవారిని లెక్కించారు)
భాషా కుటుంబము	ఇండో-యూరోపియన్ ఇండో-ఇరానియన్ ఇండో-ఆర్యన్ పాశ్చాత్య రాజస్థానీ Marwari; ; ; ; ;
వ్రాసే విధానం	దేవనాగరి (భారతదేశంలో); నస్తాలిక్ (పాకిస్తాన్‌లో); మహాజని (చారిత్రక)
భాషా సంకేతాలు
ISO 639-2	mwr
ISO 639-3	mwr – inclusive code; Individual codes:; dhd – ధుందారి; rwr – మార్వారీ (భారతదేశం); mve – బహవాలి; wry – మేర్వారీ; mtr – మేవారీ; swv – షెఖావతి
Glottolog	None; raja1256 రాజస్థానీలో ఏదీ చెల్లాచెదురుగా లేదు
	ముదురు ఆకుపచ్చ రంగు రాజస్థాన్‌లోని మార్వారీ మాట్లాడే స్వస్థలాన్ని సూచిస్తుంది, లేత ఆకుపచ్చ రంగు మాట్లాడేవారు తమ భాషను మార్వారీగా గుర్తించే అదనపు మాండలిక ప్రాంతాలను సూచిస్తుంది.

మార్వారీ (మార్వాడీ, మార్వాడీ; IPA: [maɾwaːi]]) ఇండో-యూరోపియన్ భాషల ఇండో-ఇరానియన్ ఉపవిభాగానికి చెందిన పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాష. మార్వాడీ, దానికి దగ్గరి సంబంధం ఉన్న దుంధారీ, షేఖావతి, మేవారీ వంటి రకాలు విస్తృత రాజస్థానీ భాషా కుటుంబంలో భాగంగా ఉన్నాయి. ఇది భారతదేశంలోని రాజస్థాన్ రాష్ట్రంతో పాటు పొరుగు రాష్ట్రాలైన గుజరాత్, హర్యానా, పాకిస్తాన్ తూర్పు ప్రాంతాలలో కొన్ని ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలు, నేపాల్ కొన్ని వలస సమాజాలలో మాట్లాడబడుతుంది.^[3]^[4]^[5] మార్వారీలో రెండు డజన్ల రకాలు ఉన్నాయి.

మార్వారీ దేవనాగరి లిపిలో ప్రముఖంగా వ్రాయబడింది, హిందీ, మరాఠీ, నేపాలీ, సంస్కృతం సహా భారతదేశం, నేపాల్ అనేక భాషలు, ఇది చారిత్రాత్మకంగా మహాజనీ వ్రాయబడినప్పటికీ, ఇది ఇప్పటికీ పర్షియన్-అరబిక్ లిపి పాకిస్తాన్ తూర్పు ప్రాంతాలలో మార్వారీ మైనారిటీచే వ్రాయబడింది (ప్రామాణిక/పశ్చిమ నాస్ఖ్ లిపి రూపాంతరం సింధ్ ప్రావిన్స్ ఉపయోగించబడుతుంది, తూర్పు నస్తాలిక్ రూపాంతరం పంజాబ్ ప్రావిన్స్ ఉపయోగిస్తారు, ఇక్కడ దీనికి విద్యా హోదా ఉంది, కానీ ఇది వేగంగా ఉర్దూ మారుతోంది.^[6]

మార్వారీకి భారతదేశంలో అధికారిక హోదా లేదు, దీనిని విద్య భాషగా ఉపయోగించరు. జోధ్పూర్, పాలి, జైసల్మేర్, బార్మర్, నాగౌర్, బికనీర్ లలో ఇప్పటికీ మార్వారీ భాష విస్తృతంగా మాట్లాడతారు. కెన్యాలో భారతీయులు మాట్లాడే అత్యంత సాధారణ భాషలలో ఇది కూడా ఒకటి.

చరిత్ర

మార్వాడీ, గుజరాతీ పాత పశ్చిమ రాజస్థానీ లేదా దింగల్ నుండి ఉద్భవించాయని నమ్ముతారు.^[7] గుర్జర్ అపభ్రంశ అధికారిక వ్యాకరణాన్ని జైన సన్యాసి, గుజరాతీ పండితుడు హేమచంద్ర సూరి రచించారు.

భౌగోళిక పంపిణీ

మార్వారీ ప్రధానంగా భారతదేశంలోని రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలో మాట్లాడతారు. మార్వాడీ మాట్లాడేవారు భారతదేశం, ఇతర దేశాల అంతటా విస్తృతంగా చెల్లాచెదురుగా ఉన్నారు, కానీ ముఖ్యంగా పొరుగు రాష్ట్రమైన గుజరాత్, తూర్పు పాకిస్తాన్ కనిపిస్తారు. భోపాల్ కూడా స్పీకర్లు కనిపిస్తాయి. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశంలో సుమారు 7.9 మిలియన్ల మంది మాట్లాడేవారు ఉన్నారు.^[8]

మార్వారీలోని కొన్ని మాండలికాలు ^[9]

