మిజో భాష
| మిజో Mizo ṭawng or Duhlian ṭawng | ||
|---|---|---|
| ఉచ్ఛారణ: | [mi.zɔ t͡ɾɔŋ] | |
| మాట్లాడే దేశాలు: |
| |
| మాట్లాడేవారి సంఖ్య: | 10,00,000+[a] | |
| భాషా కుటుంబము: | టిబెటో బర్మన్ మధ్య టిబెటో బర్మన్ (?) కూకి చిన్ నాగా మిజో | |
| వ్రాసే పద్ధతి: | లాటిన్ (మిజో అక్షరమాల)[1][2] Bengali-Assamese script[1] | |
| అధికారిక స్థాయి | ||
| అధికార భాష: | మూస:Country data Mizoram (India) | |
| నియంత్రణ: | Mizo Language Development Board | |
| భాషా సంజ్ఞలు | ||
| ISO 639-1: | none | |
| ISO 639-2: | lus | |
| ISO 639-3: | lus | |
| File:Mizo Language Distribution Map.png | ||
మిజో భాష ప్రధానంగా భారతదేశంలోని మిజోరం రాష్ట్రంలో మాట్లాడే ఒక టిబెటో-బర్మాన్ భాష. దీన్ని Duhlián ṭawng దుహ్లియాన్ త్ ఆంగ్ అని కూడా అంటారు. రాష్ట్రంలో ఇది అధికార భాష, ప్రజల వ్యవహార భాష. [3] ఇది మిజో ప్రజల, మిజో ప్రవాసులలోని కొంతమంది సభ్యుల మాతృభాష. మిజోరంతో పాటు, మేఘాలయ, మణిపూర్, త్రిపుర, అస్సాం రాష్ట్రాలలో, మయన్మార్లోని సగైంగ్ ప్రాంతం, చిన్ రాష్ట్రంలో, బంగ్లాదేశ్లోని చిట్టగాంగ్ హిల్ ట్రాక్ట్స్లో కూడా మాట్లాడతారు. ఇది ప్రధానంగా లుసే మాండలికంపై ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ, దాని చుట్టుపక్కల ఉన్న హ్మార్, పావి మొదలైన మిజో తెగల నుండి కూడా అనేక పదాలు వచ్చి ఇందులో చేరాయి.
ఈ భాషను దుహ్లియన్ అనీ లుషాయ్ అనీ కూడా పిలుస్తారు. ఇది ఒక వలసవాద పదం. ఎందుకంటే బ్రిటిష్ వారు తమ వలస రాజ్య విస్తరణ క్రమంలో ఎదుర్కొన్న మిజో ప్రజలలో దుహ్లియన్ తెగకు చెందిన ప్రజలు మొదటివారు.[4]
వర్గీకరణ
[మార్చు]మిజో, సినో-టిబెటన్ భాషా కుటుంబానికి చెందినది. చాలా మంది భాషా శాస్త్రవేత్తలు మిజోను సెంట్రల్ కుకీ-చిన్ భాషలలో భాగంగా వర్గీకరించారు.[5][6] మిజోలో, కుకి-చిన్ భాషలు జోహ్నాత్లక్ త్ ఆంగో/మిజో త్ ఆంగో గా గుర్తించబడ్డాయి.[7] వాన్బిక్ దీనిని, మధ్య కుకి-చిన్ సమూహంలోనే, లైహోల్, మరాయిక్ వంటి ఇతర పొరుగు భాషలతో కలిపి ఉత్తర మధ్య సమూహంలో ఉంచాడు. [8] షాఫర్ వంటి ఇతర పండితులు దీనిని బర్మీస్ లోని కుకిష్ విభాగంలో వర్గీకరించారు.[6] పాల్ కె. బెనెడిక్ట్ దీనిని కుకి-చిన్-నాగా శాఖ కింద సెంట్రల్-కుకి కింద వర్గీకరించాడు.[6][9]
ధ్వనిశాస్త్రం
[మార్చు]అచ్చులు
[మార్చు]ఏకస్వరాలు
[మార్చు]మిజోలో a, aw, e, i , u అనే అచ్చులలో ప్రతిదానికి ఎనిమిది స్వరాలూ, ఉచ్ఛారణలూ ఉన్నాయి. వాటిలో నాలుగు లఘు స్వరాలు కాగా మిగిలిన నాలుగు దీర్ఘ స్వరాలు. ఒ అచ్చుకు కేవలం మూడు స్వరాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. అవన్నీ లఘు రకానికి చెందినవి. అచ్చులను ఈ క్రింది విధంగా చూపవచ్చు
| ముందు | మధ్య | వెనుక | |
|---|---|---|---|
| మూసిన | i [i], [ɨ], [iː] | u [u], [ʊ], [ʊː] | |
| మధ్య | e [e], [ɛ], [ɛː] | aw [o], [ɔ], [ɔː] | |
| తెరచిన | a [ʌ], [a], [ɑ], [ɑː], [ä] | ||
ద్విస్వరాలు
[మార్చు]| అ తో మొదలయ్యేవి | ఆ తో మొదలయ్యేవి | ఇ తో మొదలయ్యేవి | ఉ తో మొదలయ్యేవి |
|---|---|---|---|
| ఐ ( /aɪ̯/, /ɑːi/ లేదా /ai/ ) | ei ( /eɪ̯/, /ɛi/ లేదా /ɛɪ̯/ ) | ia ( /ɪə̯/ /ɪa/, /ja/ లేదా /ɪa̭/ ) | యుఎ ( /u̯a/ లేదా /ua̭/ ) |
| ఔ ( /aʊ̯/, /ɑːʊ̯/ ) | eu ( /ɛu/, /eʊ/ లేదా /eʊ̯/ ) | iu ( /ɪʊ̯/ లేదా /iw/ ) | ui ( /ɥi/ లేదా /ʔwi/ ) |
త్రిస్వరాలు
[మార్చు]మిజోలో ఈ క్రింది త్రిస్వరాలు ఉన్నాయి:
- iai, iai లో వలె, p iai
- iau r iau ruau, t iau tuau మొదలైన వాటిలో వలె.
