మొదటి బాజీరావు
శ్రీమంత్ పేశ్వా మొదటి బాజీరావు | |
|---|---|
 మొదటి బాజీరావు చిత్రపటం, 18వ-19వ శతాబ్దం | |
 మరాఠా సామ్రాజ్యం 7వ పేష్వా | |
| In office 1720 ఏప్రిల్ 17 – 1740 ఏప్రిల్ 28 | |
| చక్రవర్తి | షాహు I |
| అంతకు ముందు వారు | బాలాజీ విశ్వనాథ్ |
| తరువాత వారు | బాలాజీ బాజీరావు |
| వ్యక్తిగత వివరాలు | |
| జననం | బాజీరావు బలాల్ 1700 ఆగస్టు 18 దుబేరే, సిన్నార్ , నాసిక్ జిల్లా |
| మరణం | 1740 ఏప్రిల్ 28 (వయసు: 39) రావెర్ఖేడి, మరాఠా సామ్రాజ్యం |
| జీవిత భాగస్వామి |
|
| సంతానం | బాలాజీ బాజీ రావు, షంషేర్ బహదూర్, రఘునాథ్ రావుతో సహా 5 |
| తల్లి | రాధాబాయి బర్వే |
| తండ్రి | బాలాజీ విశ్వనాథ్ |
| బంధువులు |
|
| సంతకం |  |
| Military career | |
| సేవలు/శాఖ |  మరాఠా సైన్యం |
| ర్యాంకు | పేష్వా |
| యూనిట్ | పేష్వా అశ్వికదళం |
| పోరాటాలు / యుద్ధాలు | జాబితాను చూడండి
|
మొదటి బాజీరావు (జననం విసాజీ, [ˈbaːdʃiɾaːwbəˈlːaː]] 18 ఆగస్టు 1700-28 ఏప్రిల్ 1740 మరాఠా సామ్రాజ్యం 7వ పేష్వా.[1][2][3]
దక్కన్ ప్రాంతం, హైదరాబాద్ నిజాం ఒక ముఖ్యమైన ముప్పుగా ఉద్భవించింది. బాజీరావు నిజాంకు వ్యతిరేకంగా ఒక దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు, ఇందులో నిజాం పాల్ఖేడాలో నిర్ణయాత్మక ఓటమిని చవిచూశాడు. ఈ విజయం దక్కన్ ప్రాంతంలో మరాఠాల అధికారాన్ని పటిష్టం చేసింది. బుందేల్ఖండ్, అతను బుందేలా పాలకుడు ఛత్రసాల్ మొఘల్ ముట్టడి నుండి రక్షించి, బుందేల్ఖండ్కు స్వాతంత్ర్యం సాధించాడు. కృతజ్ఞతగా, ఛత్రసాల్ బాజీరావుకు ఒక జాగీరును తన కుమార్తెను ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.[4]
1730లలో, బాజీరావు గుజరాత్లో మరాఠా పన్ను హక్కులను నొక్కిచెప్పారు, 1731లో దభోయ్ యుద్ధంలో తిరుగుబాటుదారుడైన త్రింబక్ రావు దభాడేను ఓడించారు; ఆయన చౌత్ చెల్లింపుల కోసం రాజపుత్ర దర్బారులను ఒప్పించడానికి ఒక దౌత్య మిషన్లో కూడా నిమగ్నమయ్యాడు. మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించడానికి చేసిన తదుపరి ప్రయత్నాలలో భాగంగా అతను ఢిల్లీ యుద్ధానికి (1737) బాధ్యత వహించాడు , దీనిని అతని సైనిక వృత్తిలో శిఖరంగా చెప్పవచ్చు.[5] భోపాల్ యుద్ధంలో (1737) అవధ్ మొఘల్-నిజాం-నవాబ్ సంయుక్త దళాలను ఓడించిన తరువాత ఆయన మాల్వా ముఖ్యమైన భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.[6]
బాజీరావ్ సాహసోపేత జీవితం భారతీయ చలనచిత్రాలలో చిత్రీకరించబడింది, నవలలలో కూడా ప్రదర్శించబడింది.[7][8][9] బాజీరావుకు కాశీబాయి, మస్తానీ అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు. బాజీరావు తన రెండవ భార్య మస్తానీతో ఉన్న సంబంధం వివాదాస్పద అంశం, దాని గురించి చాలా తక్కువ ఖచ్చితంగా తెలుసు.[10][2] ఆ యుగానికి చెందిన పుస్తకాలు, ఉత్తరాలు లేదా పత్రాలలో ఆమె సాధారణంగా రహస్యంగా ప్రస్తావించబడింది.