మార్వారీ మాండలికాలు
మాండలికం	మాట్లాడారు
థాలి/బికనేరి	బికనీర్, జైసల్మేర్, ఫలోడి, బాలోత్రా జిల్లాలు
గోద్వారి	జలోర్, సిరోహి, సాంచోర్, పాలి జిల్లాలు
ధట్కి	తూర్పు సింధ్, బార్మర్
శేఖావతి	ఝుంఝును, సికార్, నీమ్ కా థానా జిల్లాలు
	అజ్మీర్, బీవర్, జోధ్పూర్, కేక్రీ, నాగోర్

లెక్సిస్

రాజస్థాన్‌లోని భారతీయ మార్వారీ [rwr] హిందీతో 50%–65% పద సారూప్యతను పంచుకుంటుంది (ఇది స్వదేశ్ 210 పదాల జాబితా పోలికపై ఆధారపడి ఉంది ). దీనికి హిందీతో అనేక సజాతీయ పదాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యమైన ధ్వని సారూప్యతలలో హిందీలోని /s/, మార్వారీలోని /h/ ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, /sona/ 'బంగారం' (హిందీ), /hono/ 'బంగారం' (మార్వారీ).

పాకిస్తానీ మార్వారీ [mve] సింధ్‌లోని దాని దక్షిణ ఉప మాండలికాలైన (ఉత్రాడి, జఖోరాటి, లరేచా), పంజాబ్‌లోని ఉత్తర ఉప మాండలికాలైన (ఉగాన్యో, భట్టిపో, ఖడాలీ) మధ్య 87% పదజాల సారూప్యతను , ధక్తి [mki]తో 79%–83%, మేఘ్వార్, భట్ మార్వారీ మాండలికాలతో 78% సారూప్యతను పంచుకుంటుంది. పాకిస్తాన్‌లో చురుకైన వక్తలు వేగంగా ఉర్దూకు మారడం, వారు అరబిక్ లిపిని, విభిన్న సహాయక మాధ్యమాలను ఉపయోగించడం, భారతీయ మార్వారీల నుండి వేరుపడటం వలన పాకిస్తానీ మార్వారీ [mve], భారతీయ మార్వారీ [rwr] మధ్య పరస్పర అవగాహన తగ్గుతోంది, దీనిని క్రియాశీలంగా ఉంచడానికి కొన్ని విద్యా ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ (కానీ పాకిస్తానీ లేదా ప్రాంతీయ ప్రభుత్వ స్థాయిలో అధికారిక గుర్తింపు లేదు). అనేక పదాలు ఇతర పాకిస్తానీ భాషల నుండి స్వీకరించబడ్డాయి.^[6]

మెర్వారీ [wry] పాకిస్తానీ మార్వారీ [mve]తో 82%–97% వరకు అర్థమయ్యేలా ఉంటుంది, అజ్మీర్, నాగౌర్ జిల్లాల్లోని మెర్వారీ మాండలికాల మధ్య 60%–73% పదజాల సారూప్యత ఉంది, కానీ షెఖావతి [swv]తో 58%–80%, భారతీయ మార్వారీ [rwr]తో 49%–74%, గోద్వారీ [gdx]తో 44%–70%, మేవారీ [mtr]తో 54%–72%, ధుండరీ [dhd]తో 62%–70%, హరోతీ [hoj]తో 57%–67% మాత్రమే సారూప్యత ఉంది. పాకిస్తానీ మార్వారీ [mve] వలె కాకుండా, మెర్వారీ వాడకం బలంగా ఉంది, దాని అత్యంత విద్యావంతులు హిందీ [hin]ని కూడా అనర్గళంగా మాట్లాడినప్పటికీ.^[10]

మార్వారీ మాండలికాల పోలిక
మాండలికం	హిందీతో పద సారూప్యత	ధ్వని సంబంధాలు
భారతీయ మార్వారీ [rwr]	50%–65%	గమనిక: హిందీలో /s/ → మార్వారీలో /h/ (ఉదా, /sona/ 'బంగారం' → /hono/ 'బంగారం')
పాకిస్తానీ మార్వారీ [mve]	87% (దక్షిణ సింధ్/79%-83% (భక్తి ]/78% (మేఘ్వార్, భట్ మార్వారీ) [mki]	పాకిస్తాన్ మార్పుల కారణంగా పరస్పర అవగాహన తగ్గుతోంది
మెర్వారీ [వ్యంగ్యంగా]	82%-97% (పాకిస్తానీ మార్వారీతో ]/60%-73% (అజ్మీర్, నాగౌర్) [mve]	58%–80% ( షేఖావతి [swv]) / 49%–74% (ఇండియన్ మార్వాడీ [rwr]) / 44%–70% ( గోడ్వారీ [gdx]) / 54%–72% ( మేవారి [mtr]) / 62 %–70% ( ధుందారి ]) [75% హరో
మెర్వారీ [wry] vs. పాకిస్థానీ మార్వారీ [mve]	అర్థమయ్యే గుణం: 82%–97%
మెర్వారీ [wry] vs. ఇండియన్ మార్వారీ [rwr]	అర్థమయ్యే గుణం: 49%–74%
మెర్వారీ [wry] vs. షేఖావతి [swv]	అర్థమయ్యే గుణం: 58%–80%
మెర్వారీ [wry] vs. గోద్వారీ [gdx]	అర్థమయ్యే గుణం: 44%–70%
మెర్వారీ [wry] vs. మేవారీ [mtr]	అర్థమయ్యే గుణం: 54%–72%
మెర్వారీ [wry] vs. ధుందారి [dhd]	అర్థమయ్యే గుణం: 62%–70%
మెర్వారీ [wry] vs. హరోటి [hoj]	అర్థమయ్యే గుణం: 57%–67%