- uai, uai లో వలె, z uai, t uai, v uai
- uau, riau r uau, tiau t uau, s uau s uau
హల్లులు
[మార్చు]మిజోలో ఈ క్రింది హల్లులు ఉన్నాయి, మొదటి చిహ్నం దాని అక్షర రూపం కాగా, రెండవది IPA లో దాని సూచిక:
| Labial | Dental | Alveolar | Velar | Glottal | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| median | lateral | ||||||
| Plosive/ Affricate |
voiceless | p [p] | t [t] | ch [t͡s] | tl [t͡l] | k [k] | h [ʔ]1 |
| aspirated | ph [pʰ] | th [tʰ] | chh [t͡sʰ], [tʃʰ] | thl [t͡lʰ] | kh [[[|k]][[|ʰ]]] | ||
| voiced | b [b] | d [d] | |||||
| flap | ṭ [t͡ɾ] | ||||||
| aspirated flap | ṭh [t͡ɾʰ] | ||||||
| Fricative | voiceless | f [f] | s [s] | h [h] | |||
| voiced | v [v] | z [z] | |||||
| Sonorant | plain | m [m] | n [n] | r [r] | l [l] | ng [ŋ] | |
| aspirated | hm [ʰm] | hn [ʰn] | hr [ʰr] | hl [ʰl] | ngh [ʰŋ] | ||
| glottalised1 | rh [[[|r]][[|ʔ]]] | lh [[[|l]][[|ʔ]]] | |||||
- గ్లోటల్, గ్లోటలైజ్డ్ హల్లులు చివరి స్థానంలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
స్వరం
[మార్చు]స్వరంలోనూ, స్వర స్వరూపంలోనూ ఉండే తేడాలు పదాల అర్థాలను మార్చగలవు కాబట్టి, మిజో ఒక స్వర భాష .
అచ్చు 'a' (అచ్చులు 'aw ', 'e', 'i', 'u 'కూడా - ఇవి మిజోలోని అన్ని స్వరాలను కలిగి ఉంటాయి) కలిగి ఉండే ఎనిమిది స్వరాలు, ఉచ్ఛారణలు p - a - n - g అనే అక్షర క్రమం ద్వారా క్రింది విధంగా చూపబడ్డాయి.
