మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం
| మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Part of ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాల | |||||||
 వాడ్గావ్ యుద్ధం తర్వాత మహాదాజీ షిండే, నానా ఫడ్నవిస్లకు లొంగిపోతున్న బ్రిటిష్ అధికారిని వర్ణించే కుడ్యచిత్రం | |||||||
| |||||||
| Belligerents | |||||||
| Commanders and leaders | |||||||
| |||||||
| Strength | |||||||
|
మొత్తం 93,000 మంది సైనికులు[5][1] 23 నౌకలు[1] |
మొత్తం సుమారు 146,000 మంది సైనికులు[5][1] 14 నౌకలు[1] | ||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం (1775–1782) భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, మరాఠా సామ్రాజ్యం మధ్య జరిగిన మొదటి సంఘర్షణ. ఇటీవల తొలగించబడిన రఘునాథరావు మరాఠా సామ్రాజ్యం పేష్వా హక్కుకు మద్దతు ఇవ్వడానికి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అంగీకరించిన తరువాత 1775 నాటి సూరత్ ఒప్పందంతో సూరత్, పూనా మధ్య యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఆ తర్వాత చాలా సంవత్సరాల పాటు అడపాదడపా చాలావరకు నిష్ఫలమైన పోరాటాలు జరిగాయి, ఇందులో అత్యంత చురుకైన మరాఠాలను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించడంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ విఫలమైంది. 1782లో సాల్బాయి ఒప్పందం తరువాత యుద్ధం ముగిసింది. ఒప్పందం ప్రకారం, ఇరు పక్షాలు ఒకరికొకరు ఆక్రమించుకున్న భూభాగాలను తిరిగి ఇచ్చిపుచ్చుకున్నారు,బ్రిటిష్ వారు రఘునాథరావుకు తమ మద్దతును ఉపసంహరించుకున్నారు. 20 సంవత్సరాల తరువాత జరిగిన రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం వరకు బ్రిటిష్ వారు మరాఠాలు మళ్లీ ఒకరితో ఒకరు పోరాడలేదు.
నేపథ్యం
[మార్చు]1772లో మాధవరావు పేష్వా మరణం తరువాత, అతని సోదరుడు నారాయణరావు మరాఠా సామ్రాజ్యానికి పేష్వా (ప్రధాన మంత్రి) అయ్యాడు. 1773 ఆగస్టులో నారాయణరావు రాజభవనం కాపలాదారులు ఆయనను హత్య చేశారు, ఆయన మామ రఘునాథరావు (రఘుబా) పేష్వా అయ్యారు. అయితే, నారాయణరావు భార్య గంగాబాయి మరణానంతరం సింహాసనానికి చట్టబద్ధమైన వారసుడైన కుమారుడికి జన్మనిచ్చింది. నవజాత శిశువుకు 'సవాయి' మాధవరావు (సవాయి అంటే 'ఒకటి & నాలుగవ భాగం') అని పేరు పెట్టారు. బార్భాయ్ అని పిలువబడే, నానా ఫడ్నవిస్ నేతృత్వంలోని పన్నెండు మంది మరాఠా అధిపతులు, శిశువును కొత్త పేష్వాగా స్థాపించి, అతని పేరిట రాజప్రతినిధులు పాలించే ప్రయత్నానికి ఆదేశించారు.[6]
తన అధికార స్థానాన్ని వదులుకోవడానికి ఇష్టపడని రఘునాథరావు, బొంబాయిలోని బ్రిటిష్ వారి సహాయం కోరి, 1775 మార్చి 6న సూరత్ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. ఒప్పందం ప్రకారం, రఘునాథరావు సూరత్, భరూచ్ జిల్లాల నుండి వచ్చే ఆదాయంలో కొంత భాగంతో పాటు సాల్సెట్, బాసిన్ (వసాయి) భూభాగాలను బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించాడు. దీనికి ప్రతిగా బ్రిటిష్ వారు రఘునాథరావుకు 2,500 మంది సైనికులను అందిస్తామని వాగ్దానం చేశాడు.
