Jump to content

మేధోవైకల్యం

వికీపీడియా నుండి
మేధోవైకల్యం
ముగింపు రేఖను దాటుతూ పరిగెడుతున్న ఒక చిన్నారి
స్పెషల్ ఒలింపిక్స్ వరల్డ్ గేమ్స్లో పోటీపడుతున్న మేధోవైకల్యం, ఇతర వికాసపరమైన పరిస్థితులు ఉన్న పిల్లలు
ప్రత్యేకతసైకియాట్రీ, పీడియాట్రిక్స్
లక్షణాలుమేధోపరమైన లోపాలు, సాధారణ అభ్యాసన ఇబ్బందులు[1]
భేదాత్మక రోగనిర్థారణ పద్ధతినాడీసంబంధిత జ్ఞానాత్మక వైకల్యాలు, సమాచార ప్రసార లోపాలు, అభ్యాసన వైకల్యం, ప్రత్యేక అభ్యాసన లోపం, ఆటిజం స్పెక్ట్రమ్ లోపం[2]
తరుచుదనముప్రపంచవ్యాప్తంగా 15.3 కోట్లు (2015)[3]

మేధోవైకల్యం (Intellectual disability), దీనినే మేధో వికాస లోపం[4] అని, (యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ లో అభ్యాసన వైకల్యం కంటే భిన్నంగా) అభ్యాసన ఇబ్బంది[5] అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది మేధోపరమైన, దైనందిన సానుకూల ప్రవర్తన పరిమితులతో కూడిన ఒక సాధారణ నాడీ వికాస లోపం.[2] మేధోవైకల్యం లక్షణాలు మొదట పాఠశాల వయస్సులో కనిపించవచ్చు. ఈ వైకల్యానికి కారణాలు వికాసపరమైనవి లేదా జన్యుపరంగా సంక్రమించినవి కావచ్చు. మేధోవైకల్యం ఉన్న పిల్లలు సాధారణంగా 70 కంటే తక్కువ మేధో సంపత్తి (IQ) కలిగి ఉంటారు. రోజువారీ జీవితాన్ని ప్రభావితం చేసే కనీసం రెండు సానుకూల ప్రవర్తనలలో లోపాలు ఉంటాయి.

DSM-5 ప్రకారం, మేధోపరమైన విధుల్లో తార్కిక ఆలోచన, సమస్యల పరిష్కారం, ప్రణాళికా రచన, అమూర్త ఆలోచన, తీర్పు నిష్పత్తి, విద్యాభ్యాసం, అనుభవం ద్వారా నేర్చుకోవడం వంటివి ఉంటాయి.[2] ఈ విధుల లోపాలను క్లినికల్ మూల్యాంకనం, వ్యక్తిగత ప్రామాణిక IQ పరీక్షల ద్వారా ధృవీకరించాలి. మరోవైపు, సానుకూల ప్రవర్తనలలో ప్రజలు తమ రోజువారీ జీవితంలో పనులు చేయడానికి నేర్చుకునే సామాజిక, వికాసపరమైన, ఆచరణాత్మక నైపుణ్యాలు ఉంటాయి.[6] సానుకూల పనితీరులో లోపాలు తరచుగా వ్యక్తి స్వేచ్ఛను, సామాజిక బాధ్యతలను నెరవేర్చే సామర్థ్యాన్ని దెబ్బతీస్తాయి.[6] అల్జీమర్స్ వ్యాధి, వృద్ధాప్య మెదడు క్షీణత కేసులలో చూసినట్లుగా వయస్సుతో వచ్చే జ్ఞాపకశక్తి, జ్ఞానాత్మక లోపాలు కూడా మేధోవైకల్యానికి కారణం కావచ్చు.

మేధోవైకల్యం రెండు రకాలుగా విభజించబడింది: ఇతర వైద్య, ప్రవర్తనా లక్షణాలు కలిగిన సిండ్రోమిక్ మేధోవైకల్యం ఒకటి కాగా, ఇతర అసాధారణతలు లేకుండా కేవలం మేధోపరమైన లోపాలు మాత్రమే కనిపించే నాన్-సిండ్రోమిక్ మేధోవైకల్యం రెండోది.[7] డౌన్ సిండ్రోమ్, ఫ్రాగిల్ ఎక్స్ సిండ్రోమ్ అనేవి సిండ్రోమిక్ మేధోవైకల్యానికి ఉదాహరణలు.

సాధారణ జనాభాలో దాదాపు 2–3% మంది మేధోవైకల్యంతో బాధపడుతున్నారు.[8] బాధిత ప్రజలలో 75-90% మంది సౌమ్య మేధోవైకల్యాన్ని కలిగి ఉన్నారు.[8] ఈ కేసులలో 30–50% వరకు నాన్-సిండ్రోమిక్ లేదా ఇడియోపతిక్ రకానికి చెందినవి.[8] దాదాపు నాలుగో వంతు కేసులు జన్యు లోపం వలన సంభవిస్తాయి,[8] అలాగే దాదాపు 5% కేసులు వంశపారంపర్యంగా సంక్రమిస్తాయి.[9] DSM-5 ప్రచురణ నాటికి, కారణం తెలియని కేసులు దాదాపు 9.5 కోట్ల మందిని ప్రభావితం చేస్తున్నాయి as of 2013.[10]

లక్షణాలు, సంకేతాలు

[మార్చు]

మేధోవైకల్యం (ID) శైశవదశలో లేదా చిన్నతనంలోనే స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సమాన వయస్సు ఉన్నవారితో పోలిస్తే ఇది మానసిక సామర్థ్యాలు, సామాజిక నైపుణ్యాలు, ప్రాథమిక దైనందిన జీవిత కార్యకలాపాలలో (ADLs) లోపాలను కలిగి ఉంటుంది.[11][12] తీవ్రత తక్కువగా ఉన్న రూపాల్లో సాధారణంగా శారీరక లక్షణాలు ఏవీ కనిపించవు, అయితే డౌన్ సిండ్రోమ్ వంటి జన్యుపరమైన లోపంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నప్పుడు కొన్ని ప్రత్యేకమైన శారీరక లక్షణాలు ఉండవచ్చు.[13]

వైకల్య స్థాయి సౌమ్య స్థాయి నుండి తీవ్రమైన స్థాయి వరకు ఉంటుంది. ప్రారంభ సంకేతాలలో కొన్ని ఇక్కడ ఇవ్వబడ్డాయి:[13]

  • గమన నైపుణ్యాల వికాసంలో (కూర్చోవడం, పాకడం, నడవడ వంటివి) మైలురాళ్లను చేరుకోవడంలో ఆలస్యం కావడం లేదా వైఫల్యం చెందడం
  • మాట్లాడటం నేర్చుకోవడంలో నెమ్మదితనం, లేదా మాట్లాడటం ప్రారంభించిన తర్వాత కూడా మాటలు, భాషా నైపుణ్యాలలో నిరంతర ఇబ్బందులు
  • స్వయం సహాయక, స్వయం సంరక్షణ నైపుణ్యాలలో ఇబ్బంది (ఉదాహరణకు దుస్తులు ధరించడం, స్నానం చేయడం, ఆహారం తీసుకోవడం)
  • పేలవమైన ప్రణాళికా రచన లేదా సమస్య పరిష్కార సామర్థ్యాలు
  • ప్రవర్తనాపరమైన, సామాజిక సమస్యలు[14]
  • మేధోపరంగా ఎదుగుదల లేకపోవడం లేదా చిన్నపిల్లల వంటి ప్రవర్తనను కొనసాగించడం
  • బడిలో తోటివారితో సమానంగా చదవడంలో సమస్యలు
  • కొత్త పరిస్థితులకు అలవాటు పడటంలో లేదా సర్దుబాటు చేసుకోవడంలో విఫలమవ్వడం
  • సామాజిక నియమాలను అర్థం చేసుకోవడంలో, పాటించడంలో ఇబ్బంది[11]

చిన్నతనంలో, సౌమ్య ID పాఠశాల ప్రారంభించే వరకు స్పష్టంగా కనిపించకపోవచ్చు లేదా గుర్తించబడకపోవచ్చు.[15][8][16][17][18] బలహీనమైన విద్యా ప్రదర్శనను గుర్తించినప్పటికీ, సౌమ్య మేధోవైకల్యాన్ని ప్రత్యేక అభ్యాస వైకల్యం లేదా భావోద్వేగ/ప్రవర్తనా రుగ్మతల నుండి వేరు చేయడానికి నిపుణుల మూల్యాంకనం అవసరం కావచ్చు. సౌమ్య మేధోవైకల్యం ఉన్నవారు దాదాపు తొమ్మిది నుండి పన్నెండు సంవత్సరాల వయస్సు గల సాధారణ స్థాయికి చదవడం, గణిత నైపుణ్యాలను నేర్చుకోగలరు. వీరు వంట చేయడం లేదా స్థానిక రవాణా వ్యవస్థను ఉపయోగించడం వంటి స్వయం సంరక్షణ, ఆచరణాత్మక నైపుణ్యాలను నేర్చుకోగలరు. మేధోవైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులు యుక్తవయస్సుకు చేరుకున్నప్పుడు, చాలామంది స్వతంత్రంగా జీవించడం, ఉపాధి పొందడం నేర్చుకుంటారు.[8][19] మేధోవైకల్యం ఉన్నవారిలో దాదాపు 85% మంది సౌమ్య ID కలిగి ఉండే అవకాశం ఉంది.

మధ్యస్థ మేధోవైకల్యం జీవితపు మొదటి కొన్ని సంవత్సరాలలోనే దాదాపు ఎల్లప్పుడూ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మాటలు రావడం ఆలస్యం కావడం అనేది మధ్యస్థ మేధోవైకల్యం ప్రధాన లక్షణం. మధ్యస్థ మేధోవైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులు పాఠశాల, ఇల్లు, సమాజంలో పూర్తిగా పాల్గొనడానికి గణనీయమైన మద్దతు అవసరం. వీరి విద్యా సామర్థ్యం పరిమితంగా ఉన్నప్పటికీ, వారు సాధారణ ఆరోగ్యం, భద్రతా నైపుణ్యాలను నేర్చుకోవచ్చు, సాధారణ కార్యకలాపాలలో పాల్గొనవచ్చు. వీరు పెద్దవారయ్యాక తమ తల్లిదండ్రులతో, సంరక్షణ గృహాల్లో (గ్రూప్ హోమ్) లేదా ఆర్థిక వ్యవహారాలను నిర్వర్తించడంలో సహాయపడే సహాయక సేవల ద్వారా పాక్షిక-స్వతంత్రంగా జీవించవచ్చు. వీరు పెద్దయ్యాక సురక్షితమైన పనికేంద్రాలలో పని చేయవచ్చు.[8] మేధోవైకల్యం ఉన్నవారిలో దాదాపు 10% మంది మధ్యస్థ ID కలిగి ఉండే అవకాశం ఉంది.

తీవ్రమైన ID (3.5% మంది) లేదా గాఢమైన ID (1.5% మంది) కలిగిన వ్యక్తులకు జీవితాంతం మరింత తీవ్రమైన మద్దతు, పర్యవేక్షణ అవసరం. వారు కొన్ని రోజువారీ కార్యకలాపాలను నేర్చుకోవచ్చు, కానీ యుక్తవయస్సు అంతటా సంరక్షకుని నుండి నిరంతర సహాయం లేకుండా తమను తాము చూసుకోలేనప్పుడు ఆ మేధోవైకల్యాన్ని తీవ్రమైనదిగా పరిగణిస్తారు.[8] గాఢమైన ID ఉన్న వ్యక్తులు అన్ని రోజువారీ కార్యకలాపాలకు, తమ శారీరక ఆరోగ్యం, భద్రతను కాపాడుకోవడానికి పూర్తిగా ఇతరులపై ఆధారపడతారు. వీరు ఈ కార్యకలాపాలలో కొన్నింటిలో పరిమిత పరిధిలో పాల్గొనడం నేర్చుకోవచ్చు.[13]

సహ-అస్తిత్వ లోపాలు (కో-మోర్బిడిటీ)

[మార్చు]

ఆటిజం, మేధోవైకల్యం

[మార్చు]
మరింత సమాచారం: ఆటిజం వ్యాసంలో

మేధోవైకల్యం, ఆటిజం స్పెక్ట్రమ్ లోపం (ASD) ఒకే విధమైన క్లినికల్ లక్షణాలను పంచుకుంటాయి, ఇది వ్యాధి నిర్ధారణ సమయంలో అయోమయానికి దారితీస్తుంది.[20] ఈ రెండు లోపాలు ఒకే వ్యక్తిలో కనిపించడం సర్వసాధారణమే అయినప్పటికీ, అది వారి సంక్షేమానికి హాని కలిగించవచ్చు. ఈ రెండు లోపాల మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం వల్ల వైద్యులు తగిన చికిత్సలను అందించడానికి వీలవుతుంది. ASD ఉన్నవారిలో దాదాపు 30% మంది మేధోవైకల్యాన్ని కూడా కలిగి ఉంటారు.[21][22][23] ASD, ID రెండింటికీ సమాచార మార్పిడి, సామాజిక అవగాహనలో లోపాలు ప్రాథమిక ప్రమాణాలుగా ఉంటాయి.[20]

2016 లో 2816 కేసులను సర్వే చేసిన అధ్యయనంలో, ID, ASD ఉన్నవారిని వేరు చేయడానికి సహాయపడే ప్రధాన లక్షణాలు "అశాబ్దిక సామాజిక ప్రవర్తనలో లోపం, సామాజిక పరస్పర సంబంధాల లేమి, పరిమిత ఆసక్తులు, నిత్యకృత్యాలను ఖచ్చితంగా పాటించడం, పునరావృత ప్రవర్తనలు" అని తేలింది.[20] ASD ఉన్నవారు శరీర భాష, సామాజిక సంకేతాలను అర్థం చేసుకోవడం వంటి అశాబ్దిక సామాజిక ప్రవర్తనలో ఎక్కువ లోపాలను చూపుతారు. వివిధ స్థాయిల మేధోవైకల్యం ఉన్న 336 మంది వ్యక్తులపై 2008 లో జరిపిన అధ్యయనంలో, ID ఉన్నవారు తక్కువ పునరావృత లేదా ఆచార ప్రవర్తనలను చూపుతారని కనుగొనబడింది. అలాగే ID ఉన్నవారితో పోలిస్తే, ASD ఉన్నవారు ఒంటరిగా ఉండటానికి, తక్కువ కంటిచూపు (ఐ కాంటాక్ట్) సంభాషణ చేయడానికి మొగ్గు చూపుతారని గుర్తించింది.[24] వర్గీకరణ విషయంలో ID, ASD వేర్వేరు మార్గదర్శకాలను కలిగి ఉన్నాయి. ID కి సపోర్ట్స్ ఇంటెన్సిటీ స్కేల్ (SIS) అనే ప్రామాణిక మూల్యాంకనం ఉంది; ఇది ఒక వ్యక్తికి ఎంత మద్దతు అవసరమో కొలుస్తుంది. ASD కూడా అవసరమైన మద్దతు ఆధారంగా తీవ్రతను వర్గీకరించినప్పటికీ, దానికి ప్రామాణిక మూల్యాంకనం లేదు; వైద్యులు తమ సొంత తీర్పు ఆధారంగా తీవ్రతను నిర్ధారించవచ్చు.[6]

ఫిట్స్ (అపస్మారక వ్యాధి), మేధోవైకల్యం

[మార్చు]
మరింత సమాచారం: ఫిట్స్ వ్యాసంలో

మేధోవైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులలో దాదాపు 22% మంది అపస్మారక వ్యాధి (ఫిట్స్) కలిగి ఉన్నారు.[25] ఫిట్స్ సంభవించే అవకాశం మేధోవైకల్య స్థాయిపై ఆధారపడి ఉంటుంది; గాఢమైన ID ఉన్న వ్యక్తులలో దాదాపు సగం మంది ఫిట్స్‌తో బాధపడుతున్నారు.[25] ఫిట్స్ వ్యాధి వల్ల సంభవించే ఆకస్మిక మరణాల ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉన్నందున, ఈ జనాభాలో సరైన చికిత్స నిర్వహణ చాలా ముఖ్యం.[26] అయినప్పటికీ, అధిక సంఖ్యలో మందుల వాడకం (బహుళ ఔషధ ప్రయోగం), ఔషధ పరస్పర చర్యలు, దుష్ప్రభావాల ప్రమాదం కారణంగా ID ఉన్నవారిలో ఫిట్స్ చికిత్స సవాలుతో కూడుకున్నది.[27][28] మేధోవైకల్యం ఉన్నవారిలో 70% మంది మందులకు లొంగని ఫిట్స్‌తో బాధపడుతున్నారని భావిస్తారు, అయితే వీరిలో 10% మందికి మాత్రమే తగిన మందులు సూచించబడుతున్నాయి.[29][30][31] లెవెటిరాసెటామ్, బ్రివారానెసిటామ్ వంటి కొన్ని ఫిట్స్ మందులు సాధారణ వ్యక్తులతో సమానంగా ID ఉన్నవారిలో కూడా సమర్థవంతంగా పనిచేస్తాయని పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి.[32][33] ID జనాభాలో ఫిట్స్ నిర్వహణపై ప్రస్తుతం అనేక పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి.

కారణాలు

[మార్చు]
డౌన్ సిండ్రోమ్ అనేది మేధో వైకల్యానికి అత్యంత సాధారణ జన్యుపరమైన కారణం.