ప్రారంభ జీవితం
[మార్చు]
బాజీరావ్ నాసిక్ సమీపంలోని సిన్నార్లో భట్ కుటుంబం జన్మించాడు. అతని తండ్రి బాలాజీ విశ్వనాథ్ మొదటి షాహు పేష్వా, అతని తల్లి రాధాబాయి బార్వే.[11] బాజీరావుకు ఒక తమ్ముడు చిమాజీ అప్పా, అనుబాయి, భియుబాయి అనే ఇద్దరు చెల్లెళ్ళు ఉన్నారు. అనుబాయి ఇచల్కరంజి చెందిన వెంకట్రావ్ ఘోర్పడే (జోషియా) ను వివాహం చేసుకుంది, భియుబాయి బారామతి చెందిన అబాజీ నాయక్ జోషిని వివాహం చేసుకుంది.[12]
బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించినందున, అతని విద్యలో చదవడం, రాయడం, సంస్కృతం నేర్చుకోవడం వంటివి ఉన్నాయి, అయితే, అతను తన పుస్తకాలకే పరిమితం కాలేదు. బాజీరావు చిన్న వయస్సులోనే సైన్యం పట్ల మక్కువ చూపించాడు తరచుగా సైనిక ప్రచారాలలో తన తండ్రితో కలిసి వెళ్తాడు.[13] విమోచన కోసం విడుదల కావడానికి ముందు తన తండ్రిని దామాజీ థోరట్ ఖైదు చేసినప్పుడు అతను తన తండ్రితో ఉన్నాడు.[2] బాజీరావు తన తండ్రితో కలిసి 1719లో ఢిల్లీ దండయాత్రలో ఉన్నాడు, మొఘల్ సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమవుతోందని, ఉత్తర దిశగా మరాఠా విస్తరణను అడ్డుకోలేకపోతుందని అతనికి నమ్మకం కలిగింది.[14] 1720లో బాలాజీ విశ్వనాథ్ మరణించినప్పుడు, ఇతర అధిపతుల వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ షాహు 20 ఏళ్ల బాజీరావును పేష్వాగా నియమించాడు.[15]
వ్యక్తిగత జీవితం
[మార్చు]బాజీరావు మొదటి భార్య కాశీబాయి, ఈమె చాస్కు చెందిన (ఒక సంపన్న బ్యాంకింగ్ కుటుంబం) మహాద్జీ కృష్ణ జోషి, భవానీబాయిల కుమార్తె.[16] బాజీరావు ఎల్లప్పుడూ తన భార్య కాశీబాయిని ప్రేమతో, గౌరవంతో చూసుకునేవాడు.[17] వారి సంబంధం ఆరోగ్యకరమైనది, సంతోషంగా ఉంది .[18][17] వారికి నలుగురు కుమారులు ఉన్నారు: బాలాజీ బాజీరావ్ (నానాసాహెబ్ రామచంద్రరావు అని కూడా పిలుస్తారు), రఘునాథ్ రావు, జనార్దన్ రావు, వీరు చిన్న వయస్సులోనే మరణించారు.[19] నానాసాహెబ్ తన తండ్రి తర్వాత 1740లో షాహు చేత పేష్వాగా నియమించబడ్డాడు.