అదే సమయంలో, మరాఠాలు ఫ్రెంచివారితో సైనిక కూటమిని ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రయత్నించారు. ఇద్దరు ఫ్రెంచ్ పౌరులు, సెయింట్-లుబిన్, ఎం. మోంటిగ్ని ఫ్రాన్స్, పూనా రీజెన్సీ మధ్య మధ్యవర్తులుగా వ్యవహరించారు. కూటమి ప్రతిపాదనలు ఎక్కడా ముందుకు సాగకపోయినప్పటికీ, ఉమ్మడి అమెరికన్ స్వాతంత్ర్య యుద్ధం మధ్యలో ప్రపంచ బ్రిటిష్ వ్యతిరేక ఫ్రంట్ గురించి బ్రిటిష్ అనుమానాలు పెరిగాయి.[7]
బ్రిటిష్ కలకత్తా మండలి సూరత్ సంధిని ఖండించి, దానిని రద్దు చేసి రాజప్రతినిధి మండలితో కొత్త ఒప్పందం చేసుకోవడానికి కల్నల్ అప్టన్ను పూణేకు పంపింది. పురందర్ సంధి (1 మార్చి 1776) సూరత్ ఒప్పందాన్ని రద్దు చేసింది, రఘునాథరావుకు పింఛను ఇచ్చి అతని వాదనను విరమించుకున్నారు, కానీ సాల్సెట్, భరూచ్ జిల్లాల ఆదాయాలను బ్రిటిష్ వారు నిలుపుకున్నారు. బొంబాయి ప్రభుత్వం ఈ కొత్త ఒప్పందాన్ని తిరస్కరించి రఘునాథరావుకు ఆశ్రయం కల్పించింది. 1777లో, నానా ఫడ్నవిస్ పశ్చిమ తీరంలో ఫ్రెంచి వారికి ఒక ఓడరేవును మంజూరు చేయడం ద్వారా కలకత్తా మండలితో చేసుకున్న తన ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించాడు. దీనికి ప్రతీకారంగా బ్రిటిష్ వారు పూణే వైపు ఒక సైనిక దళాన్ని పంపారు.
ప్రారంభ దశ & పురందర్ ఒప్పందం (1774–1775)
[మార్చు]కల్నల్ కీటింగ్ ఆధ్వర్యంలో బ్రిటిష్ దళాలు 15 మార్చి 1775న సూరత్ నుండి పూణేకు బయలుదేరాయి. కానీ అడాస్ వద్ద హరిపంత్ ఫడ్కే చేత తనిఖీ చేయబడి, 18 మే 1775న పూర్తిగా ఓడిపోయారు.[8] రఘునాథరావు పాటు కీటింగ్ దళానికి జరిగిన ప్రాణనష్టం, 96 మంది మరణించారు. అడాస్ యుద్ధంలో (గుజరాత్) మరాఠాలు 150 మంది మరణించారు.[3]
పూణే ప్రత్యక్ష చర్యలు హానికరమని వారెన్ హేస్టింగ్స్ అంచనా వేశారు. అందువల్ల, బెంగాల్ సుప్రీం కౌన్సిల్ సూరత్ ఒప్పందాన్ని ఖండించింది, దానిని రద్దు చేసి, రీజెన్సీతో కొత్త ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడానికి కల్నల్ అప్టన్ను పూణేకు పంపింది. అప్టన్ & పూణే మంత్రుల మధ్య పురందర్ సంధి అని పిలువబడే ఒక ఒప్పందం 1776 మార్చి 1న కుదిరింది
పురందర్ ఒప్పందం (లేదా పురంధార్ ఒప్పందం) అనేది మరాఠా సామ్రాజ్యం పేష్వా, కలకత్తా బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సుప్రీం కౌన్సిల్ ఆఫ్ బెంగాల్ 1776 మార్చి 1న సంతకం చేసిన సిద్ధాంతం.[9] ఒప్పందం నిబంధనల ఆధారంగా, బ్రిటిష్ వారు సాల్సెట్ సురక్షితంగా ఉంచగలిగారు.[10] కల్నల్ అప్టన్, పేష్వాకు చెందిన నానా ఫడ్నవీస్లను పంపిన అప్పటి గవర్నర్ జనరల్ వారెన్ హేస్టింగ్ మధ్య ఒప్పందం కుదిరింది, దీనిలో బ్రిటిష్ వారు మాధవరావుని కొత్త పేష్వాగా అంగీకరించారు, భారతదేశంలో ఫ్రెంచ్ ఉనికిని గుర్తించకూడదని మరాఠా అంగీకరించారు.