ధ్వనిశాస్త్రం

అచ్చులు^[11]
	ముందు	సెంట్రల్	వెనుక
మూసివేయండి	నేను		యు
మూసివేయండి	ɪ		ʊ
మధ్యలో	ఇ	ə	ఓ
మధ్యలో	ɛ	ə	ɔ
తెరవండి		ä

అచ్చుల నాసలైజేషన్ అనేది ఫోనెమిక్, అన్ని అచ్చులను నాసలైజ్ చేయవచ్చు .^[11]
డిప్థాంగ్లు/ai, ia, ae, əi, ai, oi, ui, ua, uo/^[11]

హల్లులు^[11]
		పెదవి	దంత / అల్వియోలార్	రెట్రోఫ్లెక్స్	పోస్ట్-అల్వ్ / పాలటల్	వెల్లార్	గ్లోటల్
నాసికా		ఎమ్	ఎన్	ɳ		ŋ
ప్లోసివ్ / అఫ్రికేట్	స్వరం లేని	పి	టి	ʈ	t͡ɕ	కె
	ఆస్పిరేటెడ్	pʰ	tʰ	ʈʰ	t͡ɕʰ	kʰ
	స్వరం	బి	డి	ɖ	d͡ʑ	ɡ
	ఊపిరి పీల్చుకుంటూ	bʱ	dʱ	ɖʱ	d͡ʑʱ	ɡʱ
	అంతర్విస్ఫోటనం	ɓ	ɗ
ఘర్షణ			లు				హెచ్
సోనోరెంట్	రోటిక్		ఆర్	ɽ
సోనోరెంట్	పార్శ్వ	డబ్ల్యూ	l	ɭ	జె

ఇంప్లోజివ్లు ఎక్కువగా మొదట్లో కనిపించే పదం మాత్రమే ఇది పొరుగు భాషల ప్రభావం కారణంగా ఏర్పడింది.^[11]
/ [[|w]]/అనేది ముందు అచ్చులకు ముందు, ఇతర చోట్ల ఉదాహరణకు [[[|w]]] 'వివాహం'.
యూనిస్ కాశాలి ఆస్పిరేటెడ్ ఇంప్లాజివ్స్, ఫ్రికేటివ్స్, సోనోరాంట్స్ గురించి ప్రస్తావించారు.^[12]

స్వరూపశాస్త్రం

మార్వారీ భాషల నిర్మాణం హిందుస్తానీ (హిందీ లేదా ఉర్దూ)ని చాలా పోలి ఉంటుంది. వాటి ప్రాథమిక పద క్రమం కర్త–కర్మ–క్రియ.^[13]^[14]^[15]^[16]^[17] మార్వారీలో ఉపయోగించే చాలా సర్వనామాలు, ప్రశ్నార్థకాలు హిందీలో ఉపయోగించే వాటికి భిన్నంగా ఉంటాయి; కనీసం సరైన మార్వారీ, హరౌతీ భాషలలో వాటి బహువచన సర్వనామాలలో ఒక రకమైన భేదం ఉంది.

పదజాలం

మార్వాడీ పదజాలం ఇతర పాశ్చాత్య ఇండో-ఆర్యన్ భాషలతో, ముఖ్యంగా రాజస్థానీ, గుజరాతీ భాషలతో కొంతవరకు సమానంగా ఉంటుంది, అయితే, వ్యాకరణం, ప్రాథమిక పదజాలం యొక్క అంశాలు పరస్పరం అవగాహనను గణనీయంగా అడ్డుకునే విధంగా భిన్నంగా ఉంటాయి.

పదాల జాబితా

భాషా తులన, చారిత్రక భాషాశాస్త్రం కొరకు కీలక పదజాలాన్ని వివరిస్తూ, మార్వారీ అనువాదాలు, IPA లిప్యంతరీకరణలతో కూడిన స్వదేశ్ 100 పదాల జాబితా.