జన్యుపరమైన కారణాలు

[మార్చు]

పిల్లలలో, మేధో వైకల్య కారణం మూడో వంతు నుండి సగం కేసులలో తెలియదు.[8] దాదాపు 5% కేసులు వంశపారంపర్యంగా వస్తాయి.[9] వంశపారంపర్యంగా రాకుండా మేధో వైకల్యానికి కారణమయ్యే జన్యుపరమైన లోపాలు, జన్యు అభివృద్ధిలో సంభవించే ప్రమాదాలు లేదా ఉత్పరివర్తనాల (మ్యుటేషన్ల) వల్ల సంభవించవచ్చు. అదనపు క్రోమోజోమ్ 18 ఏర్పడటం (ట్రైసోమీ 18), అత్యంత సాధారణ జన్యుపరమైన కారణమైన డౌన్ సిండ్రోమ్ ఇలాంటి ప్రమాదాలకు ఉదాహరణలు.[9] డిజార్జ్ సిండ్రోమ్, ఫీలటల్ ఆల్కహాల్ స్పెక్ట్రమ్ డిసార్డర్లు తదుపరి అత్యంత సాధారణ కారణాలు.[8] తరచుగా గమనించే మరికొన్ని కారణాలు:

  • జన్యుపరమైన పరిస్థితులు. కొన్నిసార్లు తల్లిదండ్రుల నుండి సంక్రమించిన అసహజ జన్యువులు, జన్యువులు కలిసేటప్పుడు జరిగే పొరపాట్లు, మేధో వైకల్యంతో ముడిపడి ఉన్న జన్యువులలో డి నోవో మ్యుటేషన్ల వల్ల వైకల్యం సంభవిస్తుంది.[34][35][36] అత్యంత ప్రసిద్ధ జన్యుపరమైన పరిస్థితులలో డౌన్ సిండ్రోమ్, క్లైన్‌ఫెల్టర్ సిండ్రోమ్, ఫ్రాజిల్ ఎక్స్ సిండ్రోమ్ (బాలురలో సాధారణం), న్యూరోఫైబ్రోమాటోసిస్, పుట్టుకతో వచ్చే హైపోథైరాయిడిజం, విలియమ్స్ సిండ్రోమ్, ఫినైల్కెటోనూరియా (PKU), ప్రాడర్-విల్లీ సిండ్రోమ్ ఉన్నాయి. ఇతర జన్యు పరిస్థితులలో ఫెలాన్-మెక్‌డెర్మిడ్ సిండ్రోమ్ (22q13del), మోవాట్-విల్సన్ సిండ్రోమ్, జన్యు సిలియోపతి,[37] PHF8 జన్యువులోని () మ్యుటేషన్ల వల్ల వచ్చే సిడేరియస్ రకం ఎక్స్-లింక్డ్ మేధో వైకల్యం () ఉన్నాయి.[38][39] అత్యంత అరుదైన కేసులలో, X లేదా Y క్రోమోజోమ్‌లోని వైపరీత్యాలు కూడా వైకల్యానికి దారితీయవచ్చు. టెట్రాసోమీ X, పెంటాసోమీ X సిండ్రోమ్‌లు ప్రపంచవ్యాప్తంగా తక్కువ సంఖ్యలో బాలికలపై ప్రభావం చూపుతాయి. బాలురు 49, XXXXY (ఫ్రాకారొ సిండ్రోమ్) లేదా 49, XYYYY ద్వారా ప్రభావితం కావచ్చు. జాకబ్స్ సిండ్రోమ్ (47, XYY) గణనీయంగా తక్కువ IQతో సంబంధం కలిగి లేదు, అయినప్పటికీ ప్రభావిత వ్యక్తులు బాధితులు కాని తోబుట్టువుల కంటే సగటున కొద్దిగా తక్కువ IQని కలిగి ఉండవచ్చు.[40][41]
  • గర్భం దాల్చిన సమయంలో సమస్యలు. పిండం సరిగ్గా ఎదగనప్పుడు మేధో వైకల్యం ఏర్పడుతుంది. ఉదాహరణకు, పిండం పెరిగేకొద్దీ దాని కణాలు విభజించబడే విధానంలో సమస్య ఉండవచ్చు. గర్భధారణ సమయంలో మద్యం తాగడం (చూడండి: ఫీలటల్ ఆల్కహాల్ స్పెక్ట్రమ్ డిసార్డర్) లేదా రుబెల్లా వంటి ఇన్ఫెక్షన్‌కు గురికావడం వల్ల మేధో వైకల్యంతో కూడిన బిడ్డ పుట్టవచ్చు.
  • పుట్టుక సమయంలో సమస్యలు. ప్రసవం లేదా పుట్టుక సమయంలో తగినంత ఆక్సిజన్ అందకపోవడం వంటి సమస్యలు ఎదురైతే, మెదడు దెబ్బతినడం వల్ల పెరుగుదల వైకల్యం ఏర్పడవచ్చు.
  • హిస్టోన్స్ అని పిలిచే ప్రొటీన్ల సమూహం జన్యు నియంత్రణలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. కొన్నిసార్లు ఈ ప్రొటీన్లు రూపాంతరం చెంది సరిగ్గా పనిచేయకుండా నిరోధించబడతాయి. నాడీ కణాల (న్యూరాన్ల) అభివృద్ధికి కారణమైన జన్యువులు ప్రభావితమైనప్పుడు, అది వ్యక్తి మెదడు, ప్రవర్తనపై ప్రభావం చూపుతుంది.[42]
  • కొన్ని రకాల వ్యాధులు లేదా విషపదార్థాల ప్రభావానికి గురికావడం. వైద్య సంరక్షణ ఆలస్యమైనా లేదా సరిపోకపోయినా కోరింత దగ్గు, తట్టు, మెనింజైటిస్ వంటి వ్యాధులు మేధో వైకల్యానికి కారణమవుతాయి. సీసం లేదా పాటరసం (మెర్క్యురీ) వంటి విషపదార్థాల ప్రభావానికి లోనుకావడం మానసిక సామర్థ్యాన్ని దెబ్బతీస్తుంది.
  • ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు 2 బిలియన్ల మందిని ప్రభావితం చేసే అయోడిన్ లోపం, అయోడిన్ లోపం స్థానికంగా ఉండే అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచంలోని ప్రాంతాలలో మేధో వైకల్యానికి నివారించగల ప్రధాన కారణం. అయోడిన్ లోపం థైరాయిడ్ గ్రంధి పెరుగుదల అయిన గాయిటర్ కు కారణమవుతుంది. తీవ్రమైన అయోడిన్ లోపం వల్ల వచ్చే మేధో వైకల్యాన్ని సాధారణంగా పూర్తిస్థాయి పుట్టుకతో వచ్చే అయోడిన్ లోపం సిండ్రోమ్ (గతంలో క్రెటినిజం) అంటారు, దీని కంటే తేలికపాటి మేధో వైకల్యం మరింత విస్తృతంగా ఉంటుంది. ప్రపంచంలోని కొన్ని ప్రాంతాల నివాసితులు సహజ లోపం, ప్రభుత్వాల నిష్క్రియాత్మకత కారణంగా అయోడిన్ లోపంతో తీవ్రంగా ప్రభావితమవుతున్నారు. భారతదేశంలో 500 మిలియన్ల మంది లోపంతో, 54 మిలియన్ల మంది గాయిటర్‌తో, 2 మిలియన్ల మంది పుట్టుకతో వచ్చే అయోడిన్ లోపం సిండ్రోమ్‌తో ఉన్నారు. అయోడిన్ లోపంతో బాధపడుతున్న ఇతర దేశాలలో, చైనా, కజకిస్తాన్ విస్తృతమైన ఉప్పు అయోడైజేషన్ కార్యక్రమాలను ప్రారంభించాయి. అయితే 2006 నాటికి రష్యా దీనిని అమలు చేయలేదు.[43]
  • పోషకాహార లోపం అనేది ఇథియోపియా వంటి కరువు పీడిత ప్రాంతాలలో, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, పంపిణీని దెబ్బతీసే సుదీర్ఘ యుద్ధాలతో పోరాడుతున్న దేశాలలో మానసిక మేధస్సు తగ్గడానికి ఒక సాధారణ కారణం.[44]
  • ఆర్క్యుయేట్ ఫాసిక్యులస్ లేకపోవడం.[45]
  • అదనంగా, శిశువులలో జ్ఞానేంద్రియ మార్గాల ప్రేరణ లేకపోవడం వల్ల వికాస, జ్ఞానపరమైన ఆలస్యాలు సంభవించవచ్చు.[46]

అభివృద్ధి కారణాలు: తీవ్రమైన మెదడు గాయం

[మార్చు]


నరాల పనితీరు మెరుగుదల సాధారణంగా తీవ్ర గాయం జరిగిన తర్వాత రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సంవత్సరాల వరకు జరుగుతుంది. అయితే కొందరిలో మేధోపరమైన లోపాలు, వైద్యపరమైన సమస్యలు దీర్ఘకాలికంగా ఉండవచ్చు. చాలా సంవత్సరాలుగా మొదటి ఆరు నెలల్లో కోలుకోవడం వేగంగా ఉంటుందని భావించారు, కానీ దీనికి మద్దతు ఇచ్చే ఆధారాలు లేవు. తదుపరి పురోగతికి శారీరక పరిమితి కంటే, ఈ వ్యవధి తర్వాత సేవలను సాధారణంగా నిలిపివేయడం కారణం కావచ్చు.[47] పిల్లలు తక్షణ వ్యవధిలో మెరుగ్గా కోలుకుంటారు, సుదీర్ఘ కాలం పాటు పురోగతి చూపుతారు.[48] మేధో వైకల్య సమస్యలు మెదడు గాయం (TBI) ఫలితంగా ఉత్పన్నమయ్యే ప్రత్యేక వైద్య సమస్యలు. తీవ్రమైన మెదడు గాయం ఫలితాలు రకం, వ్యవధిలో గణనీయంగా మారుతాయి; ఇవి శారీరక, జ్ఞానపరమైన, భావోద్వేగ, ప్రవర్తనా సమస్యలను కలిగి ఉంటాయి. TBI కోమా, మస్తిష్క మరణం, శాశ్వత వెజిటేటివ్ స్థితి (రోగులు తమ పరిసరాలతో సంభాషించడానికి మెలకువగా ఉండలేని స్థితి),[49] పాక్షిక స్పృహ స్థితి (రోగులు తమ గురించి లేదా వాతావరణం గురించి స్పృహతో ఉన్నట్లు కనిష్ట సంకేతాలను చూపుతారు) వంటి స్పృహపై సుదీర్ఘ లేదా శాశ్వత ప్రభావాలను కలిగిస్తుంది.[50][51]

TBI ద్వారా వచ్చే జ్ఞానపరమైన లోపాలలో శ్రద్ధ లోపించడం; అంతర్దృష్టి, తీర్పు, ఆలోచనలకు భంగం కలగడం; ప్రాసెసింగ్ వేగం తగ్గడం; ఏకాగ్రత దెబ్బతినడం; నైరూప్య తార్కికత, ప్రణాళిక, సమస్యల పరిష్కారం, బహుళ పనులు చేయడం వంటి కార్యాచరణ విధుల్లో లోపాలు ఉంటాయి.[52] తలకు గాయాలైన వారిలో అత్యంత సాధారణ జ్ఞానపరమైన లోపం అయిన జ్ఞాపకశక్తి లోపం, తీవ్రతను బట్టి మూసివున్న తల గాయం ఉన్నవారిలో 20–79% మందిలో సంభవిస్తుంది.[53] TBI బారిన పడిన వ్యక్తులు మాట్లాడే లేదా రాసే భాషను అర్థం చేసుకోవడం, వ్యక్తపరచడంలో, శరీర భాష వంటి కమ్యూనికేషన్ యొక్క మరింత సూక్ష్మమైన అంశాల్లో కష్టపడవచ్చు.[54] పోస్ట్-కన్కషన్ సిండ్రోమ్ అనేది తేలికపాటి TBI తర్వాత అనుభవించే శాశ్వత లక్షణాల సమూహం, ఇందులో తలనొప్పి, మైకం, ఏకాగ్రత కష్టమవడం, నిరాశ వంటి శారీరక, జ్ఞానపరమైన, భావోద్వేగ, ప్రవర్తనా సమస్యలు ఉంటాయి.[48] బహుళ TBIలు సంచిత ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.[51] మరొక దెబ్బ లక్షణాలు నయమయ్యే ముందే రెండవ దెబ్బ తగిలిన యువకుడు సెకండ్-ఇంపాక్ట్ సిండ్రోమ్ అని పిలిచే చాలా అరుదైన కానీ ప్రాణాంతక పరిస్థితికి గురయ్యే ప్రమాదం ఉంది. ఇందులో స్వల్ప దెబ్బ తగిలినా మెదడు విపరీతంగా వాచిపోతుంది.[55] సుమారు ఐదుగురు వృత్తిపరమైన బాక్సర్లలో ఒకరు క్రానిక్ ట్రామాటిక్ ఎన్సెఫాలోపతి (CTE) తీవ్రమైన రూపంతో ప్రభావితమవుతారు. ఇది డిమెంటియా, పార్కిన్సోనిజమ్ యొక్క వణుకు, సమన్వయ లోపంగా కనిపించే జ్ఞానపరమైన, ప్రవర్తనా, శారీరక బలహీనతలను కలిగిస్తుంది. CTE ప్రధానంగా బాక్సర్ల కెరీర్ ముగిసిన కొన్నేళ్ల తర్వాత వారిని ప్రభావితం చేస్తుంది.[56]

కణిత ఆధారిత కారణాలు: మెదడులో ఆంకాలజీ (కణితులు)

[మార్చు]

మెదడులోని కణాల సమూహం అనియంత్రితంగా పెరిగి, ముద్దగా మారినప్పుడు మెదడు కణితి (కొన్నిసార్లు మెదడు క్యాన్సర్ అని పిలుస్తారు) ఏర్పడుతుంది. కణుతుల్లో రెండు ప్రధాన రకాలు ఉన్నాయి: మాలిగ్నెంట్ (క్యాన్సర్) కణితులు, బెనిన్ (క్యాన్సర్ లేని) కణితులు.[57] వీటిని మెదడులోనే ప్రారంభమయ్యే ప్రాథమిక కణితులు, మెదడు వెలుపల ఉన్న కణితుల నుండి వ్యాపించే ద్వితీయ కణితులు (మెదడు మెటాస్టాసిస్) అని వర్గీకరించవచ్చు.[58] అన్ని రకాల మెదడు కణితులు కణితి పరిమాణం, పాల్గొన్న మెదడు భాగంపై ఆధారపడి మారే లక్షణాలను కలిగిస్తాయి.[57] లక్షణాలు ఉంటే, వాటిలో తలనొప్పి, మూర్ఛలు, దృష్టి సమస్యలు, వాంతులు, సూక్ష్మ లేదా తీవ్రమైన మానసిక, మేధోపరమైన మార్పులు ఉంటాయి.[58][57][59] ఇతర లక్షణాలలో నడవడంలో, మాట్లాడటంలో, స్పర్శ తెలియడంలో కష్టం కావడం లేదా స్పృహ కోల్పోవడం ఉండవచ్చు.[58]

మెదడు కణితుల వల్ల కలిగే ప్రవర్తనా, మేధోపరమైన లోపాల సంకేతాలు, లక్షణాలు విస్తృతంగా ఉంటాయి. కణితి బెనిన్ (క్యాన్సర్ లేనిది) లేదా క్యాన్సర్ రకం అయినా ప్రజలు లక్షణాలను అనుభవించవచ్చు.[60] ప్రాథమిక, ద్వితీయ మెదడు కణితులు కణితి స్థానం, పరిమాణం, పెరుగుదల రేటును బట్టి ఒకే రకమైన లక్షణాలతో కనిపిస్తాయి.[61] ఉదాహరణకు, ఫ్రంటల్ లోబ్‌లోని పెద్ద కణితులు ఆలోచించే సామర్థ్యంలో మార్పులను కలిగిస్తాయి. అయితే, వెర్నిక్స్ ప్రాంతం (భాషను అర్థం చేసుకోవడానికి కారణమయ్యే చిన్న ప్రాంతం) వంటి ప్రాంతంలో చిన్న కణితి కూడా విధి నిర్వహణలో ఎక్కువ నష్టాన్ని, భాషా ఆధారిత మేధో సామర్థ్యాల విస్తృత నష్టాన్ని కలిగిస్తుంది.[62]

రోగనిర్ధారణ

[మార్చు]

అమెరికన్ అసోసియేషన్ ఆన్ ఇంటెలెక్చువల్ అండ్ డెవలప్‌మెంటల్ డిసేబిలిటీస్[63], అమెరికన్ సైకియాట్రిక్ అసోసియేషన్ ప్రచురించిన[64] డయాగ్నాస్టిక్ అండ్ స్టాటిస్టికల్ మాన్యువల్ ఆఫ్ మెంటల్ డిజార్డర్స్ (DSM-5) రెండింటి ప్రకారం, మేధో వైకల్యాన్ని నిర్ధారించడానికి మూడు ప్రమాణాలు నెరవేరాలి: సాధారణ మానసిక సామర్థ్యాలలో (మేధోపరమైన పనితీరు) గణనీయమైన పరిమితి; బహుళ వాతావరణాలలో అనుకూల ప్రవర్తన (కమ్యూనికేషన్, స్వయం సహాయక నైపుణ్యాలు, అంతర్వ్యక్తిగత నైపుణ్యాలు వంటి అనుకూల ప్రవర్తన రేటింగ్ స్కేల్ ద్వారా కొలవబడేవి) యొక్క ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రంగాలలో గణనీయమైన పరిమితులు; ఈ పరిమితులు చిన్నతనంలో లేదా కౌమారదశలో స్పష్టంగా కనిపించినట్లు రుజువు (అభివృద్ధి దశలో ప్రారంభం).

DSM-5-TR 'మేధోపరమైన పనితీరు యొక్క అనేక రంగాలలో' ఆశించిన వికాస మైలురాళ్లను చేరుకోలేకపోయిన 5 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న పిల్లల కోసం ప్రత్యేకంగా గ్లోబల్ డెవలప్‌మెంటల్ డిలే అనే ప్రత్యేక నిర్ధారణను కూడా చేసింది. మేధోపరమైన పనితీరు యొక్క క్రమబద్ధమైన మూల్యాంకనాలకు లోనవ్వలేని వ్యక్తులకు ఇది వర్తిస్తుంది.[65]

సాధారణంగా, మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల IQ 70 కంటే తక్కువగా ఉంటుంది. అయితే కొంత ఎక్కువ IQ ఉండి అనుకూల పనితీరులో తీవ్రమైన లోపం ఉన్న వ్యక్తుల కోసం వైద్యపరమైన నిర్ణయం అవసరం కావచ్చు.[13]

IQ, అనుకూల ప్రవర్తన యొక్క మూల్యాంకనం ద్వారా ఇది అధికారికంగా నిర్ధారించబడుతుంది. మేధో వైకల్యాన్ని తీవ్రమైన మెదడు గాయాలు, డిమెంటియా (ఆల్జీమర్స్ వ్యాధితో సహా) వంటి ఇతర పరిస్థితుల నుండి వేరు చేయడానికి అభివృద్ధి కాలంలో ప్రారంభం కావలసిన మూడవ నిబంధన ఉపయోగపడుతుంది.