- దీర్ఘమైన అధిక స్వరం: páng
- దీర్ఘమైన తక్కువ స్వరం: pàng
- పీకింగ్ టోన్: pâng
- డిప్పింగ్ టోన్: päng
- చిన్నగా ఉచ్ఛ స్వరం: pǎng
- చిన్నగా క్షీణ స్వరం: pȧng
- చిన్న మధ్యస్థ స్వరం: pang
- చిన్న తక్కువ స్వరం: pạng
| చిన్న స్వరాలు | దీర్ఘ స్వరాలు | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| మధ్య | ఉచ్ఛస్వరం | క్షీణస్వరం | తక్కువ | శిఖరస్థాయి | అధిక | క్షీణించిన | తక్కువ |
| a | (ǎ / ă) / ả | (ȧ / ã) / ą | ạ | â | á | ä | à |
| o | (ǒ / ŏ) / ỏ / (ó) | ọ / (ò) | |||||
| aw | (ǎw / ăw) / ảw | (ȧw / ãw) / ąw | ạw | âw | áw | äw | àw |
| u | (ǔ / ŭ) / ủ | (ů / ũ) / ų | ụ | û | ú | ü | ù |
| e | (ě / ĕ) / ẻ | (ė / ẽ) / ę | ẹ | ê | é | ë | è |
| i | (ǐ / ĭ) / ỉ | (ĩ) / į | ị | î | í | ï | ì |
ముఖ్యమైన సంఖ్యలు
[మార్చు]- (పా)ఖత్, 'ఒకటి'
- (పా)హ్నిహ్, 'రెండు'
- (పా)తమ్, 'మూడు'
- (పా)లి, 'నాలుగు'
- (పా)న్గా, 'ఐదు'
- (పా)రుక్, 'ఆరు'
- (పా)సారిహ్, 'ఏడు'
- (పా)రియత్, 'ఎనిమిది'
- (పా)కువా, 'తొమ్మిది'
- సామ్, 'పది'
- సామ్పఖత్, 'పదకొండు'
- సాంపాకువా, 'పందొమ్మిది'
- సామ్హ్నిహ్, 'ఇరవై'
- సామ్థమ్, 'ముప్ఫై'
- సాంకువా, 'తొంభై'
- జా, 'వంద'
- జంగా, 'ఐదు వందలు'
- సాంగ్(ఖత్), 'వెయ్యి'
- సీంగ్(ఖత్), 'పది వేలు'
- నుయా(ఖత్), 'లక్ష'
- మక్తాదుయా, 'పది లక్షలు'
- వైబెల్చియా, 'కోటి'
- వైబెల్ఛేతక్, 'పది కోట్లు'
- త్లుక్లెహ్డింగాన్, 'వంద కోట్లు'
రాసే పద్ధతి
[మార్చు]మిజో వర్ణమాల రోమన్ వర్ణమాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దీనిలో 25 అక్షరాలుంటాయి. 1874లో థామస్ హెర్బర్ట్ ల్వీన్ లుషాయ్ కోసం వ్రాత లిపిని సృష్టించాడు.[10]
| అక్షరం | a | aw | b | ch | d | e | f | g | ng | h | i | j | k |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| పేరు | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ |
| అక్షరం | l | m | n | o | p | r | s | t | ṭ | u | v | z |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| పేరు | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ | ⓘ |
సాహిత్యం
[మార్చు]మిజో భాషలో సాహిత్యం వర్ధిల్లుతోంది. సాహిత్యంలో లిఖిత, మౌఖిక సంప్రదాయాలు రెండూ ఉన్నాయి. ఇది 20వ శతాబ్దంలో గణనీయమైన మార్పులకు లోనైంది.
2013 మార్చి నాటికి, ఐజ్వాల్ నగరంలోనే సుమారు ఇరవై మిజో దినపత్రికలు ఉన్నట్లు మిజోరం ప్రెస్ ఇన్ఫర్మేషన్ బ్యూరో లెక్క కట్టింది.[11]
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]- మిజో పేరు
- మిజో సాహిత్యం
- మిజో గౌరవార్థకాలు
గమనికలు
[మార్చు]- ↑ భారతదేశంలో 8,30,846, మయన్మార్లో 1,89,000, బంగ్లాదేశ్లో 70,000; మొత్తం 10,89,846 ప్రవాసులు కాకుండా.
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 "Mizo". Ethnologue. the original నుండి 3 March 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 12 November 2023.
- ↑ "Kuki Mizo". Directorate of Kokborok & Other Minority Languages, Government of Tripura. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 August 2022.
- ↑ "Ministry of Development of Northeastern Region, Mizoram State Information". Ministry of Development of Northeastern Region. 2 November 2021. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 November 2021.
- ↑ Lalthangliana, B., 'Mizo tihin ṭawng a nei lo' tih kha Archived 13 నవంబరు 2020 at the Wayback Machine, see also Matisoff, 'Language names' section Archived 2018-03-06 at the Wayback Machine
- ↑ VanBik 2009, p. 1.
- 1 2 3 Chhangte 1986, p. 1.
- ↑ "Vanglaini". www.vanglaini.org. the original నుండి 13 November 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 14 January 2020.
- ↑ VanBik 2009, p. 20.
- ↑ Benedict 1972, p. 10.
- ↑ (November 2020). "How Many Chin Languages Should Be Taught in Government Schools? Ongoing developments and structural challenges of language-in-education policy in Chin State".
- ↑ "See the website". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 14 January 2020.[permanent dead link]
- వనరులు
- Benedict, Paul K. (1972). Sino-Tibetan: A Conspectus (PDF). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-08175-7.
- Chhangte, Lalnunthangi (1986). A preliminary grammar of the Mizo language. Michigan: University Micofilms International.
- VanBik, Kenneth (2009). Proto-Kuki-Chin: A Reconstructed Ancestor of the Kuki-Chin Languages (PDF). California: University of California. p. 1. ISBN 978-0-944613-47-4. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 July 2025.