క్ర. సం.	మార్వారీ అర్థం	ఐపిఎ	ఆంగ్ల పదం
1	హూం	/hũː/	నేను
2	थूं	/tʰũː/	మీరు (ఏకవచనం)
3	आपां	/aːpãː/	మేము
4	/oː/	ఇది
5	వౌ	/voː/	అది
6	कुण	/kʊɳ/	WHO
7	कांई	/kãːiː/	ఏమిటి
8	కోని	/కోనిː/	కాదు
9	सगळौ	/səgᵊɭoː/	అన్ని
10	घणौ	/ɡʰəɳoː/	చాలా
11	अेक	/eːk/	ఒకటి
12	बे	/beː/	రెండు
13	మోటౌ	/మోʈఓː/	పెద్ద
14	लांबौ	/లాంబో/	చాలా కాలం
15	नैनौ	/nɛnoː/	చిన్న
16	लुगाई	/lʊɡaːiː/	మహిళ
17	మోట్యార్	/మోʈజార్/	మనిషి (వయోజన పురుషుడు)
18	मिनख	/minakʰ/	వ్యక్తి
19	మాచ్లీ	/maːtʃʰᵊliː/	చేపలు
20	चीड़ी	/tʃiːɖiː/	పక్షి
21	గింॸक	/ɡinɖək/	కుక్క
22	జూ	/dʒũː/	పేను
23	रूंख	/ɾũːkʰ/	చెట్టు
24	బీజ్	/biːdʒ/	విత్తనం
25	पांनडौ	/pãːnəɽoː/	ఆకు
26	జడ్	/dʒəɽ/	మూలం
27	छाल	/tʃʰaːl/	చెట్టు బెరడు
28	चांमडी	/tʃaːmᵊɽiː/	చర్మం
29	మాన్స్	/mãːs/	మాంసం
30	లోహి	/లోహిː/	రక్తం
31	हाॸ्ॸी	/ɦaːɖːiː/	ఎముక
32	चरबी	/tʃəɾᵊbiː/	గ్రీజు
33	अंडौ	/əɳɖoː/	గుడ్డు
34	సింగ్	/siːŋ/	కొమ్ము
35	पूंछ	/pũːtʃʰ/	తోక
36	పాంఖ్	/pãːkʰ/	ఈక
37	కేస్	/కీస్/	జుట్టు
38	మాథౌ	/maːtʰoː/	తల
39	कांन	/kãːn/	చెవి
40	नैण	/nɛːɳ/	కన్ను
41	नाक	/నాక్/	ముక్కు
42	मुंॸौ	/mʊɳɖɔː/	నోరు
43	दांत	/dãːt/	పంటి
44	జీభ	/dʒiːbʰ/	నాలుక
45	नूं	/nũː/	గోరు
46	పగ్	/pəɡ/	పాదం
47	टांग	/ʈaːŋ/	కాలు
48	గోవ్ॸ्ॸौ	/ɡoɖːoː/	మోకాలు
49	హాథ్	/ɦaːt̪ʰ/	చేయి
50	पांखडौ	/pãːkʰədoː/	రెక్క
51	पेट	/peːʈ/	పొట్ట
52	आंतडी	/ãːtᵊɽiː/	ధైర్యం
53	नाड	/naːɽ/	మెడ
54	పీఠ్	/piːʈʰ/	వెనుక
55	छाती	/tʃʰaːt̪iː/	రొమ్ము
56	హివడౌ	/ɦɪʋᵊɽoː/	హృదయం
57	కాळजौ	/kaːɭədʒoː/	కాలేయం
58	పీణౌ	/piːɳoː/	తాగడానికి
59	खाणौ	/kʰaːɳoː/	తినడానికి
60	करडणौ	/kəɾəɽᵊɳoː/	కొరకడానికి
61	జోవణౌ	/dʒoʋᵊɳoː/	చూడటానికి
62	सांभळणौ	/sãːbʰəɭᵊɳoː/	వినడానికి
63	जांणणौ	/dʒãːɳᵊɳoː/	తెలుసుకోవడానికి
64	सूवणौ	/suːʋᵊɳoː/	నిద్రపోవడానికి
65	मरणौ	/məɾᵊɳoː/	చనిపోవడానికి
66	मारणौ	/maːɾᵊɳoː/	చంపడానికి
67	तिरणौ	/tɪɾᵊɳoː/	ఈత కొట్టడానికి
68	उॸणौ	/ʊɖᵊɳoː/	ఎగరడం (క్రియ)
69	चालणौ	/tʃaːlᵊɳoː/	నడవడానికి
70	आवणौ	/aːʋᵊɳoː/	రావడానికి
71	పసరణౌ	/pəsəɾᵊɳoː/	పడుకోవడానికి
72	बैठणौ	/bɛːʈʰᵊɳoː/	కూర్చోవడానికి
73	ఊభौ	/uːbʰᵊɳoː/	నిలబడటానికి
74	दैणौ	/dɛːɳoː/	ఇవ్వడానికి
75	కహణౌ	/kɛːʰɳɔː/	చెప్పడానికి
76	సూరజ్	/suːɾədʒ/	సూర్యుడు
77	चंदौ	/tʃəndoː/	చంద్రుడు
78	తారౌ	/taːɾoː/	నక్షత్రం
79	पांणी	/pãːɳiː/	నీరు
80	मेह	/meʰ/	వర్షం
81	నది	/nədiː/	నది
82	తळाव	/təɭaːʋ/	సరస్సు
83	दरियौ	/dəɾɪjoː/	సముద్రం
84	लूण	/luːɳ/	ఉప్పు
85	भाटौ	/bʰaːʈoː/	రాయి
86	रेत	/ɾeːt̪/	ఇసుక
87	धूळ	/dʰuːɭ/	దుమ్ము
88	ధరతి	/dʰəɾᵊtiː/	భూమి
89	बादळ	/baːdəɭ/	మేఘం
90	धूंऔ	/dʰũːoː/	పొగ
91	వాసదీ	/ʋaːsədiː/	అగ్ని
92	రాఖ్	/ɾaːkʰ/	బూడిద
93	बळणौ	/bəɭᵊɳoː/	మంట
94	सडक	/సəɽəక్/	రోడ్డు
95	ॸूंगर	/duːŋɡəɾ/	పర్వతం
96	రాతౌ	/ɾaːtoː/	ఎరుపు
97	లీలౌ	/లిːలోː/	ఆకుపచ్చ
98	పీीळौ	/piːɭoː/	పసుపు
99	धौळौ	/doːɭoː/	తెలుపు
100	కాळौ	/kaːɭoː/	నలుపు