ఇంటెలిజెన్స్ కోషెంట్ (IQ)

[మార్చు]

మొదటి ఆంగ్ల భాషా IQ పరీక్ష, స్టాన్‌ఫోర్డ్-బినెట్ ఇంటెలిజెన్స్ స్కేల్స్, ఫ్రాన్స్‌లో ఆల్‌ఫ్రెడ్ బినెట్ పాఠశాల ప్రవేశం కోసం రూపొందించిన పరీక్షల నుండి స్వీకరించబడింది. లూయిస్ టెర్మన్ బినెట్ పరీక్షను మార్చి "సాధారణ మేధస్సు"ను కొలిచే పరీక్షగా ప్రచారం చేశారు. "ఇంటెలిజెన్స్ కోషెంట్" రూపంలో ("మానసిక వయస్సు"ను శారీరక వయస్సుతో భాగించి, 100 తో గుణించడం) స్కోర్‌లను నివేదించిన మొదటి విస్తృతంగా ఉపయోగించిన మానసిక పరీక్ష టెర్మన్ పరీక్ష. ప్రస్తుత పరీక్షలు "విచలన IQ" రూపంలో స్కోర్ చేయబడుతున్నాయి. పరీక్ష రాసేవారి వయస్సు సమూహం యొక్క మధ్యస్థ స్కోర్ కంటే రెండు ప్రామాణిక విచలనాలు తక్కువగా ఉన్న ప్రదర్శన స్థాయిని IQ 70గా నిర్వచించారు. నిర్ధారణ ప్రమాణాల ఇటీవల సవరణ వరకు, 70 లేదా అంతకంటే తక్కువ IQ మేధో వైకల్య నిర్ధారణకు ప్రాథమిక అంశంగా ఉంది. మేధో వైకల్య స్థాయిలను వర్గీకరించడానికి IQ స్కోర్‌లను ఉపయోగించేవారు.[66][67][68]

ప్రస్తుత మేధో వైకల్య నిర్ధారణ అనేది కేవలం IQ స్కోర్‌లపై మాత్రమే ఆధారపడి ఉండక, ఒక వ్యక్తి యొక్క అనుకూల పనితీరును కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి కాబట్టి, నిర్ధారణ కఠినంగా చేయబడదు. ఇది మేధో స్కోర్‌లు, వ్యక్తికి తెలిసిన వారు అందించిన సమాచారం ఆధారంగా రేటింగ్ స్కేల్ నుండి పొందిన అనుకూల పనితీరు స్కోర్‌లు, ఆ వ్యక్తి ఏమి అర్థం చేసుకోగలరో, ఎలా వ్యక్తపరచగలరో నేరుగా తెలుసుకునే పరీక్షకుడి పరిశీలనలను కలిగి ఉంటుంది. IQ మూల్యాంకనం ప్రస్తుత పరీక్షపై ఆధారపడి ఉండాలి. ఇది ఫ్లిన్ ప్రభావం చిక్కును నివారించడానికి అనుమతిస్తుంది. ఫ్లిన్ ప్రభావం అనేది కాలక్రమేణా జనాభా IQ పరీక్ష ప్రదర్శనలో వచ్చే మార్పుల వల్ల IQ పరీక్ష నిబంధనలు మారే పరిణామం.[69][70][71][72]

మేధో వైకల్య స్థాయిలు

[మార్చు]

కాలక్రమేణా, మేధో వైకల్యం తీవ్రత స్థాయిలను నిర్ధారించడానికి IQ స్కోర్‌లు రకరకాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి: తేలికపాటి, మితమైన, తీవ్రమైన, అత్యంత తీవ్రమైన (ప్రొఫౌండ్). వైకల్యం కోసం IQ వర్గీకరణ పరిధులతో పోల్చినప్పుడు, వైకల్యం ఉన్నవారు దాదాపు 70 IQ వద్ద ఉపయోగకరమైన భాషా మాట్లాడే సామర్థ్య సంకేతాలను చూపుతారు. అయితే 30 IQ కంటే తక్కువ ఉన్నప్పుడు మాట్లాడే సామర్థ్యంలో గణనీయమైన నష్టం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. DSM-I, DSM-II ల కింద, ఉజ్జాయింపు IQ పరిధులు ఇవ్వబడ్డాయి, అయితే మేధో వైకల్య తీవ్రతను నిర్ధారించడానికి IQ పరీక్ష స్కోర్‌లు, పనితీరు స్థాయి రెండింటినీ ఉపయోగించాల్సి ఉంది (అప్పట్లో DSM-I, DSM-II లలో వరుసగా "మానసిక లోపం", "మానసిక మందగమనం" అని పిలిచేవారు).[73][74] DSM-III, DSM-IV లు మానసిక మందగమనం తీవ్రత స్థాయిలను వర్గీకరించడానికి IQ పరిధులను ఇచ్చాయి, కానీ పనితీరు స్థాయిని మరొక ప్రమాణంగా పేర్కొనలేదు. అయినప్పటికీ DSM-IV తీవ్రత స్థాయిల కోసం IQ పరిధుల మధ్య అతివ్యాప్తి కలిగి ఉండి, ఆ పరిధులలో స్కోర్ చేసే వ్యక్తుల కోసం వైద్యపరమైన నిర్ణయానికి అవకాశమిచ్చింది.[75][76]

DSM-IV లో మానసిక మందగమనం తీవ్రత స్థాయిల కోసం IQ పరిధులు[76]
తీవ్రత స్థాయి కనిష్ట IQ పరిధి గరిష్ట IQ పరిధి
తేలికపాటి (మైల్డ్) 50–55 సుమారు 70
మితమైన (మోడరేట్) 35–40 50–55
తీవ్రమైన (సివియర్) 20–25 35–40
అత్యంత తీవ్రమైన (ప్రొఫౌండ్) 20–25

అయితే DSM-V కింద, మేధో వైకల్యం తీవ్రత స్థాయి అనేది IQ స్కోర్‌ను ప్రమాణంగా ఉపయోగించకుండా, కేవలం అనుకూల పనితీరు ఆధారంగా మాత్రమే నిర్ధారించబడుతుంది. IQ స్కోర్‌లు కాకుండా అనుకూల పనితీరు మాత్రమే అవసరమైన మద్దతు పరిమాణాన్ని నిర్ణయిస్తుందని మాన్యువల్ వివరిస్తుంది. అలాగే తక్కువ పరిధిలో IQ పరీక్షల తక్కువ ప్రామాణికతను కూడా నమోదు చేస్తుంది. ఉదాహరణకు, ఫ్లోర్ ఎఫెక్ట్ అనేది కేవలం IQ స్కోర్ ఆధారంగా తీవ్రమైన, అత్యంత తీవ్రమైన మేధో వైకల్యం మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం కష్టతరం చేస్తుంది.[77]

ఇతర వైకల్యాల నుండి వ్యత్యాసం

[మార్చు]
మరింత సమాచారం: ప్రవర్తనా జన్యుశాస్త్రం వ్యాసంలో

మేధో సామర్థ్యాలను ప్రభావితం చేసే వైకల్యాలు, అనేది విస్తృతమైన భావన. ఇది మేధో వైకల్యంగా అర్హత సాధించడానికి చాలా తేలికపాటివిగా ఉన్న, లేదా చాలా నిర్దిష్టంగా ఉన్న (నిర్దిష్ట అభ్యాస వైకల్యంలో లాగా), లేదా ఆర్జిత మెదడు గాయాలు, డిమెంటియా వంటి నాడీ క్షీణత వ్యాధులు ద్వారా జీవితంలో తరువాత పొందిన మేధో లోపాలను కలిగి ఉంటుంది. జ్ఞానపరమైన లోపాలు ఏ వయస్సులోనైనా కనిపించవచ్చు. వికాస వైకల్యం అనేది పెరుగుదల, వికాసంలో సమస్యల వల్ల వచ్చే ఏ వైకల్యమైనా కావచ్చు. ఈ పదం మానసిక లేదా మేధోపరమైన అంశాలు లేని అనేక పుట్టుకతో వచ్చే వైద్య పరిస్థితులను కలిగి ఉంటుంది, అయినప్పటికీ ఇది కూడా కొన్నిసార్లు మేధో వైకల్యానికి ప్రత్యామ్నాయ పదంగా ఉపయోగించబడుతుంది.[మూలాలు అవసరం]

చివరి దశ లేదా తీవ్రమైన డిమెంటియా, దానితో ముడిపడి ఉన్న మేధో వైకల్యాలు కలిగిన వృద్ధులు సాధారణంగా ఎక్కువగా అంతర్ముఖంగా మారతారు, వారి వ్యక్తిగత సంరక్షణలో ఎక్కువ భాగం లేదా అంతటికీ సహాయం అవసరమవుతుంది. ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చడానికి, వ్యక్తిగత భద్రతను నిర్ధారించడానికి సాధారణంగా 24 గంటల పర్యవేక్షణ అవసరం. పర్యవేక్షణ లేకపోతే, వారు ఇటు అటు తిరగవచ్చు లేదా పడిపోవచ్చు, వేడి పొయ్యి వంటి సాధారణ ప్రమాదాలను గుర్తించడంలో విఫలం కావచ్చు, లేదా విశ్రాంతి గదిని ఉపయోగించాలని గుర్తించలేక నియంత్రణ కోల్పోవచ్చు. మూత్ర సంయమనం కోల్పోవడం, మల సంయమనం కోల్పోవడం రెండూ ప్రభావిత వ్యక్తికి, సంరక్షకుడికి సవాలుగా మారే ప్రధాన లక్షణాలు కావచ్చు.[78] వారు మంచం మీద నుండి లేవడానికి ఇష్టపడకపోవచ్చు, లేదా అలా చేయడానికి సహాయం కావలసి రావచ్చు. వారు నడవడానికి కూడా ఇబ్బంది పడవచ్చు.[79] సాధారణంగా, ఆ వ్యక్తి పరిచిత ముఖాలను ఇకపై గుర్తించలేరు. ఈ దశలో నిద్ర రుగ్మతలు మరింత సాధారణమై తీవ్రమవుతాయి.[80]

ఆహారం తినడంలో మార్పులు తరచుగా జరుగుతాయి. తినడానికి, మింగడానికి జ్ఞాన స్పృహ అవసరం. ముదిరిన డిమెంటియాలో నిరంతర జ్ఞాన క్షీణత ఆహారం తినడం, మింగడంలో ఇబ్బందులకు దారితీస్తుంది. ఇది ఆహారాన్ని నిరాకరించడానికి లేదా పొరబోవడానికి కారణం కావచ్చు, ఉపాహారం అందించడంలో సహాయం తరచుగా అవసరమవుతుంది.[81] సులభంగా తినిపించడం కోసం, ఆహారాన్ని చిక్కటి గుజ్జుగా తయారు చేయవచ్చు.[82] ఫీడింగ్ ట్యూబ్ ఉపయోగించడం సిఫార్సు చేయబడదు; ట్యూబ్ ఫీడింగ్‌తో అనేక సంక్లిష్టతలు, అవాంఛనీయ పరిణామాలు ఉన్నాయి.[83][84] మానసిక స్పష్టత ఊహించని విధంగా తాత్కాలికంగా తిరిగి రావడం కొన్ని సందర్భాల్లో సంభవించవచ్చు.[85] మరణానికి కొద్దిసేపటి ముందు తుది స్పష్టత సంభవించవచ్చు.[85]

ఒకటి కంటే ఎక్కువ రంగాలలో పరిమితులు

[మార్చు]

అనుకూల ప్రవర్తన, లేదా అనుకూల పనితీరు అనేది స్వతంత్రంగా జీవించడానికి (లేదా వయస్సుకు అనుగుణంగా కనీస ఆమోదయోగ్యమైన స్థాయిలో) అవసరమైన నైపుణ్యాలను సూచిస్తుంది. అనుకూల ప్రవర్తనను మూల్యాంకనం చేయడానికి, నిపుణులు ఒక పిల్లవాడి పనితీరు సామర్థ్యాలను సమాన వయస్సు ఉన్న ఇతర పిల్లల సామర్థ్యాలతో పోలుస్తారు. అనుకూల ప్రవర్తనను కొలవడానికి, నిపుణులు ఆకృతీకరించిన ఇంటర్వ్యూలను ఉపయోగిస్తారు. వీటి ద్వారా వారు వ్యక్తి బాగా తెలిసిన వ్యక్తుల నుండి సమాజంలో ఆ వ్యక్తి పనితీరు గురించిన సమాచారాన్ని క్రమపద్ధతిలో సేకరిస్తారు. అనేక అనుకూల ప్రవర్తనా స్కేళ్లు ఉన్నాయి, అలాగే ఒకరి అనుకూల ప్రవర్తన నాణ్యత యొక్క ఖచ్చితమైన మూల్యాంకనానికి వైద్యపరమైన తీర్పు కూడా అవసరం. అనుకూల ప్రవర్తనకు కొన్ని నైపుణ్యాలు ముఖ్యమైనవి, ఉదాహరణకు:

  • దైనందిన జీవిత నైపుణ్యాలు, ఉదాహరణకు దుస్తులు ధరించడం, విశ్రాంతి గదిని ఉపయోగించడం, స్వయంగా ఆహారం తినడం
  • కమ్యూనికేషన్ నైపుణ్యాలు, ఉదాహరణకు చెప్పిన దాన్ని అర్థం చేసుకోవడం, సమాధానం చెప్పగలగడం
  • సమాన వయస్కులు, కుటుంబ సభ్యులు, జీవిత భాగస్వాములు, పెద్దలు, ఇతరులతో సామాజిక నైపుణ్యాలు

సమాజంలో ఒక వ్యక్తి చేరికకు, తగిన సామాజిక ప్రవర్తనలను పెంపొందించుకోవడానికి ఇతర నిర్దిష్ట నైపుణ్యాలు కీలకమైనవి. ఉదాహరణకు ప్రధాన ఆయుర్దాయ దశలకు (అనగా బాల్యం, యుక్తవయస్సు, వృద్ధాప్యం) ముడిపడి ఉన్న విభిన్న సామాజిక అంచనాల పట్ల స్పృహ కలిగి ఉండటం. విభిన్న ఆయుర్దాయ దశలను గుర్తించడంలో మేధో వైకల్యం ఉన్న పెద్దల పనితీరు నిర్దిష్ట జ్ఞాన సామర్థ్యాలు, ఈ పనితీరును పరీక్షించడానికి ఉపయోగించే మెటీరియల్ రకానికి సంబంధించినదని స్విస్ అధ్యయనం యొక్క ఫలితాలు సూచిస్తున్నాయి.[86]

జనాభా శాస్త్రం, నిర్వహణ

[మార్చు]

ఎపిడెమియాలజీ

[మార్చు]

సాధారణ జనాభాలో దాదాపు 2–3% మంది మేధో వైకల్యంతో బాధపడుతున్నారు. ప్రభావితమైన వారిలో 75–90% మంది తేలికపాటి మేధో వైకల్యాన్ని కలిగి ఉన్నారు. సిండ్రోమిక్ కాని లేదా ఇడియోపతిక్ ID కేసులు 30–50% వరకు ఉంటాయి. నాలుగో వంతు కేసులు జన్యు రుగ్మత వలన సంభవిస్తాయి.[8] తెలియని కారణాల వల్ల వచ్చే కేసులు 2013 నాటికి దాదాపు 95 మిలియన్ల మందిని ప్రభావితం చేశాయి.[10] ఇది పురుషులలో, తక్కువ నుండి మధ్యస్థ ఆదాయం ఉన్న దేశాలలో ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.[87]

క్లినికల్ గెరోసైకాలజీ

[మార్చు]

క్లినికల్ గెరియాట్రిక్ సైకియాట్రిస్టులు డిప్రెషన్, ఆందోళన, ఆల్జీమర్స్ వ్యాధి వంటి సమస్యల వల్ల కలిగే న్యూరోకాగ్నిటివ్ డిజార్డర్స్ (ఉదా. డిమెంటియా, తేలికపాటి జ్ఞానగ్రహణ లోపం [MCI]), సంరక్షకుల ఒత్తిడి, దుఃఖం, శోకం, జీవిత చరమాంక సంరక్షణ సమస్యలు, శారీరక ఆరోగ్య సమస్యలు (ఉదా. నిద్ర రుగ్మతలు, మధుమేహం, హృదయ సంబంధ వ్యాధి) వంటి వాటిని పరిష్కరించడానికి ప్రత్యేక శిక్షణ పొందుతారు. గెరోసైకాలజిస్టులు క్లినికల్ ప్రాక్టీస్, పరిశోధన, విధాన రూపకల్పనలలో వృద్ధాప్య బహుళ సాంస్కృతిక సమస్యల (గెరోడైవర్సిటీ) పట్ల సున్నితంగా వ్యవహరిస్తారు. గెరోసైకాలజిస్టులు వృద్ధులకు, వారి కుటుంబాలకు మానసిక మూల్యాంకనం, నివారణోపాయాలు అందిస్తారు. అలాగే ఇతర ఆరోగ్య సంరక్షణ నిపుణులకు సలహా సేవలు కూడా ఇస్తారు. ఈ మానసిక సేవలు ప్రైవేట్ ప్రాక్టీస్, కమ్యూనిటీ మానసిక ఆరోగ్యం, సమీకృత వైద్య విభాగాలు (ఉదా. ప్రాథమిక సంరక్షణ), పునరావాస సంరక్షణ, ఇన్‌పేషెంట్ సైకియాట్రిక్ రంగాలు, నివాస సంరక్షణ, దీర్ఘకాలిక సంరక్షణ, వయోజన పగటి ఆరోగ్య కార్యక్రమాలు, ఇతర అనేక వాతావరణాలలో అందించబడతాయి. గెరోసైకాలజిస్టులు విశ్వవిద్యాలయాలు, అకడమిక్ ఆసుపత్రులు, వైద్య రంగాలు, పరిశోధనా సంస్థలు, ప్రభుత్వ విధాన రూపకల్పన సంస్థలలో పనిచేయడానికి కూడా శిక్షణ పొందుతారు.[88]