పురందర్ సంధి (1 మార్చి 1776) సూరత్ సంధిని రద్దు చేసింది, రఘునాథ్ రావుకు పింఛను ఇచ్చి అతని వాదనను విరమించుకున్నారు, కానీ సాల్సెట్, బ్రోచ్ జిల్లాల ఆదాయాలను బ్రిటిష్ వారు నిలుపుకున్నారు.
వాడ్గావ్ యుద్ధం
[మార్చు]
1776లో ఫ్రాన్స్, పూణే ప్రభుత్వాల మధ్య ఒప్పందం తరువాత, బొంబాయి ప్రభుత్వం రాఘోబాపై దాడి చేసి తిరిగి నియమించాలని నిర్ణయించింది. వారు కల్నల్ ఎగర్టన్ ఆధ్వర్యంలో ఒక దళాన్ని పంపారు, వారు ఖోపోలి చేరుకుని, భోర్ ఘాట్ వద్ద పశ్చిమ కనుమల గుండా, తరువాత 1779 జనవరి 4న మరాఠా దాడుల సమయంలో చేరుకున్న కార్లా వైపు వెళ్లారు. చివరకు బ్రిటిష్ వారు వాడ్గావ్కు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది, కానీ వెంటనే చుట్టుముట్టబడ్డారు. బ్రిటిష్ వారు లొంగిపోయారు, 1779 జనవరి 16న వాడ్గావ్ ఒప్పందంపై సంతకం చేయవలసి వచ్చింది , ఇది మరాఠాలకు విజయంగా నిలిచింది.[11][3]
కల్నల్ (తరువాత జనరల్ థామస్ వింధమ్ గొడ్దార్డ్ నేతృత్వంలో ఉత్తర భారతదేశం నుండి బలగాలు బొంబాయి దళాన్ని కాపాడటానికి చాలా ఆలస్యంగా వచ్చాయి. బెంగాల్ బ్రిటిష్ గవర్నర్ జనరల్ వారెన్ హేస్టింగ్స్, ఈ ఒప్పందంపై సంతకం చేయడానికి బొంబాయి అధికారులకు చట్టపరమైన అధికారం లేదని పేర్కొంటూ తిరస్కరించారు, ఈ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ ప్రయోజనాలను కాపాడాలని గొడ్డార్డ్ను ఆదేశించారు.
గొడ్దార్డ్ 6,000 మంది సైనికులతో భద్రా కోట దాడి చేసి 1779 ఫిబ్రవరి 15న అహ్మదాబాద్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 6, 000 అరబ్, సింధీ పదాతిదళం, 2,000 గుర్రాలతో కూడిన సైనిక దళం ఉండేది. ఈ పోరాటంలో ఇద్దరు బ్రిటిష్ వారితో సహా మొత్తం 108 మంది ఓడిపోయారు.[12][13][14] గొడ్దార్డ్ 1780 డిసెంబరు 11న బాసిన్ను కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కెప్టెన్ పోఫామ్ నేతృత్వంలోని మరో బెంగాల్ దళం, గోహద్ రాణా సహాయంతో, 1780 ఆగస్టు 4న మహదాజీ షిండే సన్నాహాలు చేయడానికి ముందే గ్వాలియర్ స్వాధీనం చేసుకుంది. గుజరాత్లో షిండే, జనరల్ గొడ్దార్డ్ మధ్య ఘర్షణలు జరిగాయి, కానీ అవి నిర్ణయాత్మకంగా జరగలేదు. మేజర్ కామాక్ నేతృత్వంలో షిండేను వేధించడానికి హేస్టింగ్స్ మరో దళాన్ని పంపాడు.