రచనా విధానం

మార్వారీని సాధారణంగా దేవనాగరి లిపిలో వ్రాస్తారు, అయినప్పటికీ సాంప్రదాయకంగా ఈ భాషతో మహాజని లిపి ముడిపడి ఉంది. పాకిస్తాన్‌లో, దీనిని కొన్ని మార్పులతో పర్షియన్-అరబిక్ లిపిలో వ్రాస్తారు. దేవనాగరి కోసం చారిత్రక మార్వారీ వర్ణక్రమం ప్రామాణిక దేవనాగరి అక్షరాలకు బదులుగా ఇతర అక్షరాలను ఉపయోగిస్తుంది.^[18]

మహాజని స్క్రిప్ట్

వ్రాయబడింది (దీర్ఘ, హ్రస్వ అచ్చుల మధ్య భేదం చూపబడదు).

మహాజని లిపి అనేది ప్రధానంగా వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించే ఒక లండా లిపి, ఆర్థిక లెడ్జర్లు, రికార్డులు, ఖాతాల రూపంలో విస్తృతమైన వ్రాతపూర్వక విషయాలను కలిగి ఉంటుంది. ఇది ఎడమ నుండి కుడికి వ్రాయబడుతుంది, చాలా ఉత్తర భారత లిపుల కంటే తక్కువ అచ్చులను కలిగి ఉంటుంది. వాటి ఉపయోగం ఐచ్ఛికం, పాఠకుడు సందర్భం నుండి శబ్దాలను ఊహించుకుంటాడు.^[19]

మార్వారీ మహాజని వర్ణమాల
అచ్చులు
𑅐 a , ā IPA: [ɐ] , [ ɑː ]	𑅑 i , ī IPA: [i] , [ iː ]	𑅒 u , ū IPA: [u] , [ uː ]	𑅓 ఇ / ē , ai IPA: [ eː ] , [ɑj]	𑅔 o / ō , au IPA: [ oː ] , [ɑw]
హల్లులు
𑅕 కా IPA: [ k ]	𑅖 ఖ IPA: [ kʰ ]	𑅗 గా IPA: [ ɡ ]	𑅘 ఘా IPA: [ ɡʱ ]
𑅙 సుమారు IPA: [ tʃ ]	𑅚 చా IPA: [tʃʰ]	𑅛 జా IPA: [ dʒ ]	𑅜 ఝా IPA: [dʒʱ]	𑅝 ña IPA: [ ɲ ]
𑅞 ṭa IPA: [ ʈ ]	𑅟 ṭha IPA: [ʈʰ]	𑅠 ḍa IPA: [ ɖ ]	𑅡 ḍha IPA: [ɖʱ]	𑅢 ṇa IPA: [ ɳ ]
𑅣 తా IPA: [ t̪ ]	𑅤 థా IPA: [t̪ʰ]	𑅥 డా IPA: [ d̪ ]	𑅦 ధా IPA: [d̪ʱ]	𑅧 నా IPA: [ n ]
𑅨 పా IPA: [ p ]	𑅩 ఫా IPA: [pʰ]	𑅪 బా IPA: [ బి ]	𑅫 భా IPA: [bʱ]	𑅬 మా IPA: [ m ]
𑅭 రా IPA: [ r ]	𑅮 లా IPA: [ l ]	𑅯 వా IPA: [ ʋ ]	𑅰 సా IPA: [ s ]	𑅱 హా IPA: [ ɦ ]