1946లో, సిడ్నీ ప్రెస్సీ, PhD., మద్దతుదారుల కూటమి వయోజన వికాసం, వృద్ధుల అధ్యయనానికి అంకితమైన అమెరికన్ సైకలాజికల్ అసోసియేషన్ (APA) అడల్ట్ డెవలప్‌మెంట్ అండ్ ఏజింగ్ డివిజన్‌ను స్థాపించడానికి సహాయపడ్డారు.[88] APA అడల్ట్ డెవలప్‌మెంట్ అండ్ ఏజింగ్ డివిజన్ ను 20 వర్సెస్ 3 ఓట్లతో ఆమోదించింది. ఈ విధంగా ఇది APA యొక్క వృద్ధాప్య సంబంధిత మొదటి విస్తరణగా అవతరించింది.[88] 1959లో, నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెంటల్ హెల్త్ (NIMH) వృద్ధాప్యానికి అంకితమైన ఒక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేసి, జేమ్స్ ఎమ్మెట్ బిరెన్, PhD ని ఈ విభాగానికి అధిపతిగా నియమించింది. వృద్ధాప్యంలో నాడీ సంబంధిత, జ్ఞానేంద్రియ, గ్రహణశక్తి, జ్ఞానపరమైన విధులపై బిరెన్ పరిశోధన దృష్టి సారించింది. ఆయన తరచుగా వృద్ధాప్య అధ్యయనంలో మొదటి ఆధునిక ప్రయోగాత్మక పరిశోధకుడిగా పరిగణించబడతారు.[88] NIMHలోని వృద్ధాప్య విభాగాధిపతిగా, ఆయన ఈ రంగాన్ని నిర్వహించడంలో, ప్రోత్సహించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆయన హ్యాండ్‌బుక్ ఆఫ్ ది సైకాలజీ ఆఫ్ ఏజింగ్ అనే పుస్తకాన్ని రూపొందించి సవరించారు,[89] జర్నల్ గెరోంటాలజీకి ఎడిటర్-ఇన్-చీఫ్‌గా వ్యవహరించారు. క్రమంగా గెరోంటాలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ అమెరికా అధ్యక్షుడయ్యారు.[88]

క్లినికల్ వర్గీకరణలు

[మార్చు]

చాలా నిర్వచనాల ప్రకారం, ఒక నిర్దిష్ట వైద్య పరిస్థితికి సంబంధించనప్పుడు మేధో వైకల్యం అనేది ఒక వ్యాధి కంటే 'వైకల్యం'గా పరిగణించడమే అత్యంత ఖచ్చితమైనది. మేధో వైకల్యాన్ని సిజోఫ్రేనియా లేదా డిప్రెషన్ వంటి మానసిక అనారోగ్యం నుండి అనేక విధాలుగా వేరు చేయవచ్చు. ప్రస్తుతం, ఒకసారి ఏర్పడిన వైకల్యానికి "నివారణ" లేదు. అయితే తగిన మద్దతు, శిక్షణతో చాలా మంది వ్యక్తులు అనేక పనులు చేయడం నేర్చుకోవచ్చు. పుట్టుకతో వచ్చే హైపోథైరాయిడిజం వంటి కారణాలను ప్రారంభంలోనే గుర్తిస్తే మేధో వైకల్యం పెరగకుండా చికిత్స చేయవచ్చు.[87]

ప్రపంచవ్యాప్తంగా వికాస వైకల్యాలు ఉన్న వ్యక్తులకు సహాయం అందించే వేలాది సంస్థలు ఉన్నాయి. వీటిలో ప్రభుత్వ నిర్వహణ, లాభాపేక్ష కలిగినవి, లాభాపేక్ష లేనివి, ప్రైవేటు సంస్థలు ఉన్నాయి. ఒకే సంస్థ పరిధిలో పూర్తి సిబ్బంది కలిగిన నివాస గృహాలు, పాఠశాలలను పోలిన పగటిపూట పునరావాస కార్యక్రమాలు, వైకల్యం ఉన్నవారు ఉద్యోగాలు పొందగలిగే వర్క్‌షాప్‌లు, సమాజంలో ఉద్యోగాలు పొందడానికి సహాయపడే కార్యక్రమాలు, స్వంత అపార్ట్‌మెంట్‌లు ఉన్నవారికి మద్దతు ఇచ్చే కార్యక్రమాలు, వారి పిల్లలను పెంచడంలో సహాయపడే కార్యక్రమాలు, ఇలా ఎన్నో విభాగాలు ఉండవచ్చు. వికాస వైకల్యాలు ఉన్న పిల్లల తల్లిదండ్రుల కోసం అనేక సంస్థలు, కార్యక్రమాలు కూడా ఉన్నాయి.

అది కాకుండా, వికాస వైకల్యాలు ఉన్న వ్యక్తులు ప్రాథమిక జీవన నైపుణ్యాలను నేర్చుకోవడానికి పాల్గొనే నిర్దిష్ట కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి. ఈ "లక్ష్యాలను" సాధించడానికి వారికి చాలా ఎక్కువ సమయం పట్టవచ్చు, కానీ అంతిమ లక్ష్యం స్వతంత్రంగా మారడమే. ఇది పళ్ళు తోముకోవడంలో స్వయంప్రతిపత్తి నుండి స్వతంత్ర నివాసం వరకు ఏదైనా కావచ్చు. వికాస వైకల్యాలు ఉన్న వ్యక్తులు తమ జీవితాంతం నేర్చుకుంటారు. తమ కుటుంబాలు, సంరక్షకులు, వైద్యులు, వీరందరి ప్రయత్నాలను సమన్వయం చేసే వ్యక్తుల సహాయంతో జీవితంలో ఆలస్యంగానైనా అనేక కొత్త నైపుణ్యాలను పొందగలరు.

సంరక్షకులు, సమాజ సభ్యులు, వైద్యులు, అలాగే మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తి స్వయంగా చురుగ్గా పాల్గొనడానికి అవకాశం ఇచ్చే నాలుగు విస్తృత జోక్య రంగాలు ఉన్నాయి. వీటిలో మనోసామాజిక చికిత్సలు, ప్రవర్తనా చికిత్సలు, జ్ఞాన-ప్రవర్తనా చికిత్సలు, కుటుంబ ఆధారిత వ్యూహాలు ఉన్నాయి.[90] మనోసామాజిక చికిత్సలు ప్రాథమికంగా పాఠశాల పూర్వ సంవత్సరాల్లో ఉన్న పిల్లల కోసం ఉద్దేశించబడ్డాయి, ఎందుకంటే ఇది సహాయం చేయడానికి అనుకూలమైన సమయం.[91] ఈ ప్రారంభ జోక్యంలో అన్వేషణను ప్రోత్సహించడం, ప్రాథమిక నైపుణ్యాలలో మార్గదర్శకత్వం, వికాస పురోగతిని జరుపుకోవడం, కొత్తగా నేర్చుకున్న నైపుణ్యాల సాధన, అసమ్మతి, హేళన లేదా శిక్షల నుండి రక్షణ కల్పించడం, స్పందనాత్మక భాషా వాతావరణాన్ని అందించడం వంటివి ఉండాలి.[92] విజయవంతమైన జోక్యానికి ఒక గొప్ప ఉదాహరణ కేరాలినా అబిసెడారియన్ ప్రాజెక్ట్. ఇది తక్కువ సామాజిక-ఆర్థిక స్థాయి కలిగిన కుటుంబాలకు చెందిన 100 మందికి పైగా పిల్లలతో శైశవదశ నుండి పాఠశాల పూర్వ సంవత్సరాల వరకు నిర్వహించబడింది. ఫలితాల ప్రకారం 2 సంవత్సరాల వయస్సు నాటికి, ఈ శిక్షణ పొందిన పిల్లలు నియామక బృందం పిల్లల కంటే అధిక పరీక్షా స్కోర్‌లను కలిగి ఉన్నారు. ప్రోగ్రామ్ ముగిసిన 10 సంవత్సరాల తర్వాత కూడా వారి స్కోర్లు దాదాపు 5 పాయింట్లు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. యువకుడయ్యే నాటికి, ఈ శిక్షణ సమూహానికి చెందిన పిల్లలు మెరుగైన విద్యా అర్హతలు, ఉద్యోగ అవకాశాలు కలిగి ఉండి, తక్కువ ప్రవర్తనా సమస్యలను ఎదుర్కొన్నారు.[93]

ప్రవర్తనా చికిత్సల ప్రధాన భాగాలు భాష, సామాజిక నైపుణ్యాల సేకరణను కలిగి ఉంటాయి. సాధారణంగా, వ్యక్తిగత శిక్షణ అందించబడుతుంది. ఇందులో ఒక థెరపిస్ట్ పిల్లవాడు పదాలను పూర్తి చేసే వరకు అక్షరాలను ఉచ్ఛరించడానికి అనుకూలమైన ప్రోత్సాహకాలతో పాటు షేపింగ్ ప్రక్రియను ఉపయోగిస్తారు. కొన్నిసార్లు చిత్రాలు, దృశ్య శ్రవణ పరికరాలను ఉపయోగిస్తూ, ప్రతిరోజూ ముఖ్యమైన పనుల గురించి (ఉదా. విశ్రాంతి గది వినియోగం, ఆహారం తినడం మొదలైనవి) చిన్న వాక్యాలను పిల్లలు సమర్థవంతంగా మాట్లాడేలా సంభాషణ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం థెరపిస్ట్‌ల లక్ష్యం.[94][95] అదేవిధంగా, పెద్ద పిల్లలు పంచుకోవడం, వంతులు తీసుకోవడం, సూచనలను పాటించడం, నవ్వడం వంటి వారి సామాజిక నైపుణ్యాలను మెరుగుపరచుకోవడం ద్వారా ఈ రకమైన శిక్షణ నుండి ప్రయోజనం పొందుతారు.[96] అదే సమయంలో, సామాజిక చేరిక అని పిలువబడే ఉద్యమం మేధో వైకల్యం ఉన్న పిల్లలు, వైకల్యం లేని వారి తోటివారి మధ్య విలువైన పరస్పర చర్యలను పెంచడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.[97] పూర్వపు రెండు చికిత్స రకాల కలయిక అయిన జ్ఞాన-ప్రవర్తనా చికిత్సలు, పిల్లలకు గణితం, భాష, జ్ఞాపకశక్తి, అభ్యాసానికి సంబంధించిన ఇతర ప్రాథమిక నైపుణ్యాలను బోధించే వ్యూహాత్మక-మెటావ్యూహాత్మక అభ్యాస సాంకేతికతను కలిగి ఉంటాయి.[98] శిక్షణ యొక్క మొదటి లక్ష్యం జ్ఞానపరమైన సంబంధాలు, ప్రణాళికలను రూపొందించడం ద్వారా పిల్లలకు వ్యూహాత్మక ఆలోచనాపరుడిగా మారడం నేర్పడం. ఆ తర్వాత, థెరపిస్ట్ వివిధ పనుల మధ్య తేడాను గుర్తించడం, ఏ ప్రణాళిక లేదా వ్యూహం ఏ పనికి సరిపోతుందో నిర్ణయించడం బోధించడం ద్వారా పిల్లలకు మెటావ్యూహాత్మకంగా ఉండటం నేర్పుతారు.[99] చివరగా, కుటుంబ ఆధారిత వ్యూహాలు మేధో వైకల్యం ఉన్న పిల్లలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి, ప్రోత్సహించడానికి కుటుంబానికి అవసరమైన నైపుణ్యాలను సాధికారత చేయడంపై దృష్టి పెడతాయి. సాధారణంగా, ఇందులో నిశ్చయాత్మక నైపుణ్యాలు లేదా ప్రవర్తనా నిర్వహణ పద్ధతులను బోధించడంతో పాటు పొరుగువారు, విస్తృత కుటుంబం లేదా డే-కేర్ సిబ్బంది నుండి సహాయం ఎలా కోరాలో నేర్పడం ఉంటుంది.[100] పిల్లల వయస్సు పెరిగే కొద్దీ, నివాసం/నివాస సంరక్షణ, ఉపాధి, సంబంధాలు వంటి అంశాలను ఎలా చేరుకోవాలో తల్లిదండ్రులకు బోధిస్తారు. ప్రతి జోక్యానికి లేదా సాంకేతికతకు అంతిమ లక్ష్యం ఏమిటంటే, పిల్లవాడు సాధించిన నైపుణ్యాలను ఉపయోగించి వారికి స్వయంప్రతిపత్తి, స్వతంత్ర భావాన్ని ఇవ్వడమే. మేధో వైకల్యం ఉన్న పిల్లలు, కౌమారులలో ప్రాథమిక పఠన జోక్యాలపై 2019 కాక్రేన్ సమీక్షలో, ఈ అంశాలు బోధనా జోక్యంలో భాగంగా ఉన్నప్పుడు శబ్ద అవగాహన, పదాల పఠనం, డికోడింగ్, వ్యక్తీకరణ, గ్రహణ భాషా నైపుణ్యాలు, పఠన ప్రవాహంలో చిన్న నుండి మధ్యస్థ మెరుగుదలలు నమోదయ్యాయి.[101] మొత్తంమీద, ID ఉన్న వ్యక్తులలో మూడవ వంతు మంది చదవడం నేర్చుకోరు, మరొక మూడవ వంతు మంది కనిపించే పదాలను గుర్తించడం, పదాల శబ్దాలు చేయడం నేర్చుకుంటారు, మిగిలిన మూడవ వంతు మంది బాగా చదవడం నేర్చుకుంటారు.[102]

మేధో వైకల్యానికి నిర్దిష్ట మందులు ఏవీ లేనప్పటికీ, వికాస వైకల్యాలు ఉన్న చాలా మంది వ్యక్తులు మరిన్ని వైద్య సంక్లిష్టతలను కలిగి ఉంటారు, వారికి అనేక మందులు సూచించబడవచ్చు. మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులలో బెంజోడియాజెపైన్లు వంటి సైకోట్రోపిక్ మందుల వాడకానికి పర్యవేక్షణ, జాగ్రత్త అవసరం. ఎందుకంటే దుష్ప్రభావాలు సాధారణంగా సంభవిస్తాయి, ఇవి తరచుగా ప్రవర్తనా, మానసిక సమస్యలుగా తప్పుగా నిర్ధారించబడతాయి.[103] పోలిక అధ్యయనాల యొక్క 2025 స్కోపింగ్ సమీక్షలో మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులకు మానసిక ఆరోగ్య జోక్యాలు సవాలుతో కూడిన ప్రవర్తనల కోసం ఎక్కువగా అధ్యయనం చేయబడ్డాయని, నిర్ధారించబడిన మానసిక ఆరోగ్య రుగ్మతలను పరిగణనలోకి తీసుకునే అధ్యయనాలు తక్కువగా ఉన్నాయని, తీవ్రమైన లేదా అత్యంత తీవ్రమైన మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులతో కూడిన ఆధారాలు పరిమితంగా ఉన్నాయని కనుగొనబడింది.[104]

చరిత్ర, సమాజశాస్త్రం

[మార్చు]

మేధో వైకల్యం చరిత్ర అంతటా రకరకాల పేర్లతో నమోదైంది. మానవ చరిత్రలో చాలా కాలం పాటు ఏ రకమైన వైకల్యం ఉన్నవారైనా సరే, వారి పట్ల సమాజం తీవ్ర వివక్ష చూపించింది. మేధో వైకల్యం ఉన్నవారిని వారి కుటుంబాలకు భారంగా భావించేవారు.

ఆలోచనా సామర్థ్యాలకు విలువ ఇచ్చే గ్రీకు, రోమన్ తత్వవేత్తలు మేధో వైకల్యం ఉన్నవారిని మనుషులుగా కూడా పరిగణించక తక్కువ చేసి చూసేవారు. క్రీస్తు పూర్వం ఐదవ శతాబ్దపు చివరలో హిప్పోక్రేట్స్ రాసిన రాతలలో మేధో వైకల్యం గురించిన అత్యంత పురాతన శారీరక దృక్పథం కనిపిస్తుంది. మెదడులోని నాలుగు ద్రవాల సమతుల్యత దెబ్బతినడం వల్ల ఇది సంభవిస్తుందని ఆయన నమ్మారు. ప్రాచీన రోమ్‌లో మేధో వైకల్యం ఉన్నవారికి పరిమిత హక్కులు మాత్రమే ఉండేవి, సమాజం వారిని చులకనగా చూసేది.[105] వారిని ఆస్తిగా భావించి, వారి తండ్రులు వారిని దాసులుగా ఉంచుకోవడానికి వీలుండేది.[106] వీరు వివాహం చేసుకోలేరు, పదవులు చేపట్టలేరు, పిల్లలను పెంచలేరు. సమాజానికి భారం కాకుండా చూసేందుకు వీరిలో చాలామందిని చిన్నతనంలోనే చంపి, టైబర్ నదిలో పడేసేవారు.[107] అయినప్పటికీ, రోమన్ చట్టం ప్రకారం వీరు చేసిన నేరాల నుండి మినహాయింపు ఉండేది,[108][109] అలాగే చిన్నచిన్న గృహ పనులు చేయడానికి వీరిని ఉపయోగించేవారు.[110][111]

ఖలీఫా మొదటి అల్-వలీద్ (పా. 705–715) మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల కోసం మొదటి సంరక్షణ కేంద్రాలలో ఒకదానిని నిర్మించారు, వారి సేవలలో భాగంగా మేధో వైకల్యం ఉన్నవారికి వసతి కల్పించిన మొదటి ఆసుపత్రిని కూడా ఏర్పాటు చేశారు. దీనితో పాటు, అల్-వలీద్ మేధో వైకల్యం ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక సంరక్షకుడిని కేటాయించారు.[112]

ఐరోపాలో జ్ఞానోదయ యుగం వచ్చే వరకు, సంరక్షణ ఆశ్రయం కుటుంబాలు, చర్చి (మఠాలు, ఇతర మతపరమైన సమూహాలలో) ద్వారా లభించేవి. ఆహారం, నివాసం, దుస్తులు వంటి ప్రాథమిక శారీరక అవసరాలను తీర్చడంపైనే ఇవి దృష్టి పెట్టాయి. ఆనాటి సామాజిక వైఖరిలో ప్రతికూల భావనలు ఎక్కువగా ఉండేవి.