మధ్య భారతదేశం & దక్కన్
[మార్చు]
బస్సేన్ను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత , గొడ్దార్డ్ పూణే వైపు కవాతు చేశాడు . కానీ అతను ఏప్రిల్ 1781లో భోర్ ఘాట్ యుద్ధంలో పరశురంభ, హరిపంత్ ఫడ్కే, తుకోజీ హోల్కర్ చేతిలో ఓడిపోయాడు.[1][15]
మధ్య భారతదేశంలో, కామాక్ను సవాలు చేయడానికి షిండే మాల్వాలో స్థావరం ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ప్రారంభంలో, షిండే పైచేయి సాధించడంతో, కామాక్ ఆధ్వర్యంలోని బ్రిటిష్ దళాలు వేధింపులకు గురై, బలహీనపడి హదూర్కు వెనుదిరగవలసి వచ్చింది.[8]
ఫిబ్రవరి 1781లో, బ్రిటిష్ వారు షిండేను సిప్రి పట్టణానికి ఓడించారు, కానీ ఆ తరువాత వారు చేసిన ప్రతి చర్య అతని చాలా పెద్ద సైన్యం నీడలో పడింది, మార్చి చివరలో వారు తీరని రాత్రి దాడి చేసే వరకు వారి సరఫరాలు నిలిపివేయబడ్డాయి, సరఫరాలను మాత్రమే కాకుండా తుపాకులు, ఏనుగులను కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నారు.[13][16] ఆ తరువాత, షిండే దళాల నుండి బ్రిటిష్ వారికి సైనిక ముప్పు చాలా తగ్గింది.
ఇప్పుడు పోటీ సమానంగా సమతుల్యంగా ఉంది. సిరోంజ్ వద్ద కామాక్పై షిండే ఒక ముఖ్యమైన విజయాన్ని సాధించగా, బ్రిటిష్ వారు 1781 మార్చి 24న దుర్దా యుద్ధం ద్వారా ఆ ఓటమికి ప్రతీకారం తీర్చుకున్నారు.[3][17]
పోఫామ్, కామాక్లకు సహాయం చేయడానికి కల్నల్ ముర్రే ఏప్రిల్ 1781లో కొత్త బలగాలతో వచ్చారు. సిప్రి వద్ద ఓటమి తర్వాత, బ్రిటిష్ వారితో పొత్తు పెట్టుకోవడానికి, తదుపరి సంఘర్షణను నివారించడానికి ఆసక్తిగా ఉన్న షిండే, తన శిబిరంలోని వారి నుండి అభ్యంతరాలు ఉన్నప్పటికీ, ఒక కొత్త ఒప్పందాన్ని ప్రతిపాదించాడు.[18]
సల్బాయ్ ఒప్పందం
[మార్చు]వారెన్ హేస్టింగ్స్, షిండేల మధ్య 17 మే 1782న సల్బాయి ఒప్పందంపై సంతకం చేయడంతో యుద్ధం ముగిసింది, తరువాత జూన్ 1782లో హేస్టింగ్స్, ఫిబ్రవరి 1783లో నానా ఫడ్నవిస్ దీనిని ఆమోదించారు.