పర్సో-అరబిక్ లిపి

మార్వారీ పర్సో-అరబిక్ వర్ణమాల^[20]^[21]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	( आ , aa) (ā) [ ∅ ] / [ ʔ ] / [ aː ]	ب ‎ ‌( ब) (b) [ b ]	بھ ‎( भ) (bh) [ bʱ ]	ٻ ‎ ‌( ॿ) (b̤) [ ɓ ]	ٻھ ‎( ॿ़) (b̤h) [ ɓʱ ]	پ ‎ ‌( प) (p) [ p ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	پھ ‎( फ) (ph) [ pʰ ]	త ‎ ‌( త) (t) [ t̪ ]	تھ ‎( थ) (వ) [ t̪ʰ ]	ٹ ‎ ‌( ट) (ṭ) [ ʈ ]	ٹھ ‎( ठ) (ṭh) [ ʈʰ ]	ث ‎ ‌( స) (s) [ s ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	ج ‎ ‌( ज) (j) [ d͡ʒ ]	جھ ‎( झ) (jh) [ d͡ʒʱ ]	چ ‎ ‌( च) (c) [ t͡ʃ ]	چھ ‎( छ) (చ) [ t͡ʃʰ ]	ح ‎ ‌( ह) (h) [ h ]	خ ‎( ख) (kh) [ kʰ ] ( [ x ] )
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	ద ‎ ‌( ద) (d) [ d̪ ]	دھ ‎( ध) (dh) [ d̪ʱ ]	ڈ ‎ ‌( ड) (ḍ) [ ɖ ]	ڈھ ‎( ढ) (ḍh) [ ɖʱ ]	ذ ‎ ‌( ज़) (z) [ z ]	ڏ ‎ ‌( ॾ) (d̤) [ ᶑ ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	ڏھ ‎( ॾ़) (d̤h) [ ᶑʱ ]	ర ‎ ‌( ర) (r) [ r ]	رؕ ‎( ड़) (ṛ) [ ɽ ]	رؕھ ‎( ढ़) (ṛh) [ ɽʱ ]	ز ‎ ‌( ज़) (z) [ z ]	زھ ‎( ॼ़) (zh) [ zʱ ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	ژ ‎( झ़) (zh) [ ʒ ]	س ‎ ‌( स) (s) [ s ]	سھ ‎( स्ह) (sh) [ sʰ ]	ش ‎ ‌( श) (ś) [ ʃ ]	شھ ‎( श्ह) (śh) [ ʃʰ ]	ݾ ‎ ‌( ष) (x) [ χ ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	( ष्ह ) (xh) [ χʰ ]	ص ‎ ‌( स) (s) [ s ]	ض ‎ ‌( ज़) (z) [ z ]	ط ‎ ‌( त) (t) [ t̪ ]	ظ ‎ ‌( ज़) (z) [ z ]	ع ‎ ‌( ॽ) ( ' ) [ ʔ ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	غ ‎( ग़) (ġ) [ ɣ ] ( [ gʱ ] )	ف ‎( फ़) (f) [ f ] ( [ pʰ ] )	ق ‎ ‌( क़) (q) [ q ] ( [ k ] )	ک ‎ ‌( क) (k) [ k ]	کھ ‎( ख) (kh) [ kʰ ]	گ ‎ ‌( ग) (g) [ k ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	گھ ‎( घ) (gh) [ gʱ ]	ల ‎ ‌( ల) (l) [ l ]	لھ ‎( ल़ / ल्ह) (lh) [ lʰ ]	ݪ ‎ ‌( ळ) (ḷ) [ ɭ ]	( ऴ / ळ्ह) (ḷh) [ ɭʰ ]	م ‎ ‌( म) (m) [ m ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	مھ ‎( म़ / म्ह) (mh) [ mʰ ]	ن ‎( न, ङ) (n, ṅ) [ n ] / [ ŋ ]	نھ ‎( ऩ / न्ह) (nh) [ nʰ ]	ن٘ـ ں ‎( ं) (◌̃) [ ◌̃ ]	ݨ ‎ ‌( ण) (ṇ) [ ɳ ]	( ण़ / ण्ह) (ṇh) [ ɳʰ ]
పర్సో-అరబిక్ (దేవనాగరి) (లాటిన్) [ IPA ]	و ‎ ‌( व) (w) [ ʋ ]	ہ ‎ ‌( ह) (h) [ h ]	ی ‎( ए, ई, े, ee) (e, ī) [ j ] / [ e ] / [ iː ]	( ఎ , ఇ) (ఇ) [ ఇ ]

మార్వారీ పర్షియన్-అరబిక్ అచ్చులు^[22]
తుది		మధ్యలో	ప్రారంభ	దేవనాగరి ఇనీషియల్	దేవనాగరి డయాక్రిటిక్	లాటిన్	ఐపిఎ
ـہ		ـَ	اَ	అ	-	ఒక	[ ə ]
ـَا / یٰ	ـَا		ఆ	ఆ	ा	ā	[ aː ]
వర్తించదు		ـِ	اِ	ఇ	ि	నేను	[ ɪ ]
ـِى		ـِيـ	اِی	ఈ	ी	ī	[ iː ]
ـے		ـيـ	اے	ఎ, ఎ	ॆ, े	ఇ	[ eː ]
ـَے		ـَيـ	اَے	ఐ	ै	ఏఐ	[ ɛː ]
వర్తించదు		ـُ	اُ	ఉ	ु	యు	[ ʊ ]
ـُو			اُو	ఊ	ू	ū	[ uː ]
ـو			او	ఓ	ो	ō	[ oː ]
ـَو			اَو		ौ	ఆస్ట్రేలియా	[ ɔː ]