13వ శతాబ్దంలో, ఇంగ్లాండ్ దేశం మేధో వైకల్యం ఉన్నవారు నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి లేదా తమ వ్యవహారాలను నిర్వర్తించుకోవడానికి అనర్హులని ప్రకటించింది.[110] వారి ఆర్థిక వ్యవహారాలను నిర్వహించడానికి సంరక్షకత్వ వ్యవస్థలు ఏర్పడ్డాయి.

17వ శతాబ్దంలో, థామస్ విల్లీస్ మేధో వైకల్యాన్ని ఒక వ్యాధిగా వర్ణిస్తూ మొదటి వివరణ ఇచ్చారు.[110] మెదడులోని నిర్మాణ సమస్యల వల్లే ఇది వస్తుందని ఆయన నమ్మారు. విల్లీస్ ప్రకారం, ఈ శారీరక సమస్యలు పుట్టుకతో వచ్చినవి కావచ్చు లేదా జీవితంలో తరువాత ఏర్పడినవి కావచ్చు.

బ్రిటిష్ వలస రాజ్యాలలో మేధో వైకల్యం ఉన్నట్లు నమోదైన మొదటి వ్యక్తి రిచర్డ్ బక్ కుమారుడు బెనోని బక్. ప్రస్తుతం యునైటెడ్ స్టేట్స్‌గా ఉన్న ప్రాంతంలో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల పట్ల తొలినాళ్ళ చట్టపరమైన, సామాజిక వైఖరిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఆయన జీవితం, సంరక్షకత్వ పోరాటాలు గణనీయమైన అంతర్దృష్టిని ఇస్తాయి.[మూలాలు అవసరం]

18, 19 శతాబ్దాలలో, ఆవాసం మరియు సంరక్షణ కుటుంబాల నుండి దూరమై ఆశ్రయ కేంద్రాల నమూనా వైపు మారింది. ప్రజలను వారి కుటుంబాలు ఆశ్రయ కేంద్రాలలో చేర్చేవి, లేదా చిన్నతనంలోనే కుటుంబాల నుండి వేరుచేసి పెద్ద వృత్తిపరమైన సంస్థలలో ఉంచేవారు. వీటిలో చాలా సంస్థలు నివాసితుల శ్రమతోనే స్వయంసమృద్ధి సాధించేవి. వీటిలో కొన్ని సంస్థలు రంగులను గుర్తించడం, ప్రాథమిక పదాల గుర్తింపు, సంఖ్యలు వంటి చాలా ప్రాథమిక స్థాయి విద్యను అందించాయి, కానీ మెజారిటీ సంస్థలు ఆహారం, దుస్తులు, నివాసం వంటి ప్రాథమిక అవసరాలను అందించడంపైనే దృష్టి పెట్టాయి. ఇలాంటి సంస్థలలో పరిస్థితులు రకరకాలుగా ఉండేవి, కానీ అందించే మద్దతు ఏమాత్రం వ్యక్తిగతీకరించబడలేదు. అసాధారణ ప్రవర్తన, తక్కువ ఆర్థిక ఉత్పాదకతను సమాజానికి భారంగా భావించేవారు. ధనవంతులు హోమ్ కేర్ లేదా ప్రైవేట్ ఆశ్రయ కేంద్రాల వంటి మెరుగైన సంరక్షణను పొందగలిగేవారు.[113] భారీ స్థాయి నిద్రమాత్రల వాడకం, యంత్రాల మాదిరిగా మద్దతు అందించడం సాధారణంగా ఉండేవి, వైకల్యం వైద్య నమూనా ప్రధానంగా అమలులో ఉండేది. వ్యక్తి అవసరాల ఆధారంగా కాకుండా, సేవా నిర్వాహకులకు సులభంగా ఉండే విధానంలో సేవలు అందించబడేవి. 1891లో దక్షిణాఫ్రికాలోని కేప్ టౌన్‌లో జరిగిన ఒక సర్వే వివిధ సౌకర్యాల మధ్య విస్తరణను చూపుతుంది. సర్వే చేసిన 2,046 మందిలో, 1,281 మంది ప్రైవేట్ నివాసాలలో, 120 మంది జైళ్లలో, 645 మంది ఆశ్రయ కేంద్రాలలో ఉన్నారు, ఇందులో పురుషులు దాదాపు మూడింట రెండు వంతుల మంది ఉన్నారు. వసతి కొరత ఉన్న పరిస్థితులలో, శ్వేతజాతీయ పురుషులు, నల్లజాతీయ పురుషులకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు.[113]

19వ శతాబ్దం చివరలో, చార్లెస్ డార్విన్ రాసిన జీవుల ఆవిర్భావం పుస్తకానికి ప్రతిస్పందనగా, మేధో వైకల్యాన్ని తగ్గించడానికి మానవులలో ఎంపిక చేసిన ప్రజననం (సంతానోత్పత్తి) విధానాన్ని ఫ్రాన్సిస్ గాల్టన్ ప్రతిపాదించారు.[110] 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, సుజనన ఉద్యమం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రాచుర్యం పొందింది. ఇది అభివృద్ధి చెందిన ప్రపంచంలో చాలావరకు నిర్బంధ వంధ్యీకరణ, వివాహ నిషేధానికి దారితీసింది. తరువాత కాలంలో ఆక్షన్ T4 కార్యక్రమంలో మేధో వైకల్యం ఉన్నవారిని చంపడానికి అడాల్ఫ్ హిట్లర్ దీనినే ఒక సాకుగా ఉపయోగించుకున్నారు. సుజనన శాస్త్రాన్ని మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనగా పరిగణించి తరువాత వదిలేశారు. నిర్బంధ వంధ్యీకరణ, వివాహ నిషేధ ఆచారాలను 20వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి చాలా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు నిలిపివేశాయి.

1905లో, ఆల్‌ఫ్రెడ్ బినే పిల్లలలో తెలివితేటలను కొలవడానికి మొదటి ప్రామాణిక పరీక్షను తయారుచేశారు.[110]

ప్రాచీన రోమన్ చట్టం మేధో వైకల్యం ఉన్నవారికి ఒక నేరం చేయడానికి అవసరమైన హాని తలపెట్టే ఉద్దేశం ఉండదని ప్రకటించినప్పటికీ, 1920లలో పాశ్చాత్య సమాజం వీరిని నైతికంగా దిగజారినవారిగా నమ్మింది.[110]

ప్రస్తుత వైఖరిని పక్కనపెట్టి, అమెరికాకు చెందిన సివిటన్ ఇంటర్నేషనల్ సంస్థ 1952లో వికాస వైకల్యాలు ఉన్నవారికి సేవ చేయడాన్ని తమ ప్రధాన సంస్థాగత లక్ష్యంగా స్వీకరించింది. వారి తొలి ప్రయత్నాలలో ప్రత్యేక విద్యా ఉపాధ్యాయుల కోసం వర్క్‌షాప్‌లు, వైకల్యం ఉన్న పిల్లల కోసం డే క్యాంపులు నిర్వహించడం ఉన్నాయి. అలాంటి శిక్షణ, కార్యక్రమాలు ఏవీ లేని సమయంలో వారు ఇవి చేశారు.[114] వికాస వైకల్యాలు ఉన్నవారిని వేరుచేసి ఉంచే విధానాన్ని 1969లో వోల్ఫ్ వోల్ఫెన్స్‌బెర్గర్ రాసిన "ది ఆరిజిన్ అండ్ నేచర్ ఆఫ్ అవర్ ఇన్‌స్టిట్యూషనల్ మోడల్స్"[115] ప్రచురణ వచ్చే వరకు విద్యావేత్తలు లేదా విధాన రూపకర్తలు పెద్దగా ప్రశ్నించలేదు. ఇది 100 సంవత్సరాల క్రితం ఎస్. జి. హౌ ప్రతిపాదించిన కొన్ని ఆలోచనల ఆధారంగా రూపొందింది. వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులను సమాజం విచలనం పొందినవారిగా, మానవేతరులుగా, దాతృత్వ భారంగా చిత్రీకరిస్తుందని, దీని ఫలితంగా వారు కూడా ఆ ప్రతికూల పాత్రను స్వీకరిస్తారని ఈ అధ్యయనం పేర్కొంది. ఈ అమానుషీకరణ, దానివల్ల ఏర్పడిన ప్రత్యేక సంస్థలు సమాజానికి అందరూ చేయగల ఉపయోగకరమైన సహకారాన్ని విస్మరించాయని వోల్ఫెన్స్‌బెర్గర్ వాదించారు. మేధో వైకల్యం ఉన్నవారి మానవ అవసరాలను గుర్తించే, మిగిలిన జనాభాతో సమానంగా ప్రాథమిక మానవ హక్కులను అందించే విధానాలు, ఆచరణల వైపు మారాలని ఆయన ఒత్తిడి తెచ్చారు.[మూలాలు అవసరం]

ఈ రకమైన వైకల్యాల పరంగా వైకల్యం సామాజిక నమూనాను విస్తృతంగా స్వీకరించడానికి ఈ ప్రచురణ మొదటి అడుగుగా పరిగణించవచ్చు. వేరుచేసే విధానాలను రద్దు చేయడానికి ప్రభుత్వ వ్యూహాల అభివృద్ధికి ఇది ప్రేరణగా నిలిచింది. ప్రభుత్వాలపై వేసిన విజయవంతమైన దావాలు, మానవ హక్కులు, స్వయం ప్రతిపాదనపై పెరుగుతున్న అవగాహన కూడా ఈ ప్రక్రియకు దోహదపడ్డాయి. దీని ఫలితంగా యు.ఎస్.లో 1980లో సంస్థాగత వ్యక్తుల పౌర హక్కుల చట్టం ఆమోదించబడింది.

1960ల నుండి నేటి వరకు, చాలా రాష్ట్రాలు వేరుచేసే సంస్థలను నిర్మూలించే దిశగా అడుగులు వేశాయి. సాధారణీకరణ, సంస్థల తొలగింపు విధానాలు విస్తృతమయ్యాయి.[110] వోల్ఫెన్స్‌బెర్గర్, ఇంకా గున్నార్ డైబ్వాడ్, రోజ్‌మేరీ ఫెర్గూసన్ డైబ్వాడ్ వంటి ఇతర వ్యక్తుల శ్రమతో పాటు,[116] ప్రభుత్వ సంస్థలలో ఉన్న భయానక పరిస్థితులపై వచ్చిన ఎన్నో దిగ్భ్రాంతికర కథనాలు ప్రజల ఆగ్రహానికి కారణమయ్యాయి. ఇది సమాజ ఆధారిత రీతిలో సేవలను అందించే మార్పుకు దారితీసింది.[117]

1970ల మధ్య నాటికి, మెజారిటీ ప్రభుత్వాలు సాధారణీకరణ సూత్రాలకు అనుగుణంగా, సంస్థల తొలగింపు ప్రక్రియకు కట్టుబడి సాధారణ సమాజంలోకి వ్యక్తుల తరలింపుకు సిద్ధపడ్డాయి. చాలా దేశాల్లో ఇది 1990ల నాటికి పూర్తిగా పూర్తయింది. అయితే మాసాచుసెట్స్ సహా కొన్ని రాష్ట్రాల్లో సంస్థలను మూసివేయాలా వద్దా అన్న చర్చ ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది.[118]

గతంలో సీసపు విషప్రభావం, అంటువ్యాధులు మేధో వైకల్యానికి ముఖ్యమైన కారణాలుగా ఉండేవి. టీకాలు వేయడం వంటి వైద్య పురోగతుల వల్ల మేధో వైకల్యానికి కొన్ని కారణాలు తగ్గుతున్నాయి. తల్లి వయస్సు పెరగడం వలన సిండ్రోమిక్ రకాల మేధో వైకల్యం పెరిగే అవకాశం ఉన్నందున, ఇతర కారణాల నిష్పత్తి పెరుగుతోంది.[మూలాలు అవసరం]

సాంకేతిక పదజాలంలో మార్పులు, పాత పదాల ఆమోదయోగ్యత తగ్గడంతో పాటు, అన్ని రకాల సంస్థలు తమ పేర్లను పదేపదే మార్చుకోవాల్సి వచ్చింది. ఇది పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, సంఘాలు, ప్రభుత్వ శాఖలు, విద్యా సంబంధిత పత్రికల పేర్లపై ప్రభావం చూపింది. ఉదాహరణకు, 'మిడ్‌లాండ్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెంటల్ సబ్-నార్మాలిటీ' సంస్థ 'బ్రిటిష్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెంటల్ హ్యాండీక్యాప్'గా, ఇప్పుడు 'బ్రిటిష్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ లెర్నింగ్ డిసేబిలిటీ'గా మారింది. ఈ పరిస్థితి మానసిక ఆరోగ్యం, మోటార్ వైకల్యాలలో కూడా కనిపిస్తుంది, జ్ఞానేంద్రియ వైకల్యాలలో తక్కువ స్థాయిలో కనిపిస్తుంది.[మూలాలు అవసరం]

పదజాలం

[మార్చు]

2010 నుండి గత రెండు దశాబ్దాలుగా, ఇంగ్లీష్ మాట్లాడే చాలా దేశాలలో పరిశోధకులు, హక్కుల ప్రతిపాదకులు మేధో వైకల్యం (intellectual disability) పదాన్ని ఉపయోగించడానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారు.[119][13] 2012లో 101 మంది కెనడియన్ ఆరోగ్య సంరక్షణ నిపుణులపై జరిపిన సర్వేలో, 78% మంది తల్లిదండ్రులతో మాట్లాడేటప్పుడు మేధో వైకల్యం (8%) కంటే వికాస ఆలస్యం (developmental delay) పదాన్ని ఉపయోగిస్తామని చెప్పారు.[120] వికాస వైకల్యం ఉన్నవారు,[121] ప్రత్యేక, ప్రత్యేక అవసరాలు ఉన్నవారు, లేదా సవాలు ఎదుర్కొంటున్నవారు వంటి ప్రయోగాలను కూడా కొన్నిసార్లు ఉపయోగిస్తారు, కానీ ఇవి "ప్రజలు తమ వైకల్యాలను ప్రామాణికంగా ఎదుర్కోలేరన్న ఆలోచనను బలపరుస్తున్నాయని" విమర్శలు ఎదుర్కొన్నాయి.[122][123]

మానసిక మాంద్యం (mental retardation) పదం పిల్లల సహజ అభివృద్ధిలో జాప్యం లేదా 'మాంద్యం' వల్ల ఇలాంటి పరిస్థితులు ఉత్పన్నమవుతాయన్న అవగాహన నుండి వచ్చింది.[124] ఇది అమెరికన్ సైకియాట్రిక్ అసోసియేషన్ ప్రచురించిన DSM-IV (1994), ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ ప్రచురించిన ICD-10 (కోడ్‌లు F70–F79) లలో ఉపయోగించబడింది. తరువాతి సవరణ అయిన ICD-11 లో, దీని స్థానంలో "మేధో వికాస లోపాలు" (disorders of intellectual development) పదం చేర్చబడింది (కోడ్‌లు 6A00–6A04; "నిర్దిష్టం కాని" నిర్ధారణ కోడ్ 6A00.Z).[125][126] "మేధో వైకల్యం (మేధో వికాస లోపం)" ప్రయోగం DSM-5 (2013) లో ఉపయోగించబడింది.[13] "మానసిక మాంద్యం" పదం ఇప్పటికీ ప్రభుత్వ సహాయ కార్యక్రమాలు లేదా ఆరోగ్య బీమా పత్రాల వంటి కొన్ని వృత్తిపరమైన రంగాలలో ఉపయోగించబడుతోంది, ఎందుకంటే అక్కడ "మానసిక మాంద్యం" నిర్దిష్టంగా పరిధిలోకి వస్తుంది కానీ "మేధో వైకల్యం" ఉండదు.[127]

మేధో వైకల్యానికి సంబంధించి చారిత్రక పదాలు చివరికి అవమానకరంగా మారతాయి, ఈ ప్రక్రియను సాధారణంగా "సౌమ్యోక్తి చట్రం" (euphemism treadmill) అని పిలుస్తారు.[122][120] "ఇంబెసైల్" (imbecile),[128][129] "ఇడియట్" (idiot), "ఫీబుల్-మైండెడ్" (feeble-minded), "మోరాన్" (moron)[130] వంటి మునుపటి పదాల స్థానంలో 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో "మానసిక మాంద్యం", "మానసిక మాంద్యుడు" పదాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి, ఇవి ఇప్పుడు అవమానకరమైనవిగా పరిగణించబడుతున్నాయి. 20వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, "మాంద్యం" (retardation), "రిటార్డ్" (retard) పదాలు విస్తృతంగా చులకన చేసేవిగా, సామర్థ్య వివక్ష చూపుతున్నట్లుగా, రాజకీయంగా అనుచితమైనవిగా, మార్చాల్సినవిగా మారాయి.[131]

వాడుక సంవత్సరాలుగా మారుతూ వచ్చింది, ఒక్కో దేశంలో ఒక్కోలా ఉంది. ఉదాహరణకు, కొన్ని సందర్భాల్లో "మానసిక మాంద్యం" మొత్తం రంగాన్ని కవర్ చేస్తుంది, కానీ గతంలో ఇది తేలికపాటి లోపాలు ఉన్నవారికి మాత్రమే వర్తించేది. "ఫీబుల్-మైండెడ్" పదం బ్రిటన్‌లో తేలికపాటి లోపాలను సూచించేది, ఒకప్పుడు యు.ఎస్.లో మొత్తం రంగానికి వర్తించేది. "సరిహద్దు మేధో పనితీరు" (Borderline intellectual functioning) ప్రస్తుతం స్పష్టంగా నిర్వచించబడలేదు, కానీ ఐక్యూ 70లలో ఉన్న వ్యక్తులకు ఈ పదాన్ని ఉపయోగించవచ్చు. ఐక్యూ 70 నుండి 85 వరకు ఉన్న వ్యక్తులు అమెరికా ప్రభుత్వ పాఠశాల వ్యవస్థలో మేధో వైకల్యం ప్రాతిపదికన ప్రత్యేక పరిశీలనకు అర్హులుగా ఉండేవారు.[మూలాలు అవసరం]

  • ఉత్తర అమెరికాలో, మేధో వైకల్యం 'వికాస వైకల్యం' (developmental disability) విస్తృత పరిధిలోకి వస్తుంది, ఇందులో ఫిట్స్, ఆటిజమ్, మస్తిష్క పక్షవాతం (సెరెబ్రల్ పాల్సీ), వికాస కాలంలో (పుట్టుక నుండి 18 సంవత్సరాల వయస్సు వరకు) అభివృద్ధి చెండే ఇతర లోపాలు కూడా ఉంటాయి. సేవల నిబంధనలు "వికాస వైకల్యం" పేరుతో ముడిపడి ఉన్నందున, ఇది చాలామంది తల్లిదండ్రులు, ప్రత్యక్ష మద్దతు నిపుణులు, వైద్యులచే ఉపయోగించబడుతుంది. అయితే, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో పాఠశాల ఆధారిత వాతావరణంలో, మరింత నిర్దిష్టమైన పదమైన "మానసిక మాంద్యం" లేదా మరింత ఇటీవల (మరియు ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడే) "మేధో వైకల్యం" పదం ఇప్పటికీ సాధారణంగా ఉపయోగించబడుతుంది. పబ్లిక్ లా 108–446 ప్రకారం ప్రత్యేక విద్యా సేవల కోసం పిల్లలను గుర్తించే 13 వైకల్య విభాగాలలో ఇది ఒకటి.
  • సగటు కంటే గణనీయంగా తక్కువ ఆలోచనా సామర్థ్యం ఉన్న వ్యక్తులకు "మేధో వైకల్యం" పదం పర్యాయపదంగా ఎక్కువగా ఉపయోగించబడుతోంది. సాధారణ మేధో పరిమితులను నిర్దిష్ట, పరిమిత లోపాల నుండి వేరు చేయడానికి, అలాగే ఇది భావోద్వేగ లేదా మానసిక వైకల్యం కాదని సూచించడానికి ఈ పదాలు కొన్నిసార్లు ఉపయోగించబడతాయి. ఇది డౌన్ సిండ్రోమ్ వంటి జన్మసిద్ధ లోపాలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు.

