మిత్ర రాజవంశం
మిత్ర రాజవంశం (మధుర) | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| క్రీ.పూ. 150–క్రీ.పూ. 50 | |||||||||||
ఎడమ చిత్రం: మధురకు చెందిన గోమిత్ర నాణెం (వెనుక భాగం): చుట్టూ చిహ్నాలతో నిలబడి ఉన్న బొమ్మ, బహుశా లక్ష్మీ దేవత కావచ్చు.[1] బ్రాహ్మీలో గోమితస అనే శాసనం.
కుడి చిత్రం: బ్రహ్మమిత్ర నాణెం (వెనుక భాగం): చెయ్యి పైకెత్తి నిలబడి ఉన్న బొమ్మ, బహుశా తామరపువ్వును పట్టుకున్న లక్ష్మీదేవి కావచ్చు,[1] చుట్టూ చిహ్నాలు ఉన్నాయి. బ్రాహ్మీలో బ్రహ్మమితస అనే శాసనం. | |||||||||||
 | |||||||||||
| రాజధాని | మధుర | ||||||||||
| చరిత్ర | |||||||||||
• స్థాపన | క్రీ.పూ. 150 | ||||||||||
• క్రీ.పూ. 60 ప్రాంతంలో ఉత్తర సాత్రపులు మధుర, సాకేతాలను జయించడం | క్రీ.పూ. 50 | ||||||||||
| |||||||||||
| Today part of | భారతదేశం | ||||||||||
మిత్ర రాజవంశం అనగా తమ పేర్ల చివర "-మిత్ర" అనే పదాన్ని చేర్చుకున్న స్థానిక పాలకుల సమూహం. వీరు సుమారు క్రీ.పూ. 150 నుండి క్రీ.పూ. 50 వరకు మధుర ప్రాంతాన్ని పాలించారని భావిస్తారు. ఈ కాలంలో ఈ ప్రాంతంపై ఇండో-గ్రీకుల ఆధిపత్యం ఉండేది, బహుశా వీరు వారికి సామంతులుగా ఉండి ఉండవచ్చు.[2][3][4] వీరు సాత్రపులు లేదా రాజులు అని చెప్పడానికి ఎలాంటి ఆధారాలు లేవు, వీరి నాణేలపై ఎలాంటి బిరుదులు లేకుండా కేవలం వారి పేర్లు మాత్రమే ఉంటాయి, కాబట్టి వీరిని కొన్నిసార్లు కేవలం "మధుర మిత్ర పాలకులు" అని పిలుస్తారు. ప్రత్యామ్నాయంగా, వీరి కాలాన్ని క్రీ.పూ. 100 నుండి క్రీ.పూ. 20 వరకు కూడా అంచనా వేశారు.[5] క్రీ.పూ. 60 ప్రాంతంలో మిత్ర రాజవంశం స్థానంలో ఇండో-సిథియన్ ఉత్తర సాత్రపులు వచ్చారు. కొన్ని మూలాల ప్రకారం, మిత్ర రాజవంశం సా.శ. 1వ లేదా 2వ శతాబ్దంలో పాలించిందని, వారు మధుర నుండి సాకేతం వరకు పాలించారని భావిస్తారు. అక్కడ వారు దేవ రాజవంశాన్ని భర్తీ చేశారు.[6]
సాకేతం (కోసల రాజ్యం), మధుర మిత్ర రాజవంశాలతో పాటు, అహిచ్ఛత్ర (పాంచాల రాజ్యం), కౌశాంబి (వత్స రాజ్యం) ప్రాంతాలలో కూడా మిత్ర రాజవంశాలు ఉండేవి. క్రీ.పూ. 1వ శతాబ్దం నుండి సా.శ. 2వ శతాబ్దం వరకు కౌశాంబి మిత్రులు మగధ (పాటలీపుత్రంతో సహా), బహుశా కన్నౌజ్ వరకు తమ ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించినట్లు కనిపిస్తుంది.[7]
పాలకులు