నమూనా పాఠాలు

దిగువన ప్రామాణిక దేవనాగరి లిపిలో మార్వారీ భాషలో ఉన్న ఒక నమూనా పాఠం ఉంది, ఇది ISO 15919 ప్రకారం లాటిన్‌లోకి లిప్యంతరీకరించబడింది.^[23]

దేవనాగరి లిపి	మహాజనీ లిపి	ISO 15919 లాటిన్	ఆంగ్లం
ఈ రోజు మనం చూడాల్సినంత మంచి రోజు. మనం మన దేశాన్ని ప్రేమిస్తాం. ^[24]	𑅰𑅗𑅮𑅳𑅐 𑅬𑅑𑅢𑅖 𑅧𑅑 𑅗𑅒𑅭𑅯 𑅐𑅧 𑅐𑅦𑅑𑅕𑅐𑅭𑅔𑅧 𑅭𑅓 𑅭𑅐𑅰𑅓 𑅬𑅐𑅧𑅛 𑅛𑅮𑅳𑅬 𑅰𑅒𑅧 𑅰𑅯𑅣𑅧𑅣𑅭𑅣𑅐 𑅐𑅧𑅓 𑅰𑅬𑅐𑅧𑅣𑅐 𑅨𑅭𑅐𑅨𑅣 𑅚𑅓। 𑅯𑅢𑅑 𑅭𑅓 𑅗𑅔𑅲𑅓 𑅪𑅒𑅦𑅥𑅑 𑅐𑅧 𑅐𑅧𑅣𑅭𑅐𑅣𑅬𑅐 𑅭𑅑 𑅨𑅭𑅐𑅨𑅣𑅑 𑅚𑅓 𑅐𑅧 𑅯𑅢𑅑 𑅧𑅓 𑅫𑅑𑅑𑅨𑅐𑅮𑅳𑅐 𑅫𑅐𑅯𑅧𑅐 𑅰𑅒 𑅓𑅕𑅪𑅑𑅛𑅓 𑅭𑅓 𑅰𑅐𑅭𑅒 𑅯𑅭𑅣𑅧 𑅕𑅭𑅢𑅔 𑅛𑅔𑅛𑅑𑅛𑅑 𑅚𑅓।	Sagḷā miṇakh nai gaurav an adhikārõ re rāse māy jaḷam sū̃ svatantrā ane samāntā prāpt che. Vaṇī re goṛe buddhi an antarātmā rī prāptī che an vaṇī ne bhaiīpāḷā bhāvnā sū ekbīje re sārū vartan karṇo joyījai che.	మానవులందరూ స్వేచ్ఛగా, గౌరవంతో సమానంగా, హక్కులతో జన్మించారు. వారికి తర్కం, మనస్సాక్షి ఉన్నాయి, ఒకరికొకరు సోదరభావంతో వ్యవహరించాలి.

మూలాలు

↑ "Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011". www.censusindia.gov.in. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 July 2018.
↑ Ernst Kausen, 2006. Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen (Microsoft Word, 133 KB)
↑ Frawley, William J. (2003-05-01). International Encyclopedia of Linguistics (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-977178-3. Marwari : also called Rajasthani, Merwari, Marvari. 12,963,000 speakers in India and Nepal. In India: Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh, Punjab, Delhi, Haryana, Uttar Pradesh, throughout India. Dialects are Standard Marwari, Jaipuri, Shekawati, Dhundhari, Bikaneri.
↑ Upreti, Bhuwan Chandra (1999). Indians in Nepal: A Study of Indian Migration to Kathmandu (in ఇంగ్లీష్). Kalinga Publications. ISBN 978-81-85163-10-9.
↑ "Marwari Mahotsav 2018". ECS NEPAL (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-06-16.
1 2 "Pakistani Marwari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
↑ Mayaram, Shail (2006). Against History, Against State (in ఇంగ్లీష్). Permanent Black. p. 43. ISBN 978-81-7824-152-4. The lok gathā (literally, folk narrative) was a highly developed tradition in the Indian subcontinent, especially after the twelfth century, and was simultaneous with the growth of apabhransa, the literary languages of India that derived from Sanskrit and the Prakrits. This developed into the desa bhāṣā, or popular languages, such as Old Western Rajasthani (OWR) or Marubhasa, Bengali, Gujarati, and so on. The traditional language of Rajasthani bards is Dingal (from ding, or arrogance), a literary and archaic form of old Marwari. It was replaced by the more popular Rajasthani (which Grierson calls old Gujarati) that detached itself from western apabhransa about the thirteenth century. This language was the first of all the bhasas of northern India to possess a literature. The Dingal of the Rajasthani bards is the literary form of that language and the ancestor of the contemporary Marvari and Gujarati.
↑ "Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India". censusindia.gov.in.
↑ Masica, Colin P. (1991). The Indo-Aryan languages. Cambridge language surveys. Cambridge University Press. pp. 12, 444. ISBN 978-0-521-23420-7.
↑ "Merwari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
1 2 3 4 5 Mukherjee, Kakali (2013). Marwari (Thesis). Linguistic Survey of India LSI Rajasthan.
↑ https://www.slideshare.net/slideshow/marwari-writing-system-proposal/14928373
↑ "Indian Marwari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
↑ "Dhundari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
↑ "Shekhawati". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
↑ "Mewari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
↑ "Haroti". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.
↑ Pandey, Anshuman (23 May 2011). "Proposal to Encode the Marwari Letter DDA for Devanagari" (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.
↑ Pandey, Anshuman (2011-07-12). "N4126: Proposal to Encode the Mahajani Script in ISO/IEC 10646" (PDF). Working Group Document, ISO/IEC JTC1/SC2/WG2.
↑ Pandey, Anshuman (23 May 2011). "Proposal to Encode the Marwari Letter DDA for Devanagari" (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.
↑ "Marwari". Omniglot.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.
↑ Pandey, Anshuman (23 May 2011). "Proposal to Encode the Marwari Letter DDA for Devanagari" (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.
↑ Omniglot, Article 1 of the UDHR - Language family: Indo-European: Indo-Iranian https://omniglot.com/udhr/indoiranian.htm
↑ "Universal Declaration of Human Rights: Marwari" [मानवी हक वे सार्वभोग लान सावना] (PDF). OHCHR.org (in మార్వాడి). Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. p. 3. ఒరిజినల్ నుండి 18 July 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2026.