అమెరికన్ అసోసియేషన్ ఆన్ మెంటల్ రీటార్డేషన్ తన పేరును 2007లో అమెరికన్ అసోసియేషన్ ఆన్ ఇంటెలెక్చువల్ అండ్ డెవలప్‌మెంటల్ డిసేబిలిటీస్ (AAIDD) గా మార్చుకుంది, ఆ తర్వాత త్వరలోనే "మేధో వైకల్యం" పదాన్ని ప్రతిబింబించేలా తన విద్యా పత్రికల పేర్లను మార్చింది.[132] 2010లో, AAIDD తన పదజాలం, వర్గీకరణ మాన్యువల్ 11వ ముద్రణను విడుదల చేసింది, ఇది కూడా "మేధో వైకల్యం" పదాన్ని ఉపయోగించింది.[133][134]

యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్

[మార్చు]

యుకెలో, 'మెంటల్ హ్యాండీక్యాప్' సాధారణ వైద్య పదంగా ఉండేది, ఇది స్కాట్లాండ్‌లోని 'మెంటల్ సబ్‌నార్మాలిటీ', ఇంగ్లాండ్, వేల్స్‌లోని 'మెంటల్ డెఫిషియెన్సీ' స్థానంలో వచ్చింది. 1995 నుండి 1997 వరకు యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ ఆరోగ్య కార్యదర్శిగా ఉన్న స్టీఫెన్ డోరెల్ ఎన్‌హెచ్‌ఎస్ నామకరణాన్ని అభ్యాస వైకల్యం (learning disability) గా మార్చారు.[135] ఈ క్రొత్త పదం ఇంకా విస్తృతంగా అర్థం చేసుకోబడలేదు, తరచుగా పాఠశాల చదువును ప్రభావితం చేసే సమస్యలను సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు (అమెరికన్ వాడుక), వీటిని యుకెలో "అభ్యాస ఇబ్బందులు" (learning difficulties) అని పిలుస్తారు. బ్రిటీష్ సామాజిక కార్యకర్తలు మేధో వైకల్యం ఉన్నవారు, డిస్లెక్సియా వంటి పరిస్థితులు ఉన్నవారు ఇద్దరినీ సూచించడానికి "అభ్యాస ఇబ్బంది" పదాన్ని ఉపయోగించవచ్చు.[136] విద్యలో, "అభ్యాస ఇబ్బందులు" పదం విస్తృత శ్రేణి పరిస్థితులకు వర్తింపజేయబడుతుంది: "నిర్దిష్ట అభ్యాస ఇబ్బంది" ద్వారా డిస్లెక్సియా, డిస్కాల్క్యులియా లేదా వికాస సమన్వయ లోపంలను సూచించవచ్చు, "మధ్యస్థ అభ్యాస ఇబ్బందులు", "తీవ్రమైన అభ్యాస ఇబ్బందులు", "అత్యంత తీవ్రమైన అభ్యాస ఇబ్బందులు" మరింత గణనీయమైన లోపాలను సూచిస్తాయి.[137][138] "తీవ్రమైన, బహుళ అభ్యాస వైకల్యాలు" (PMLD) పదం ఉపయోగించబడుతుంది: ఒక వ్యక్తికి తీవ్రమైన అభ్యాస వైకల్యం, వారి కమ్యూనికేట్ చేసే సామర్థ్యాన్ని, స్వతంత్రంగా ఉండే సామర్థ్యాన్ని గణనీయంగా ప్రభావితం చేసే ఇతర వైకల్యాలు ఉన్న పరిస్థితిగా PMLDని ఎన్‌హెచ్‌ఎస్ వివరిస్తుంది.[139][140]

1983, 2008 మధ్య ఇంగ్లాండ్, వేల్స్‌లో మానసిక ఆరోగ్య చట్టం 1983 "మానసిక లోపం", "తీవ్రమైన మానసిక లోపం"లను "బుద్ధిశక్తి, సామాజిక పనితీరులో గణనీయమైన/తీవ్రమైన లోపాన్ని కలిగి ఉండే, సదరు వ్యక్తి వైపు నుండి అసాధారణమైన దూకుడు లేదా తీవ్రమైన బాధ్యతారాహిత్యంతో కూడిన ప్రవర్తనతో కూడిన మానసిక అరకొర లేదా అసంపూర్ణ వికాస స్థితి"గా నిర్వచించింది.[141] ప్రవర్తన ప్రమేయం ఉన్నందున, ఇవి శాశ్వత పరిస్థితులు కావు: ఆసుపత్రిలో ఉంచడం లేదా సంరక్షకత్వాన్ని అనుమతించే ప్రయోజనం కోసం ఇవి నిర్వచించబడ్డాయి. "మానసిక లోపం" పదం నవంబర్ 2008లో ఈ చట్టం నుండి తొలగించబడింది, కానీ నిర్బంధానికి కారణాలు మిగిలి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, ఇంగ్లీష్ చట్టం ఇతర ప్రదేశాలలో తక్కువ నిర్వచించబడిన రీతిలో "మానసిక లోపం" పదాన్ని ఉపయోగిస్తుంది - ఉదా. పన్నుల నుండి మినహాయింపు ఇవ్వడానికి - ఎటువంటి ప్రవర్తనా సమస్యలు లేని మేధో వైకల్యాన్నే దీని అర్థంగా భావిస్తారు.

2008లో యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో నిర్వహించిన ఒక బిబిసి పోల్, వైకల్యానికి సంబంధించిన పదాలలో 'రిటార్డ్' అత్యంత అవమానకరమైన పదమని స్పష్టం చేసింది.[142] దీనికి భిన్నంగా, సెలిబ్రిటీ బిగ్ బ్రదర్‌ లైవ్ కార్యక్రమంలో ఒక పోటీదారు "రిటార్డ్‌లా నడవడం" అనే ప్రయోగం చేసినప్పుడు, ప్రజలు, మెంకాప్ స్వచ్ఛంద సంస్థ నుండి ఫిర్యాదులు వచ్చినప్పటికీ, ప్రసార నియంత్రణ సంస్థ ఓఫ్‌కామ్ "ఇది అవమానకరమైన సందర్భంలో ఉపయోగించబడలేదు [...] తేలికపాటి వ్యాఖ్యగా చెప్పబడింది" అని పేర్కొంటూ ఫిర్యాదును తోసిపుచ్చింది. అయితే, ఇతర ప్రదర్శనల నుండి వచ్చిన రెండు పూర్వ ఫిర్యాదులు ఆమోదించబడినట్లు గుర్తించబడింది.[143] 'రిటార్డ్', 'స్పాస్టిక్' వంటి వివక్షాపూరిత పదాలను ఉపయోగించడం వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల పట్ల తీవ్రమైన అనాదరణ, వివక్షకు సంకేతం.

ఆస్ట్రేలియా

[మార్చు]

గతంలో, ఆస్ట్రేలియా "మానసిక మాంద్యం", "మానసిక వైకల్యం" సహా బ్రిటిష్, అమెరికన్ పదాలను మార్చి మార్చి ఉపయోగించింది. నేడు, "మేధో వైకల్యం" అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన, సాధారణంగా ఉపయోగించే పదం.[144]

సమాజం, సంస్కృతి

[మార్చు]

[[ఫైల్:Cretin Child (1).jpg|లఘుచిత్రం|భూటాన్లో తీవ్ర వైకల్యం ఉన్న ఒక చిన్నారి]] మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులు తరచుగా సమాజంలో పూర్తి పౌరులుగా చూడబడరు. వ్యక్తి-కేంద్రీకృత ప్రణాళికలు, విధానాలు వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులపై నిరంతరం ముద్ర వేయడం, మినహాయించడాన్ని పరిష్కరించే పద్ధతులుగా చూడబడతాయి, ఇది మద్దతు అవసరాలతో పాటు సామర్థ్యాలు, నైపుణ్యాలు ఉన్న వ్యక్తిగా చూడటంపై దృష్టి సారిస్తుంది. స్వయం-ప్రతిపాదన ఉద్యమం మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల స్వయం నిర్ణయాధికారం, స్వయం మార్గదర్శకత్వం పొందే హక్కును ప్రోత్సహిస్తుంది, అంటే వారి స్వంత జీవితాల గురించి నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి వారికి అనుమతి ఇవ్వడం.

20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు, మేధో వైకల్యం ఉన్నవారు సాధారణ విద్యా వ్యవస్థ నుండి లేదా ఇతర సాధారణ పిల్లల నుండి దూరంగా చదువుకోవడానికి నెట్టబడేవారు. ప్రత్యేక పాఠశాలల్లో వేరు చేయబడిన తోటివారితో పోలిస్తే, సాధారణ తరగతి గదుల్లో సమన్వయం చేయబడిన లేదా సమ్మేళనం చేయబడిన విద్యార్థులు సమాన స్థాయి కళంకం, సామాజిక స్వీయ-భావనను నివేదిస్తారు, కానీ ఉపాధి కోసం మరింత ఆశాజనకమైన ప్రణాళికలను కలిగి ఉన్నారు.[145] పెద్దలుగా, వారు స్వతంత్రంగా, కుటుంబ సభ్యులతో లేదా వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులకు మద్దతు ఇవ్వడానికి నిర్వహించబడే వివిధ రకాల సంస్థలలో నివసించవచ్చు. ప్రస్తుతం దాదాపు 8% మంది ఒక సంస్థ లేదా సమూహ నివాసంలో నివసిస్తున్నారు.[146]

యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తికి అయ్యే సగటు జీవితకాల ప్రత్యక్ష ఖర్చు (2003 యు.ఎస్. డాలర్లలో) వైద్య, విద్యా ఖర్చుల రూపంలో ప్రతి వ్యక్తికి $223,000గా ఉంటుంది.[146] తక్కువ ఆయుర్దాయం, సగటు కంటే తక్కువ ఆర్థిక ఉత్పాదకత కారణంగా పరోక్ష ఖర్చులు $771,000గా అంచనా వేయబడ్డాయి.[146] మిలియన్ డాలర్ల కంటే కొంచెం ఎక్కువ ఉండే మొత్తం ప్రత్యక్ష, పరోక్ష ఖర్చులు, మస్తిష్క పక్షవాతం తో ముడిపడి ఉన్న ఆర్థిక ఖర్చుల కంటే కొంచెం ఎక్కువ, తీవ్రమైన దృష్టి లేదా వినికిడి లోపాల ఖర్చుల కంటే రెట్టింపు.[146] ఖర్చులలో, దాదాపు 14% పెరుగుతున్న వైద్య వ్యయం వల్ల (సాధారణ వ్యక్తికి అయ్యే ఖర్చు కాకుండా), 10% ప్రత్యక్ష వైద్యేతర వ్యయం (సాధారణ విద్యతో పోలిస్తే ప్రత్యేక విద్య అదనపు ఖర్చు వంటివి) వల్ల అవుతుంది.[146] అత్యధికంగా 76% పరోక్ష ఖర్చులు, ఇవి తగ్గిన ఉత్పాదకత, తగ్గిన ఆయుర్దాయం కారణంగా వస్తాయి.[146] కుటుంబ సంరక్షకులకు అయ్యే నిరంతర ఖర్చులు లేదా సమూహ నివాసంలో జీవించడానికి అయ్యే అదనపు ఖర్చులు వంటి కొన్ని వ్యయాలు ఈ గణన నుండి మినహాయించబడ్డాయి.[146]

మానవ హక్కులు, చట్టపరమైన హోదా

[మార్చు]

చట్టం మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులను వైకల్యం లేని వారితో భిన్నంగా చూస్తుంది. ఓటు హక్కు, వ్యాపారం చేసే హక్కు, ఒప్పందం కుదుర్చుకునే హక్కు, వివాహం చేసుకునే హక్కు, విద్య పొందే హక్కు వంటి వారి మానవ హక్కులు, స్వాతంత్య్రాలు తరచుగా పరిమితం చేయబడతాయి. న్యాయస్థానాలు ఈ పరిమితుల్లో కొన్నింటిని సమర్థించగా, మరికొన్నింటిలో వివక్షను కనుగొన్నాయి. వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల హక్కుల కోసం కనీస ప్రమాణాలను నిర్దేశించే వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల హక్కులపై ఐరాస ఒప్పందాన్ని 180 కంటే ఎక్కువ దేశాలు ఆమోదించాయి. పలు యూరోపియన్ యూనియన్ దేశాలలో, మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తులకు ఓటు హక్కు లభించడం లేదు.[147][148] యూరోపియన్ మానవ హక్కుల కోర్టు అలాజోస్ కిస్ వర్సెస్ హంగేరి (2010) కేసులో మనస్సామాజిక వైకల్యం కారణంగా సంరక్షకత్వం ఆధారంగా మాత్రమే ఓటింగ్ హక్కులను హంగేరి పరిమితం చేయలేదని తీర్పు ఇచ్చింది.[149]

ఆరోగ్య అసమానతలు

[మార్చు]

వైకల్యం లేని వ్యక్తులతో పోలిస్తే మేధో వైకల్యం ఉన్నవారు అపస్మారక రుగ్మతలు (ఎపిలెప్సీ), నాడీ సంబంధిత రుగ్మతలు, జీర్ణశయాంతర రుగ్మతలు, ప్రవర్తనా, మానసిక సమస్యల వంటి సంక్లిష్ట ఆరోగ్య పరిస్థితుల బారిన పడే ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉంది.[150] వైకల్యం లేని పెద్దలతో పోలిస్తే ఈ పెద్దలు తక్కువ ఆరోగ్య సామాజిక నిర్ధారకాలు, ప్రవర్తనా ప్రమాద కారకాలు, కుంగుబాటు (డిప్రెషన్), మధుమేహం, తక్కువ లేదా మోస్తరు ఆరోగ్య స్థితిని ఎక్కువగా కలిగి ఉంటారు.

యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ నుండి వచ్చిన అధ్యయనాలు అక్కడ మేధో వైకల్యం ఉన్నవారు సాధారణ జనాభా కంటే సగటున 16 సంవత్సరాలు తక్కువ జీవిస్తున్నారని చూపుతున్నాయి. మేధో వైకల్యం ఉన్నవారు నాణ్యమైన ఆరోగ్య సంరక్షణను పొందడంలో ఉన్న కొన్ని అడ్డంకులు: కమ్యూనికేషన్ సవాళ్లు, సేవల అర్హత, ఆరోగ్య సంరక్షణ ప్రదాతలకు శిక్షణ లేకపోవడం, రోగ నిర్ధారణ నీడలు (డయాగ్నోస్టిక్ ఓవర్షాడోయింగ్), లక్ష్యిత ఆరోగ్య ప్రోత్సాహక సేవల లేకపోవడం.[151][152] మేధో వైకల్యం ఉన్న వ్యక్తుల ఆరోగ్య స్థితిని మెరుగుపరచడం కోసం సిడిసి (CDC) అందించిన ముఖ్యమైన సిఫార్సులు: ఆరోగ్య సంరక్షణ అందుబాటును మెరుగుపరచడం, డేటా సేకరణను మెరుగుపరచడం, పనిబలాన్ని బలపరచడం, మేధో వైకల్యం ఉన్నవారిని ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాల్లో చేర్చడం, వైకల్యం ఉన్నవారిని మనస్సులో ఉంచుకుని అత్యవసర పరిస్థితులకు సిద్ధమవ్వడం.[153]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Wilmshurst, Linda (2012). Clinical and Educational Child Psychology an Ecological-Transactional Approach to Understanding Child Problems and Interventions. Hoboken: Wiley. p. 168. ISBN 978-1-118-43998-2.
  2. 1 2 3 American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. pp. 33-41. doi:10.1176/appi.books.9780890425596. ISBN 978-0-89042-555-8.
  3. ↑ Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, et al. (GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators) (October 2016). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". Lancet. 388 (10053): 1545–1602. doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6. PMC 5055577. PMID 27733282.
  4. ↑ "ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics". icd.who.int (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2 August 2026.
  5. ↑ "Learning disability - applying All Our Health". GOV.UK (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2 August 2026.
  6. 1 2 3 Boat, TF; Wu, JT, eds. (2015). "Clinical Characteristics of Intellectual Disabilities". Mental disorders and disabilities among low-income children. Washington, D.C.: National Academies Press (US). ISBN 978-0-309-37685-3.
  7. ↑ Barros, Isabela; Leão, Vito; Santis, Jessica O.; Rosa, Reginaldo; Brotto, Danielle B.; Storti, Camila; Siena, Ádamo; Molfetta, Greice; Silva Jr, Wilson A. (2021). "Non-Syndromic Intellectual Disability and Its Pathways: A Long Noncoding RNA Perspective". Non-Coding RNA. 7 (1): 22. doi:10.3390/ncrna7010022. PMC 8005948. PMID 33799572.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Daily DK, Ardinger HH, Holmes GE (February 2000). "Identification and evaluation of mental retardation". American Family Physician. 61 (4): 1059–67, 1070. PMID 10706158. Archived from the original on 2010-12-04.
  9. 1 2 3 "Definition of mentally retarded". Gale Encyclopedia of Medicine.
  10. 1 2 Vos T, Barber RM, Bell B, Bertozzi-Villa A, Biryukov S, Bolliger I, et al. (Global Burden of Disease Study 2013 Collaborators) (August 2015). "Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013". Lancet. 386 (9995): 743–800. doi:10.1016/S0140-6736(15)60692-4. PMC 4561509. PMID 26063472.
  11. 1 2 Kaneshiro, Neil K. (April 21, 2015), "Intellectual disability", MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine, archived from the original on October 28, 2016, retrieved October 27, 2016
  12. ↑ "Intellectual Disability in Children". WebMD (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2 August 2026.
  13. 1 2 3 4 5 6 American Psychiatric Association (2013). "Highlights of Changes from DSM-IV to DSM-5". Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Fifth ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing. p. 809. doi:10.1176/appi.books.9780890425596. hdl:2027.42/138395. ISBN 978-0-89042-555-8.[page needed]
  14. ↑ Queensland Government (July 30, 2015), "Intellectual disability", qld.gov.au, archived from the original on October 28, 2016, retrieved October 27, 2016
  15. ↑ "Intellectual Disability: Signs and Symptoms". Psych Central (in ఇంగ్లీష్). 2016-05-17. Retrieved 2025-05-08.
  16. ↑ Siegel, Matthew; McGuire, Kelly; Veenstra-VanderWeele, Jeremy; Stratigos, Katharine; King, Bryan; Bellonci, Christopher; Hayek, Munya; Keable, Helene; Rockhill, Carol; Bukstein, Oscar G.; Walter, Heather J.; Walter, HJ (April 2020). "Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Psychiatric Disorders in Children and Adolescents With Intellectual Disability (Intellectual Developmental Disorder)". Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. 59 (4): 468–496. doi:10.1016/j.jaac.2019.11.018. PMID 33928910.
  17. ↑ Tafla, Tally Lichtensztejn; Brunoni, Decio; Carreiro, Luiz Renato Rodrigues; Seabra, Alessandra Gotuzo; Silva, Leandro Augusto da; Bastos, Daiane Cristina de Souza; Rossi, Ana Claudia; Santos, Pedro Henrique Araujo dos; Teixeira, Maria Cristina Triguero Veloz (2021-03-08). "DIagnosys: An Analytical Framework for the Identification of Elementary School Students with Intellectual Disability". Frontiers in Education (in English). 6 609523. doi:10.3389/feduc.2021.609523.{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  18. ↑ Byrd, Florence. "Intellectual Disability in Children". WebMD (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-05-08.
  19. ↑ Butrymowicz, Sarah (2017-11-04). "Almost all students with disabilities are capable of graduating on time. Here's why they're not". The Hechinger Report (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on April 20, 2023. Retrieved 2022-07-07.
  20. 1 2 3 Pedersen AL, Pettygrove S, Lu Z, Andrews J, Meaney FJ, Kurzius-Spencer M, et al. (August 2017). "DSM Criteria that Best Differentiate Intellectual Disability from Autism Spectrum Disorder". Child Psychiatry and Human Development. 48 (4): 537–545. doi:10.1007/s10578-016-0681-0. PMID 27558812.
  21. ↑ Polyak, Andrew; Kubina, Richard M.; Girirajan, Santhosh (October 2015). "Comorbidity of intellectual disability confounds ascertainment of autism: implications for genetic diagnosis". American Journal of Medical Genetics Part B: Neuropsychiatric Genetics. 168 (7): 600–608. doi:10.1002/ajmg.b.32338. PMID 26198689.
  22. ↑ Katusic, Maja Z.; Myers, Scott M.; Weaver, Amy L.; Voigt, Robert G. (December 2021). "IQ in Autism Spectrum Disorder: A Population-Based Birth Cohort Study". Pediatrics. 148 (6) e2020049899. doi:10.1542/peds.2020-049899. PMID 34851412.
  23. ↑ Shenouda, Josephine; Barrett, Emily; Davidow, Amy L.; Sidwell, Kate; Lescott, Cara; Halperin, William; Silenzio, Vincent M. B.; Zahorodny, Walter (February 2023). "Prevalence and Disparities in the Detection of Autism Without Intellectual Disability". Pediatrics. 151 (2) e2022056594. doi:10.1542/peds.2022-056594. PMID 36700335.
  24. ↑ Matson JL, Dempsey T (2008). "Stereotypy in Adults with Autism Spectrum Disorders: Relationship and Diagnostic Fidelity". Journal of Developmental and Physical Disabilities. 20 (2): 155–165. doi:10.1007/s10882-007-9086-0.
  25. 1 2 Robertson, Janet; Hatton, Chris; Emerson, Eric; Baines, Susannah (July 2015). "Prevalence of epilepsy among people with intellectual disabilities: A systematic review" (PDF). Seizure. 29: 46–62. doi:10.1016/j.seizure.2015.03.016. PMID 26076844.
  26. ↑ Kiani, R.; Tyrer, F.; Jesu, A.; Bhaumik, S.; Gangavati, S.; Walker, G.; Kazmi, S.; Barrett, M. (June 2014). "Mortality from sudden unexpected death in epilepsy ( SUDEP ) in a cohort of adults with intellectual disability". Journal of Intellectual Disability Research. 58 (6): 508–520. doi:10.1111/jir.12047. PMID 23647577.
  27. ↑ Kinnear, Deborah; Morrison, Jill; Allan, Linda; Henderson, Angela; Smiley, Elita; Cooper, Sally-Ann (February 2018). "Prevalence of physical conditions and multimorbidity in a cohort of adults with intellectual disabilities with and without Down syndrome: cross-sectional study". BMJ Open. 8 (2) e018292. doi:10.1136/bmjopen-2017-018292. PMC 5829598. PMID 29431619.
  28. ↑ Shankar, Rohit; Eyeoyibo, Mogbeyiteren; Scheepers, Mark; Dolman, Jennifer; Watkins, Lance; Attavar, Rajnish; Carmody, Elizabeth; Haut, Fabian; Kerr, Michael; Alexander, Regi T.; Devapriam, J.; Roy, Ashok (2017-05-01). "Management of epilepsy in adults with intellectual disability". Peninsula Medical School.
  29. ↑ Sun, James J.; Perera, Bhathika; Henley, William; Angus-Leppan, Heather; Sawhney, Indermeet; Watkins, Lance; Purandare, Kiran N.; Eyeoyibo, Mogbeyiteren; Scheepers, Mark; Lines, Geraldine; Winterhalder, Robert; Ashby, Samantha; De Silva, Ravi; Miller, Jonjo; Philpott, David E.; Ashwin, Chris; Howkins, Joshua; Slater, Harriet; Medhurst, David; Shankar, Rohit (May 2022). "Epilepsy related multimorbidity, polypharmacy and risks in adults with intellectual disabilities: a national study". Journal of Neurology. 269 (5): 2750–2760. doi:10.1007/s00415-021-10938-3. hdl:10871/128802. PMID 35067759.
  30. ↑ Sun, James J.; Watkins, Lance; Henley, William; Laugharne, Richard; Angus-Leppan, Heather; Sawhney, Indermeet; Shahidi, Meissam Moghaddassian; Purandare, Kiran; Eyeoyibo, Mogbeyiteren; Scheepers, Mark; Lines, Geraldine; Winterhalder, Robert; Perera, Bhathika; Hyams, Benjamin; Ashby, Samantha; Shankar, Rohit (July 2023). "Mortality risk in adults with intellectual disabilities and epilepsy: an England and Wales case–control study". Journal of Neurology. 270 (7): 3527–3536. doi:10.1007/s00415-023-11701-6. PMC 10078066. PMID 37022478.
  31. ↑ Shankar, Rohit; Marston, Xiaocong Li; Danielson, Vanessa; Do Rego, Bronwyn; Lasagne, Reginald; Williams, Oliver; Groves, Lara (May 2024). "Real-world evidence of epidemiology, patient characteristics, and mortality in people with drug-resistant epilepsy in the United Kingdom, 2011–2021". Journal of Neurology. 271 (5): 2473–2483. doi:10.1007/s00415-023-12165-4. PMC 11055725. PMID 38240828.
  32. ↑ Allard, Jon; Henley, William; Sellers, Adrian; O'Shaughnessy, Emma; Thomson, Oliver; McLean, Brendan; Parrett, Mary; Rajakulendran, Sanjeev; Watkins, Lance; Maguire, Melissa; Ellawela, Shan; Tittensor, Phil; Sen, Arjune; Mohanraj, Rajiv; Bagary, Manny (September 2024). "Efficacy and tolerability of Brivaracetam in people with intellectual disability compared to those without intellectual disability". Epilepsy & Behavior. 158 109906. doi:10.1016/j.yebeh.2024.109906. PMID 38936308.
  33. ↑ Allard, Jon; Sellers, Adrian; Henley, William; McLean, Brendan; Parrett, Mary; Rajakulendran, Sanjeev; Watkins, Lance; Maguire, Melissa; Ellawela, Shan; Tittensor, Phil; Bransgrove, Juliet; Sen, Arjune; Mohanraj, Rajiv; Bagary, Many; Ram, Sunil (August 2024). "Efficacy and tolerability of levetiracetam in people with and without intellectual disabilities: A naturalistic case control study". Seizure: European Journal of Epilepsy. 120: 25–32. doi:10.1016/j.seizure.2024.05.010. hdl:11287/623322. PMID 38897161.
  34. ↑ Maia, Nuno; Nabais Sá, Maria João; Melo-Pires, Manuel; de Brouwer, Arjan P. M.; Jorge, Paula (2021-12-20). "Intellectual disability genomics: current state, pitfalls and future challenges". BMC Genomics. 22 (1): 909. doi:10.1186/s12864-021-08227-4. PMC 8686650. PMID 34930158.
  35. ↑ Jansen, Sandra; Vissers, Lisenka E. L. M.; de Vries, Bert B. A. (2023-01-30). "The Genetics of Intellectual Disability". Brain Sciences. 13 (2): 231. doi:10.3390/brainsci13020231. PMC 9953898. PMID 36831774.
  36. ↑ Wolchover, Natalie (1 October 2012). "Many Low IQs Are Just Bad Luck". Live Science.
  37. ↑ Badano JL, Mitsuma N, Beales PL, Katsanis N (September 2006). "The ciliopathies: an emerging class of human genetic disorders". Annual Review of Genomics and Human Genetics. 7: 125–48. doi:10.1146/annurev.genom.7.080505.115610. PMID 16722803.
  38. ↑ Siderius LE, Hamel BC, van Bokhoven H, de Jager F, van den Helm B, Kremer H, et al. (July 1999). "X-linked mental retardation associated with cleft lip/palate maps to Xp11.3-q21.3". American Journal of Medical Genetics. 85 (3): 216–20. doi:10.1002/(SICI)1096-8628(19990730)85:3<216::AID-AJMG6>3.0.CO;2-X. PMID 10398231.
  39. ↑ Laumonnier F, Holbert S, Ronce N, Faravelli F, Lenzner S, Schwartz CE, et al. (October 2005). "Mutations in PHF8 are associated with X linked mental retardation and cleft lip/cleft palate". Journal of Medical Genetics. 42 (10): 780–6. doi:10.1136/jmg.2004.029439. PMC 1735927. PMID 16199551.
  40. ↑ Bender, Bruce G. (1986). Genetics and Learning Disabilities. San Diego: College Hill Press. pp. 175–201. Figure 8-3. Estimated full-scale IQ distributions for SCA and control children: 47,XXX (mean ~83), 45,X & Variant (mean ~85), 47,XXY (mean ~95), 47,XYY (mean ~100), Controls and SCA Mosaics (mean ~104)
  41. ↑ Leggett V, Jacobs P, Nation K, Scerif G, Bishop DV (February 2010). "Neurocognitive outcomes of individuals with a sex chromosome trisomy: XXX, XYY, or XXY: a systematic review". Developmental Medicine and Child Neurology. 52 (2): 119–29. doi:10.1111/j.1469-8749.2009.03545.x. PMC 2820350. PMID 20059514.
  42. ↑ "Loss of epigenetic regulators causes mental retardation". ScienceDaily (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-08-16.
  43. ↑ McNeil, Donald G. Jr. (2006-12-16). "In Raising the World's I.Q., the Secret's in the Salt". The New York Times. Archived from the original on 2010-07-12. Retrieved 2009-07-21.
  44. ↑ Wines, Michael (2006-12-28). "Malnutrition Is Cheating Its Survivors, and Africa's Future". The New York Times. Archived from the original on 2009-04-17. Retrieved 2009-07-21.
  45. ↑ Sundaram SK, Sivaswamy L, Makki MI, Behen ME, Chugani HT (February 2008). "Absence of arcuate fasciculus in children with global developmental delay of unknown etiology: a diffusion tensor imaging study". The Journal of Pediatrics. 152 (2): 250–5. doi:10.1016/j.jpeds.2007.06.037. PMID 18206698.
  46. ↑ Ardiel, Evan L; Rankin, Catharine H (March 2010). "The importance of touch in development". Paediatrics & Child Health. 15 (3): 153–156. doi:10.1093/pch/15.3.153. PMC 2865952. PMID 21358895.
  47. ↑ Maas AI, Stocchetti N, Bullock R (August 2008). "Moderate and severe traumatic brain injury in adults". The Lancet. Neurology. 7 (8): 728–741. doi:10.1016/S1474-4422(08)70164-9. PMID 18635021.
  48. 1 2 Parikh S, Koch M, Narayan RK (2007). "Traumatic brain injury". International Anesthesiology Clinics. 45 (3): 119–135. doi:10.1097/AIA.0b013e318078cfe7. PMID 17622833.
  49. ↑ "Persistent vegetative state" at Dorland's Medical Dictionary .
  50. ↑ Schiff ND, Plum F, Rezai AR (March 2002). "Developing prosthetics to treat cognitive disabilities resulting from acquired brain injuries". Neurological Research. 24 (2): 116–124. doi:10.1179/016164102101199576. PMID 11877893.
  51. 1 2 Kwasnica C, Brown AW, Elovic EP, Kothari S, Flanagan SR (March 2008). "Congenital and acquired brain injury. 3. Spectrum of the acquired brain injury population". Archives of Physical Medicine and Rehabilitation. 89 (3 Suppl 1): S15–S20. doi:10.1016/j.apmr.2007.12.006. PMID 18295644.
  52. ↑ Arlinghaus KA, Shoaib AM, Price TR (2005). "Neuropsychiatric assessment". In Silver JM, McAllister TW, Yudofsky SC (eds.). Textbook of Traumatic Brain Injury. Washington, DC: American Psychiatric Association. pp. 59–62. ISBN 978-1-58562-105-7.
  53. ↑ Hall RC, Hall RC, Chapman MJ (2005). "Definition, diagnosis, and forensic implications of postconcussional syndrome". Psychosomatics. 46 (3): 195–202. doi:10.1176/appi.psy.46.3.195. PMID 15883140.
  54. ↑ Office of Communications and Public Liaison (February 2002). "Traumatic brain injury: Hope through research". NIH Publication No. 02-2478. National Institute of Neurological Disorders and Stroke, National Institutes of Health. Archived from the original on December 18, 2016. Retrieved August 17, 2008.
  55. ↑ Bernick C, Banks S (2013). "What boxing tells us about repetitive head trauma and the brain". Alzheimers Res Ther. 5 (3): 23. doi:10.1186/alzrt177. PMC 3706825. PMID 23731821.
  56. ↑ Mendez MF (1995). "The neuropsychiatric aspects of boxing". International Journal of Psychiatry in Medicine. 25 (3): 249–262. doi:10.2190/CUMK-THT1-X98M-WB4C. PMID 8567192.
  57. 1 2 3 "General Information About Adult Brain Tumors". NCI. 14 April 2014. Archived from the original on 5 July 2014. Retrieved 8 June 2014.
  58. 1 2 3 "Adult Brain Tumors Treatment". NCI. 28 February 2014. Archived from the original on 5 July 2014. Retrieved 8 June 2014.
  59. ↑ Longo DL (2012). "369 Seizures and Epilepsy". Harrison's principles of internal medicine (18th ed.). McGraw-Hill. p. 3258. ISBN 978-0-07-174887-2.
  60. ↑ "Brain Tumors". Merck Manuals Consumer Version. Archived from the original on 12 August 2016. Retrieved 2 August 2016.
  61. ↑ "Mood Swings and Cognitive Changes | American Brain Tumor Association". abta.org. Archived from the original on 2 August 2016. Retrieved 3 August 2016.
  62. ↑ "Coping With Personality & Behavioral Changes". brainsciencefoundation.org. Archived from the original on 30 July 2016. Retrieved 3 August 2016.
  63. ↑ "Definition of Intellectual Disability". Archived from the original on 2017-01-23.
  64. ↑ "What Is Intellectual Disability?". www.psychiatry.org.
  65. ↑ Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision. American Psychiatric Association. 2022. p. 46.
  66. ↑ Nicolas, Serge; Andrieu, Bernard; Croizet, Jean-Claude; Sanitioso, Rasyid B.; Burman, Jeremy Trevelyan (2013). "Sick? Or slow? On the origins of intelligence as a psychological object". Intelligence. 41 (5): 699–711. doi:10.1016/j.intell.2013.08.006.
  67. ↑ "Is Intelligence Fixed or Malleable? | Poet; Don't Know It". Archived from the original on 2023-11-24. Retrieved 2026-08-19.