[మార్చు]మధురకు చెందిన ఏడుగురు పాలకులు తెలిశారు:[4]
- గోమిత్ర
- రెండవ గోమిత్ర
- బ్రహ్మమిత్ర
- దృఢమిత్ర
- సూర్యమిత్ర
- విష్ణుమిత్ర
- సత్యమిత్ర
ఈ పాలకులు తమ నాణేలపై "రాజులు" లేదా రాజా అని ఎప్పుడూ పేర్కొనబడలేదు: కాబట్టి వీరు కేవలం స్థానిక పాలకులు, ఏదైనా పెద్ద రాజుకు సామంతులు అయి ఉండే అవకాశం ఉంది. ముఖ్యంగా రెండవ గోమిత్ర, బ్రహ్మమిత్ర పెద్ద సంఖ్యలో నాణేలను ముద్రించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందారు, ఇది ఇతర పాలకుల విషయంలో అంతగా కనిపించదు.[4]
మధుర సమీపంలోని సోంఖ్ పురావస్తు తవ్వకాలలో, మిత్ర పాలకుల పురావస్తు పొరలు గుర్తించబడ్డాయి.[8]
మిత్ర రాజవంశం నాణేలు ముఖ్యంగా సోంఖ్లో, సుమారు క్రీ.పూ. 150-50 నాటి పొరలలో కనుగొనబడ్డాయి.[2] ప్రారంభ మిత్ర నాణేలు గోమిత్రకు (క్రీ.పూ. 150-50) చెందినవి.[2]
ఇండో-గ్రీకులతో సంబంధాలు
[మార్చు]
నాణేలు, సాహిత్య, శాసన ఆధారాల నుండి చూస్తే, ఇండో-గ్రీకులు కొంతకాలం పాటు మధురపై నియంత్రణ కలిగి ఉన్నారని తెలుస్తుంది, ముఖ్యంగా మొదటి మినాండర్ (క్రీ.పూ. 165-135) పాలనలో.[3] మధురపై నియంత్రణ మినాండర్ వారసులైన మొదటి స్ట్రాటో, యాంటిమాకస్, రెండవ అపోలోడోటస్ పాలనలో కొంతకాలం కొనసాగినట్లు కనిపిస్తుంది, అక్కడ వారు శుంగుల భూభాగాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.[3] మినాండర్, స్ట్రాటోల నాణేలు మధుర ప్రాంతంలో దొరికాయి, టోలెమీ తన జియోగ్రాఫియాలోని ఏడవ పుస్తకం, I, 47లో మినాండర్ మధుర (Μόδουρα) వరకు పాలించాడని నమోదు చేశాడు.[3] 1988లో మధురలో కనుగొనబడిన ఒక శాసనం "యవన ఆధిపత్య (యవనరాజ్య) 116వ సంవత్సరం చివరి రోజు" అని పేర్కొంది, ఇది క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దంలో ఇండో-గ్రీకుల ఉనికిని కూడా ధృవీకరిస్తుంది. ఈ శాసనం యవన శకంలో 116వ సంవత్సరానికి చెందింది (ఇది క్రీ.పూ. 186-185లో ప్రారంభమైందని భావిస్తారు), ఇది క్రీ.పూ. 70 లేదా 69 కాలాన్ని సూచిస్తుంది.[3] యవనరాజ్య శాసనం ఇలా చెబుతోంది:[9]
ఈ రోజున, యవన రాజ్యం నూట పదహారవ (116) సంవత్సరం, శీతాకాలం నాల్గవ నెల ముప్పైవ రోజున...
[ఇది] మైత్రేయ వంశానికి చెందిన బ్రాహ్మణుడైన ఘోషదత్తుని కుమారుడు, వ్యాపారి వీరబాలుని తల్లి అయిన అహోగని బావి, చెరువు. ఆమె కుమారుడు వీరబాలుడు, కోడలు భగూరి, మనుమలు సురదత్తుడు, ఋషభదేవుడు, వీరదత్తులతో కలిసి నిర్మించింది.