[1] "Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011". www.censusindia.gov.in. Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 July 2018.

[2] Ernst Kausen, 2006. Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen (Microsoft Word, 133 KB)

[3] Frawley, William J. (2003-05-01). International Encyclopedia of Linguistics (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-977178-3. Marwari : also called Rajasthani, Merwari, Marvari. 12,963,000 speakers in India and Nepal. In India: Gujarat, Rajasthan, Madhya Pradesh, Punjab, Delhi, Haryana, Uttar Pradesh, throughout India. Dialects are Standard Marwari, Jaipuri, Shekawati, Dhundhari, Bikaneri.

[4] Upreti, Bhuwan Chandra (1999). Indians in Nepal: A Study of Indian Migration to Kathmandu (in ఇంగ్లీష్). Kalinga Publications. ISBN 978-81-85163-10-9.

[5] "Marwari Mahotsav 2018". ECS NEPAL (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-06-16.

[ethnologue-mve-6] 1 2 "Pakistani Marwari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.

[7] Mayaram, Shail (2006). Against History, Against State (in ఇంగ్లీష్). Permanent Black. p. 43. ISBN 978-81-7824-152-4. The lok gathā (literally, folk narrative) was a highly developed tradition in the Indian subcontinent, especially after the twelfth century, and was simultaneous with the growth of apabhransa, the literary languages of India that derived from Sanskrit and the Prakrits. This developed into the desa bhāṣā, or popular languages, such as Old Western Rajasthani (OWR) or Marubhasa, Bengali, Gujarati, and so on. The traditional language of Rajasthani bards is Dingal (from ding, or arrogance), a literary and archaic form of old Marwari. It was replaced by the more popular Rajasthani (which Grierson calls old Gujarati) that detached itself from western apabhransa about the thirteenth century. This language was the first of all the bhasas of northern India to possess a literature. The Dingal of the Rajasthani bards is the literary form of that language and the ancestor of the contemporary Marvari and Gujarati.

[8] "Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India". censusindia.gov.in.

[9] Masica, Colin P. (1991). The Indo-Aryan languages. Cambridge language surveys. Cambridge University Press. pp. 12, 444. ISBN 978-0-521-23420-7.

[ethnologue-wry-10] "Merwari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.

[Kakali-11] 1 2 3 4 5 Mukherjee, Kakali (2013). Marwari (Thesis). Linguistic Survey of India LSI Rajasthan.

[12] ttps://www.slideshare.net/slideshow/marwari-writing-system-proposal/14928373

[ethnologue-rwr-13] "Indian Marwari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.

[ethnologue-dhd-14] "Dhundari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.

[ethnologue-swv-15] "Shekhawati". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.

[ethnologue-mtr-16] "Mewari". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.

[ethnologue-hoj-17] "Haroti". Ethnologue (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 September 2019.

[Pandey-18] Pandey, Anshuman (23 May 2011). "Proposal to Encode the Marwari Letter DDA for Devanagari" (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.

[g0kYG-19] Pandey, Anshuman (2011-07-12). "N4126: Proposal to Encode the Mahajani Script in ISO/IEC 10646" (PDF). Working Group Document, ISO/IEC JTC1/SC2/WG2.

[Pandey4-20] Pandey, Anshuman (23 May 2011). "Proposal to Encode the Marwari Letter DDA for Devanagari" (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.

[21] "Marwari". Omniglot.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.

[Pandey2-22] Pandey, Anshuman (23 May 2011). "Proposal to Encode the Marwari Letter DDA for Devanagari" (PDF). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 January 2021.

[23] Omniglot, Article 1 of the UDHR - Language family: Indo-European: Indo-Iranian https://omniglot.com/udhr/indoiranian.htm

[UDHR_Marwari-24] "Universal Declaration of Human Rights: Marwari" [मानवी हक वे सार्वभोग लान सावना] (PDF). OHCHR.org (in మార్వాడి). Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. p. 3. ఒరిజినల్ నుండి 18 July 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]