రఘునాథరావు సాల్సెట్, బాసిన్ కోట ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించడాన్ని మరాఠా సామ్రాజ్యం గుర్తించినందుకు బదులుగా, బ్రిటిష్ వారు ఆయనకు తమ మద్దతును ఉపసంహరించుకున్నారు, రెండవ మాధవరావుని మరాఠా సామ్రాజ్యం పేష్వాగా గుర్తించారు. బ్రిటిష్ వారు జుమ్నా నదికి పశ్చిమాన మరాఠా వాదనలను కూడా గుర్తించి, యుద్ధ సమయంలో ఆక్రమించిన భూభాగాలను తిరిగి ఇవ్వడానికి అంగీకరించారు. అయితే, దీనికి ప్రతిగా, మరాఠాలు బ్రిటిష్ వారి నుండి స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాలను తిరిగి ఇవ్వడానికి అంగీకరించారు, అదే సమయంలో ఆర్కాట్ నవాబు మీద బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని కూడా గుర్తించారు. ఏ యూరోపియన్ శక్తికి మద్దతు ఇవ్వకూడదని అంగీకరిస్తూ, బ్రిటిష్ వారు అనుభవిస్తున్న మునుపటి వాణిజ్య అధికారాలను కొనసాగిస్తామని కూడా మరాఠాలు హామీ ఇచ్చారు. అప్పటికే మైసూరుకు మద్దతు ఇస్తున్న ఫ్రాన్స్, కొనసాగుతున్న ఆంగ్లో-ఫ్రెంచ్ యుద్ధ సమయంలో ఆ ప్రాంతంలో మరింత ప్రభావం చూపకుండా నిరోధించడానికి బ్రిటిష్ వారు ఆసక్తిగా ఉన్న సమయంలో ఇది జరిగింది.
ఈ ఒప్పందం మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాన్ని ముగించి, యథాతథ స్థితిని పునరుద్ధరించి, రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ప్రారంభమయ్యే వరకు 20 సంవత్సరాల పాటు ఇరు పక్షాల మధ్య సాపేక్ష శాంతిని నెలకొల్పింది.[3]
పరిణామాలు
[మార్చు]ఈ యుద్ధం చివరికి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఉపయోగించిన యూరోపియన్ శైలి యుద్ధంలో బలాలు, బలహీనతలను మరాఠాలు ఉపయోగించిన గనిమి కావా శైలి యుద్ధాన్ని హైలైట్ చేసింది. యుద్ధం అంతటా దాడి చేస్తున్నప్పటికీ, బ్రిటిష్ వారికి అత్యంత కదిలే మరాఠా సైన్యాలను వెంబడించగల చలనశీల అశ్వికదళం లేదు. దీనికి విరుద్ధంగా, మరాఠా సైన్యాలు యుద్ధాలను నివారిస్తూ బ్రిటిష్ వారిని నిరంతరం వేధించినప్పటికీ, నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించడానికి ఇవి మాత్రమే సరిపోలేదు. బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా మరాఠాలు విస్తృతంగా ఉపయోగించిన కాలిపోయిన భూ వ్యూహాలు కూడా స్థానిక జనాభాను గణనీయంగా దెబ్బతీశాయి.
అయినప్పటికీ తక్షణ కాలంలో, మరాఠాలు పశ్చిమ భారతదేశంలో బ్రిటిష్ కుతంత్రాలను విజయవంతంగా నిరాశపరిచారు, చిన్న ప్రాదేశిక రాయితీలకు బదులుగా రఘునాథరావు పునరుద్ధరణను అడ్డుకున్నారు, అదే సమయంలో బ్రిటిష్ వారు జుమ్నా నదికి పశ్చిమాన తమ సొంత వాదనలను గుర్తించమని బలవంతం చేశారు.
అయితే, మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం అత్యంత ముఖ్యమైన పరిణామం ఏమిటంటే, రెండవ ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో పోరాడుతున్న మైసూర్ రాజ్యం ఒంటరిగా ఉండటం, మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధం ముగియడంతో, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా తన ప్రయత్నాలను కేంద్రీకరించగలిగింది. బ్రిటిష్, మైసూర్ మధ్య 1784 నాటి మంగళూరు ఒప్పందం అదేవిధంగా కంపెనీ ఆశయాలను అడ్డగించి, మరాఠా-మైసూర్ యుద్ధం తటస్థంగా ఉండటానికి బలవంతం చేసినప్పటికీ, 8 సంవత్సరాల తరువాత మూడవ ఆంగ్లో-మైసూర్ యుద్ధం లో ఆంగ్లో-మరాఠా కూటమి చేతిలో మైసూర్ బాగా ఓడిపోయింది.
రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం నాటికి , మైసూరు ఓటమి, దాని స్వంత బలాన్ని పటిష్టం చేసుకోవడం, మరాఠా సామ్రాజ్యంలో పెరుగుతున్న విభజన కారణంగా, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ 1770లలో అనుభవించిన దానికంటే చాలా బలమైన స్థితిలో ఉంది.[18]
ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో
[మార్చు]2013లో వచ్చిన ' ది లవర్స్' అనే హాలీవుడ్ సినిమా ఈ యుద్ధం నేపథ్యంలో రూపొందించబడింది.[19]
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Kantak, M. R. (1993). The First Anglo-Maratha War, 1774-1783: A Military Study of Major Battles. Popular Prakashan. p. 220. ISBN 978-81-7154-696-1.
- ↑ John Bowman (2000-09-05), Columbia Chronologies of Asian History and Culture, quote: "First Anglo-Maratha War...The war ends inconclusively.", Columbia University Press, p. 290, ISBN 9780231500043
- 1 2 3 4 5 Naravane, M. S. (2006). Battles of the Honourable East India Company: Making of the Raj. APH Publishing. ISBN 978-81-313-0034-3.
- ↑ Duff, James Grant (1878). "History of the Mahrattas".
- 1 2 West, Barbara A. (2009). Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania. Vol. M to Z. Facts On File. p. 509. ISBN 978-0-8160-7109-8.
This period also coincided with the First Anglo-Maratha War, which was settled only in 1782 with a Maratha victory over the British and their local allies.
- ↑ Known as the Baarbhai or Barbhai Council Kulkarni, Sumitra (1995). The Satara Raj, 1818-1848: A Study in History, Administration, and Culture. New Delhi: Mittal Publications. p. 74. ISBN 978-81-7099-581-4.
- ↑ KADAM, towards Cordial Relations UMESH ASHOK (2016), "The Maratha Court and the Embassies of Saint-Lubin and M. Montigny: A Truce towards Cordial Relations", The Indian Ocean in the Making of Early Modern India, Routledge, doi:10.4324/9781315276809-18 (inactive 12 July 2025), ISBN 978-1-315-27680-9, retrieved 2023-08-30
{{citation}}: CS1 maint: DOI inactive as of జూలై 2025 (link) CS1 maint: work parameter with ISBN (link) - 1 2 Rathod, N. G. (1994). The Great Maratha Mahadaji Scindia. New Delhi: Sarup & Sons. ISBN 978-81-85431-52-9.
- ↑ Encyclopædia Britannica - Treaty of Purandhar After the death of the peshwa Narayan Rao in 1773, his uncle Raghunath Rao tried to secure the succession.
- ↑ Sugden, p. 96.
- ↑ Athale, Colonel Anil A (12 January 2018). "How a Maratha general defeated the British". Rediff News.
- ↑ "Bhadra Fort to turn into heritage hangout!". The Times of India. Ahmedabad. TNN. 12 June 2009. Retrieved 17 January 2013.
{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link) - 1 2 Duff, James Grant (1826). A History of the Mahrattas. London: Longman. p. 446.
- ↑ Beveridge, Henry (1862). A comprehensive history of India, civil, military and social. Blackie. pp. 456–466.
- ↑ Duff, James Grant (1878). "History of the Mahrattas".
- ↑ Mill, James (1826). "Chapter 6". The History of British India. Vol. 4. London: Baldwin.
- ↑ Jaques, Tony (2007). Dictionary of Battles and Sieges. Vol. A–E. Greenwood Publishing Group. p. 320. ISBN 978-0-313-33537-2.
- 1 2 Dalrymple, William (2019). The Anarchy (in English). London: Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-4088-6437-1.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ "Atul and Milind's The Lovers to be premiered at Cannes". The Times of India. 10 May 2014. Retrieved 2018-08-13.