(వారి) పుణ్యం వృద్ధి చెందుగాక
—మధుర యవనరాజ్య శాసనం.[10]
ఆ కాలం నాటికి ఇండో-గ్రీకుల స్థానంలో ఇండో-సిథియన్లు వచ్చి ఉండవచ్చు, వారు ఆ తర్వాత ఉత్తర సాత్రపులుగా మధురను పరిపాలించారు.[3]
ఈ సమయం నుండి (సుమారు క్రీ.పూ. 150), మధురలో జరిగిన పురావస్తు పరిశోధనలు నగరం ముఖ్యమైన అభివృద్ధిని, కోటల విస్తృతమైన నిర్మాణాన్ని నివేదించాయి.[3] ఈ కాలం నుండి మధురలో రాతి శిల్పాలు కూడా వెలువడ్డాయి, అయితే ఇండో-గ్రీకు కళాత్మక ప్రభావం అంతగా కనిపించదు.[3]
ఒకే కాలపరిమితిలో (క్రీ.పూ. 150-50) గ్రీకుల ఉనికి, నియంత్రణ సూచనలతో పాటు మిత్ర రాజవంశం పాలన ఉన్నందున, పశ్చిమాన ఉన్న ఇండో-గ్రీకులకు, మిత్ర రాజవంశానికి మధ్య ఒక రకమైన సామంతుల సంబంధం ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.[3] తూర్పు పంజాబ్ (జీలం నదికి తూర్పున), మధుర ప్రాంతంలో స్ట్రాటో సమూహం నాణేలతో పాటు రజువుల నాణేలు అనేకం దొరికాయి.[11]
తూర్పున శుంగులు
[మార్చు]
మధురలో మిత్ర రాజవంశం పాలించిన కాలం సుమారుగా హిందూ శుంగ రాజవంశం (క్రీ.పూ. 180-80) కాలానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది; అయితే, అక్కడ ఎలాంటి శుంగ నాణేలు లేదా శాసనాలు లభించనందున, శుంగులు మధుర లేదా శూరసేనను పాలించినట్లు కనిపించదు.[3]
క్రీ.పూ. 60 ప్రాంతంలో మిత్ర రాజవంశం స్థానంలో ఇండో-సిథియన్ ఉత్తర సాత్రపులు వచ్చారు.
మధుర "దత్త" పాలకులు
[మార్చు]మధురను పాలించినట్లుగా తెలిసిన మరో స్థానిక పాలకుల రాజవంశం "దత్త రాజులు".[12] ఈ పాలకులు శేషదత్తుడు, రామదత్తుడు, శిశుచంద్రదత్తుడు, శివదత్తుడు అని తెలుస్తోంది.[13] రామదత్తుని నాణేలపై సాధారణంగా ఏనుగులకు ఎదురుగా నిలబడి ఉన్న లక్ష్మీదేవి బొమ్మ ఉంటుంది.[13] వీరు మిత్ర రాజవంశానికి కొంచెం ముందు వచ్చారని, ఆ తర్వాత వీరి స్థానంలో మిత్ర రాజవంశం వచ్చిందని భావిస్తారు.
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ 1.0 1.1 Paul, Pran Gopal; Paul, Debjani (1989). "Brahmanical Imagery in the Kuṣāṇa Art of Mathurā: Tradition and Innovations". East and West. 39 (1/4): 117. ISSN 0012-8376. JSTOR 29756891.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 Quintanilla, Sonya Rhie (2007). History of Early Stone Sculpture at Mathura, ca. 150 BCE – 100 CE (in ఇంగ్లీష్). BRILL. pp. 9–10. ISBN 978-90-474-1930-3.
- ↑ 3.00 3.01 3.02 3.03 3.04 3.05 3.06 3.07 3.08 3.09 History of Early Stone Sculpture at Mathura: Ca. 150 BCE – 100 CE, Sonya Rhie Quintanilla, BRILL, 2007, p.8-10 [1]
- ↑ 4.0 4.1 4.2 Indian Numismatic Studies K. D. Bajpai, Abhinav Publications, 2004, p.105 [2]
- ↑ On the Cusp of an Era: Art in the Pre-Kuṣāṇa World, Doris Srinivasan BRILL, 2007, p.320 [3]
- ↑ Ayodhya Revisited by Kunal Kishore p.24 [4]
- ↑ K. D. Bajpai (October 2004). Indian Numismatic Studies. Abhinav Publications. pp. 37–39, 45. ISBN 978-81-7017-035-8.
- ↑ Hartel, Herbert (2007). On The Cusp Of An Era Art In The Pre Kuṣāṇa World (in ఇంగ్లీష్). BRILL. pp. 320–326.
- ↑ Published in "L'Indo-Grec Menandre ou Paul Demieville revisite," Journal Asiatique 281 (1993) p.113
- ↑ History of Early Stone Sculpture at Mathura: Ca. 150 BCE – 100 CE, Sonya Rhie Quintanilla, BRILL, 2007, p.255 [5]
- ↑ Mathurā and Its Society: The ʼSakæ-Pahlava Phase, Bratindra Nath Mukherjee, Firma K.L.M., 1981, p.9
- ↑ History of Early Stone Sculpture at Mathura: Ca. 150 BCE – 100 CE, Sonya Rhie Quintanilla, BRILL, 2007, p.170 [6]
- ↑ 13.0 13.1 Dimensions of Human Cultures in Central India, A. A. Abbasi, Sarup & Sons, 2001, p.145-146 [7]