  68. ↑ Brysbaert, Marc; Nicolas, Serge (2024). "Two Persistent Myths About Binet and the Beginnings of Intelligence Tests in Psychology Textbooks". Collabra:Psychology. 10 117600. doi:10.1525/collabra.117600. hdl:1854/LU-01JD038W08SM3PBC0DVPAAYCB6.
  69. ↑ Al-Shahomee; et al. (2018). "An increase of intelligence in Libya from 2008 to 2017". Personality and Individual Differences. 130: 147–149. doi:10.1016/j.paid.2018.04.004.
  70. ↑ Teasdale, Thomas W; Owen, David R (2005). "A long-term rise and recent decline in intelligence test performance: The Flynn Effect in reverse". Personality and Individual Differences. 39 (4): 837–43. doi:10.1016/j.paid.2005.01.029.
  71. ↑ Pietschnig, Jakob; Gittler, Georg (2015). "A reversal of the Flynn effect for spatial perception in German-speaking countries: Evidence from a cross-temporal IRT-based meta-analysis (1977–2014)". Intelligence. 53: 145–53. doi:10.1016/j.intell.2015.10.004.
  72. ↑ Bratsberg, Bernt; Rogeberg, Ole (June 6, 2018). "Flynn effect and its reversal are both environmentally caused". Proceedings of the National Academy of Sciences (in ఇంగ్లీష్). 115 (26): 6674–78. Bibcode:2018PNAS..115.6674B. doi:10.1073/pnas.1718793115. PMC 6042097. PMID 29891660.
  73. ↑ Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (1st ed.). American Psychiatric Association. 1952.[page needed]
  74. ↑ Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (2nd ed.). American Psychiatric Association. 1968.[page needed]
  75. ↑ Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (3rd ed.). American Psychiatric Association. 1980.[page needed]
  76. 1 2 Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th ed.). American Psychiatric Association. 1994.[page needed]
  77. ↑ Colmar, Susan; Maxwell, Amanda; Miller, Leanne (2006). "Assessing Intellectual Disability in Children: Are IQ Measures Sufficient, or Even Necessary?". Australian Journal of Guidance and Counselling. 16 (2): 177–188. doi:10.1375/ajgc.16.2.177.
  78. ↑ Continence, dementia, and care that preserves dignity (Report). 21 June 2022. doi:10.3310/nihrevidence_51255.
  79. ↑ Mc Ardle R, Galna B, Donaghy P, Thomas A, Rochester L (October 2019). "Do Alzheimer's and Lewy body disease have discrete pathological signatures of gait?". Alzheimer's & Dementia. 15 (10): 1367–1377. doi:10.1016/j.jalz.2019.06.4953. PMID 31548122.
  80. ↑ "Sleep problems and treatments for people with dementia | Alzheimer's Society". www.alzheimers.org.uk (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 27 May 2026.
  81. ↑ Payne M, Morley JE (May 1, 2018). "Editorial: Dysphagia, Dementia and Frailty". The Journal of Nutrition, Health & Aging. 22 (5): 562–565. doi:10.1007/s12603-018-1033-5. PMC 12876338. PMID 29717753.
  82. ↑ "Mental, physical and speech abilities in later stages of dementia". Alzheimer's Society. June 29, 2022. Retrieved July 30, 2022.
  83. ↑ "Patient decision aid on enteral (tube) feeding for people living with severe dementia". National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Retrieved 16 April 2025.
  84. ↑ Span P (August 29, 2016). "The Decline of Tube Feeding for Dementia Patients". The New York Times. Archived from the original on September 3, 2016. Retrieved August 31, 2016.
  85. 1 2 Ross JP, Post SG, Scheinfeld L (2024). "Lucidity in the Deeply Forgetful: A Scoping Review". J Alzheimers Dis. 98 (1): 3–11. doi:10.3233/JAD-231396. PMC 10977389. PMID 38339937.
  86. ↑ Straccia, Claudio; Tessari Veyre, Aline; Bernasconi, Francois; Petitpierre, Geneviève (2 April 2020). "Examining lifespan stage recognition abilities among adults with intellectual disability". Journal of Intellectual & Developmental Disability. 45 (2): 110–118. doi:10.3109/13668250.2019.1580116.
  87. 1 2 IACAPAP Textbook of Child and Adolescent Mental Health. 2015. ISBN 978-0-646-57440-0. Archived from the original on 2015-08-13.
  88. 1 2 3 4 5 Birren, B., and Morrow, L (1996, August). The Development of Division 20. Division 20: Past and Future Perspectives. Retrieved from http://apadiv20.phhp.ufl.edu/d20hist.pdf
  89. ↑ Birren, James E.; Schroots, Johannes J. F., eds. (2000). A history of geropsychology in autobiography. doi:10.1037/10367-000. ISBN 1-55798-631-2.
  90. ↑ Mash, E.; Wolfe, D. (2013). Abnormal child psychology (5th ed.). pp. 308–313). Wadsworth Cengage Learning.
  91. ↑ Hodapp RM, Burack JA (2015). "Developmental Approaches to Children with Mental Retardation: A Second Generation". In Cicchetti, Dante, Cohen, Donald J. (eds.). Developmental Psychopathology. Vol. 3: Risk, disorder, and adaptation (2nd ed.). Hoboken, NJ: Wiley. pp. 235–267. doi:10.1002/9780470939406.ch6. ISBN 978-0-471-23738-9.
  92. ↑ Ramey SL, Ramey CT (1992). "Early educational intervention with disadvantaged children—To what effect?". Applied and Preventive Psychology. 1 (3): 131–140. doi:10.1016/s0962-1849(05)80134-9.
  93. ↑ Campbell FA, Ramey CT, Pungello E, Sparling J, Miller-Johnson S (2002). "Early childhood education: Young adult outcomes from the Abecedarian Project". Applied Developmental Science. 6: 42–57. doi:10.1207/s1532480xads0601_05.
  94. ↑ Matson JL, Matson ML, Rivet TT (September 2007). "Social-skills treatments for children with autism spectrum disorders: an overview". Behavior Modification. 31 (5): 682–707. doi:10.1177/0145445507301650. PMID 17699124.
  95. ↑ van der Schuit M, Segers E, van Balkom H, Verhoeven L (2011). "Early language intervention for children with intellectual disabilities: a neurocognitive perspective". Research in Developmental Disabilities. 32 (2): 705–12. doi:10.1016/ridd.2010.11.010. PMID 21159487.
  96. ↑ Kemp C, Carter M (2002). "The social skills and social status of mainstreamed students with intellectual disabilities". Educational Psychology. 22 (4): 391–411. doi:10.1080/0144341022000003097.
  97. ↑ Siperstein, Gary N.; Glick, Gary C.; Parker, Robin C. (April 2009). "Social Inclusion of Children With Intellectual Disabilities in a Recreational Setting". Intellectual and Developmental Disabilities. 47 (2): 97–107. doi:10.1352/1934-9556-47.2.97. PMID 19368488.
  98. ↑ Services, Department of Health & Human. "Cognitive behaviour therapy". www.betterhealth.vic.gov.au (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-05-08.
  99. ↑ Hay I, Elias G, Fielding-Barnsley R, Homel R, Freiberg K (2007). "Language delays, reading delays, and learning difficulties: interactive elements requiring multidimensional programming". Journal of Learning Disabilities. 40 (5): 400–9. doi:10.1177/00222194070400050301. PMID 17915494.
  100. ↑ Bagner DM, Eyberg SM (2007). "Parent-child interaction therapy for disruptive behavior in children with mental retardation: a randomized controlled trial". Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology. 36 (3): 418–29. doi:10.1080/15374410701448448. PMID 17658985.
  101. ↑ Reichow B, Lemons CJ, Maggin DM, Hill DR (December 2019). "Beginning reading interventions for children and adolescents with intellectual disability". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019 (12) CD011359. doi:10.1002/14651858.CD011359.pub2. PMC 6894923. PMID 31805208.
  102. ↑ Ratz, Christoph; Lenhard, Wolfgang (May 2013). "Reading skills among students with intellectual disabilities". Research in Developmental Disabilities. 34 (5): 1740–1748. doi:10.1016/j.ridd.2013.01.021. PMID 23500168.
  103. ↑ Kalachnik, John E.; Hanzel, Thomas E.; Sevenich, Robert; Harder, Stuart R. (2002). "Benzodiazepine Behavioral Side Effects: Review and Implications for Individuals With Mental Retardation". American Journal on Mental Retardation. 107 (5): 376–410. doi:10.1352/0895-8017(2002)107<0376:BBSERA>2.0.CO;2. PMID 12186578.
  104. ↑ Uhl, Stacey; Rouse, Benjamin; Loblack, Aggee; Sullivan, Nancy; Sztubinski, Dan; Datko, Michele; Tsou, Amy (2025). Interventions for Mental Health in Persons With Intellectual Disability: A Scoping Review. PCORI Final Research Reports. Washington (DC): Patient-Centered Outcomes Research Institute (PCORI). PMID 40472114.
  105. ↑ Louhiala, Pekka (2004). Preventing Intellectual Disability: Ethical and Clinical Issues. Cambridge University Press. p. 33. ISBN 978-0-521-53371-3.
  106. ↑ Albrecht, Gary; Seelman, Katherine; Bury, Michael (2001). Handbook of Disability Studies. SAGE Publications. p. 269. ISBN 978-0-7619-2874-4.
  107. ↑ Hersen, Michael (2013). Handbook of Child Psychopathology. Springer US. p. 6. ISBN 978-1-4615-7136-0.
  108. ↑ Laes, Christian (2018). Disabilities and the Disabled in the Roman World: A Social and Cultural History. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 46–54, 65–66. ISBN 978-1-107-16290-7.
  109. ↑ Noll, Richard (2009). The Encyclopedia of Schizophrenia and Other Psychotic Disorders. Facts on File, Incorporated. pp. 179, 330. ISBN 978-0-8160-7508-9.
  110. 1 2 3 4 5 6 7 Wickham P. Encyclopedia of Children and Childhood in History and Society. Archived from the original on 28 September 2010. Retrieved 8 October 2010.
  111. ↑ Yong, Amos (2007). Theology and Down Syndrome: Reimagining Disability in Late Modernity. Baylor University Press. p. 28. ISBN 978-1-60258-006-0.
  112. ↑ Abedi H, Javadi A, Naji S (September 2013). "An exploration of health, family and economic experiences of leprosy patients, Iran". Pakistan Journal of Biological Sciences. 16 (18): 927–32. doi:10.1080/02673843.2011.649565. PMID 24502149.
  113. 1 2 Porter R, Wright D (7 August 2003). The Confinement of the Insane: International Perspectives, 1800–1965. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80206-2. Retrieved 11 August 2012.
  114. ↑ Armbrester, Margaret E. (1992). The Civitan Story. Birmingham, AL: Ebsco Media. pp. 74–75.
  115. ↑ Wolfensberger W (January 10, 1969). "The Origin and Nature of Our Institutional Models". Changing Patterns in Residential Services for the Mentally Retarded. President's Committee on Mental Retardation, Washington, D.C. Archived from the original on May 12, 2006.
  116. ↑ "The ARC Highlights — Beyond Affliction: Beyond Affliction Document". Disabilitymuseum.org. Archived from the original on 2010-07-11. Retrieved 2010-06-29.
  117. ↑ "Christmas in Purgatory & Willowbrook". Arcmass.org. Archived from the original on 2010-07-11. Retrieved 2010-06-29.
  118. ↑ "Fernald School Closing and RICCI Class". Arcmass.org. Archived from the original on 2010-05-30. Retrieved 2010-06-29.
  119. ↑ Ansberry, Clare (20 November 2010). "Erasing a Hurtful Label From the Books". The Wall Street Journal. Archived from the original on 27 June 2015. Retrieved 4 December 2010. Decades-long quest by disabilities advocates finally persuades state, federal governments to end official use of 'retarded'.
  120. 1 2 Nash, Chris; Hawkins, Ann; Kawchuk, Janet; Shea, Sarah E (February 2012). "What's in a name? Attitudes surrounding the use of the term 'mental retardation'". Paediatrics & Child Health. 17 (2): 71–74. doi:10.1093/pch/17.2.71. PMC 3299349. PMID 23372396.
  121. ↑ Columbia Electronic Encyclopedia, 2013
  122. 1 2 Gernsbacher, Morton Ann; Raimond, Adam R.; Balinghasay, M. Theresa; Boston, Jilana S. (December 2016). "'Special needs' is an ineffective euphemism". Cognitive Research: Principles and Implications. 1 (1) 29. doi:10.1186/s41235-016-0025-4. PMC 5256467. PMID 28133625.
  123. ↑ "Disability Style Guide" (PDF). National Center on Disability and Journalism. 2015. Archived from the original (PDF) on April 4, 2023. Retrieved 30 April 2022.
  124. ↑ Smith, J. D.; Wehmeyer, M. L. (1999). "TWENTIETH-CENTURY DEFINITIONS OF MENTAL RETARDATION". Mental Retardation in the 21st Century (PDF). Austin, TX: Pro-ED. pp. 380–381. ISBN 978-0-89079-819-5. Archived from the original (PDF) on 12 November 2020. Retrieved 16 June 2022.
  125. ↑ World Health Organization (2018). "ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics (2018): 6A00 Disorders of intellectual development". Retrieved 26 August 2018.
  126. ↑ Salvador-Carulla L, Reed GM, Vaez-Azizi LM, Cooper SA, Martinez-Leal R, Bertelli M, et al. (October 2011). "Intellectual developmental disorders: towards a new name, definition and framework for "mental retardation/intellectual disability" in ICD-11". World Psychiatry. 10 (3): 175–80. doi:10.1002/j.2051-5545.2011.tb00045.x. PMC 3188762. PMID 21991267.
  127. ↑ Cook J (5 July 2001). "The "R" Word". Slate. Archived from the original on 8 September 2011.
  128. ↑ Fernald, Walter E. (1912). The imbecile with criminal instincts. Fourth edition. Boston: Ellis. మూస:Oclc.
  129. ↑ Duncan, P. Martin; Millard, William (1866). A manual for the classification, training, and education of the feeble-minded, imbecile, and idiotic. Longmans, Green, and Co.[page needed]
  130. ↑ Rafter, Nicole Hahn (1997). Creating born criminals. Urbana: University of Illinois Press. ISBN 0-252-02237-8. OCLC 35548813.
  131. ↑ Cummings NA, Wright RH (2005). "Chapter 1, Psychology's surrender to political correctness". Destructive trends in mental health: the well-intentioned path to harm. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-95086-2.
  132. ↑ "Journals". Archived from the original on 2014-08-21.
  133. ↑ "Intellectual Disability: Definition, Classification, and Systems of Supports (11th Edition)". Archived from the original on 2016-12-02.
  134. ↑ "Frequently Asked Questions on Intellectual Disability". American Association on Intellectual and Developmental Disabilities (AAIDD). Archived from the original on 14 September 2013. Retrieved 12 September 2013. The term intellectual disability covers the same population of individuals who were diagnosed previously with mental retardation in number, kind, level, type, duration of disability, and the need of people with this disability for individualized services and supports.
  135. ↑ "mencap". Archived from the original on 2010-12-15. Retrieved 2010-12-07. Website of the UK's leading learning disability charity, which uses that term throughout.
  136. ↑ "Learning Disabilities: Prevalence". Social Work, Alcohol & Drugs. University of Bedfordshire. Archived from the original on 2014-10-26. Retrieved 2014-10-18.
  137. ↑ "Special Educational Needs and Disability: A. Cognition and Learning Needs". teachernet. Archived from the original on 2010-05-01. Retrieved 2010-12-08.
  138. ↑ Vickerman, Philip (2009-07-08). "Severe Learning Difficulties". Teacher Training Resource Bank. Archived from the original on 2014-10-26. Retrieved 2014-10-19. Extensive further references.
  139. ↑ "Learning disabilities". nhs.uk (in ఇంగ్లీష్). 9 April 2018. Retrieved 25 October 2023.
  140. ↑ "Profound and multiple learning disabilities (PMLD)". Mencap (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 25 October 2023.
  141. ↑ "Draft Illustrative Code of Practice" (PDF). Archived (PDF) from the original on 2007-09-26. Retrieved 2007-08-23.
  142. ↑ Rohrer, Finlo (2008-09-22). "The path from cinema to playground". BBC News. Archived from the original on 2008-09-25. Retrieved 2010-06-29.
  143. ↑ Beckford, Martin (2010-03-11). "Ofcom says TV channels have 'human right' to broadcast offensive material". Telegraph. Archived from the original on 2010-07-11. Retrieved 2010-06-29.
  144. ↑ "Australian Psychological Society: Psychologists and intellectual disability". Psychology.org.au. Retrieved 2010-06-29.{{cite web}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
  145. ↑ Cooney G, Jahoda A, Gumley A, Knott F (June 2006). "Young people with intellectual disabilities attending mainstream and segregated schooling: perceived stigma, social comparison and future aspirations". Journal of Intellectual Disability Research. 50 (Pt 6): 432–44. doi:10.1111/j.1365-2788.2006.00789.x. PMID 16672037.
  146. 1 2 3 4 5 6 7 Centers for Disease Control Prevention (CDC) (January 2004). "Economic costs associated with mental retardation, cerebral palsy, hearing loss, and vision impairment--United States, 2003". MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report. 53 (3): 57–9. JSTOR 23315317. PMID 14749614.
  147. ↑ "Voting is every EU citizen's right, regardless of disability". Euractiv. 7 September 2020.
  148. ↑ "5 reasons why people with intellectual disabilities should get the right to vote". Inclusion Europe (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2019-05-15. Retrieved 2020-11-29.
  149. ↑ "Election Access". Archived from the original on 2020-10-26. Retrieved 2020-11-29.
  150. ↑ Krahn GL, Fox MH (September 2014). "Health disparities of adults with intellectual disabilities: what do we know? What do we do?". Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities. 27 (5): 431–46. doi:10.1111/jar.12067. PMC 4475843. PMID 23913632.
  151. ↑ Ali A, Scior K, Ratti V, Strydom A, King M, Hassiotis A (2013-08-12). "Discrimination and other barriers to accessing health care: perspectives of patients with mild and moderate intellectual disability and their carers". PLOS ONE. 8 (8) e70855. Bibcode:2013PLoSO...870855A. doi:10.1371/journal.pone.0070855. PMC 3741324. PMID 23951026.
  152. ↑ Ervin DA, Hennen B, Merrick J, Morad M (2014-07-15). "Healthcare for persons with intellectual and developmental disability in the community". Frontiers in Public Health. 2: 83. Bibcode:2014FrPH....2...83E. doi:10.3389/fpubh.2014.00083. PMC 4098023. PMID 25077139.
  153. ↑ "Unrecognized Health Disparity Population | CDC". Centers for Disease Control and Prevention (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2019-10-28. Retrieved 2020-04-06.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=మేధోవైకల్యం&oldid=4966327" నుండి వెలికితీశారు