బాజీరావు తన ముస్లిం ఉంపుడుగత్తె నుండి జన్మించిన రాజ్పుత్ రాజు ఛత్రసాల్ కుమార్తె మస్తానీని తన భార్యగా తీసుకున్నాడు.[20] ఈ సంబంధం రాజకీయమైనది, ఛత్రసాల్ను సంతోషపెట్టడానికి ఏర్పాటు చేయబడింది.[10] మస్తానీకి 1734లో కృష్ణరావు అనే కుమారుడు జన్మించాడు. అతని తల్లి ముస్లిం అయినందున, హిందూ పూజారులు ఉపనాయన వేడుకను నిర్వహించడానికి నిరాకరించారు, అతను షంషేర్ బహదూర్ అని పిలువబడ్డాడు.[2] 1740లో బాజీరావు, మస్తానీ మరణించిన తరువాత, కాశీబాయి ఆరేళ్ల షంషేర్ బహదూర్ను తన సొంత బిడ్డగా పెంచింది. షంషేర్ తన తండ్రి ఆధిపత్యంలో బాందా, కల్పి కొంత భాగాన్ని పొందాడు. 1761లో ఆయన, అతని సైన్యం మరాఠాలు ఆఫ్ఘన్ల మధ్య జరిగిన మూడవ పానిపట్ యుద్ధం పేష్వాతో కలిసి పోరాడారు. యుద్ధంలో గాయపడిన షంషేర్ చాలా రోజుల తరువాత డీగ్ మరణించాడు.[21][22]
బాజీరావు తన కార్యకలాపాల స్థావరాన్ని 1728లో సస్వాద్ నుండి పూణేకు మార్చాడు, కస్బా పెద్ద నగరంగా మారడానికి పునాది వేశాడు.[23] ఆయన 1730 జనవరి 10న శనివార్ వాడా నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు.[24]
1720 ఏప్రిల్ 17న షాహు బాజీరావ్ను తన తండ్రి తరువాత పేష్వాగా నియమించాడు. అతని నియామకం సమయానికి, మొఘల్ చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా శివాజీ మరణించినప్పుడు ఆ భూభాగాలపై మరాఠా హక్కులను సమర్థించారు. ఒక ఒప్పందం మరాఠాలకు దక్కను ఆరు ప్రావిన్సులలో పన్నులు వసూలు చేసే హక్కును ఇచ్చింది.[25] మరాఠా సామ్రాజ్యం తనను తాను రక్షించుకోవడానికి తన శత్రువులపై దాడి చేయవలసి ఉందని బాజీరావు షాహును ఒప్పించాడు.[26] మొఘల్ సామ్రాజ్యం క్షీణిస్తోందని, ఈ పరిస్థితిని సద్వినియోగం చేసుకుని ఉత్తర భారతదేశం దూకుడుగా విస్తరించాలని ఆయన భావించారు. మొఘలుల క్షీణిస్తున్న సంపదను బాజీరావు ఒక చెట్టుతో పోల్చాడు, దాని మూలాలపై దాడి చేస్తే అది కూలిపోతుంది. అతను చెప్పాడు అని నివేదించబడింది:
వాడిపోతున్న చెట్టు కాండం మీద దెబ్బ కొడదాం, అప్పుడు కొమ్మలు వాటంతట అవే రాలిపోతాయి. నా సలహా వినండి, నేను అటక్ గోడలపై మరాఠా జెండాను నాటుతాను.[27]
అయితే, కొత్త పేష్వాగా ఆయన అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొన్నారు.[2] బాజీరావు తనలాంటి యువకులైన మల్హర్ రావు హోల్కర్, రానోజీ షిండే, పవార్ సోదరులు, ఫతే సింగ్ భోంస్లే వంటి వారిని కమాండర్లుగా పదోన్నతి కల్పించారు-ఈ వ్యక్తులు దక్కన్ సుల్తానేట్లలో వంశపారంపర్య దేశ్ముఖ్లుగా ఉన్న కుటుంబాలకు చెందినవారు కాదు.[28]
దక్కన్ మొఘల్ వైస్రాయ్, హైదరాబాద్ నిజాం అయిన మొదటి అసఫ్ జా ఈ ప్రాంతంలో వాస్తవ స్వయంప్రతిపత్తి రాజ్యాన్ని సృష్టించాడు. షాహు లేదా అతని బంధువు కొల్హాపూర్ చెందిన రెండవ సంభాజీ మరాఠా సింహాసనానికి సరైన వారసుడా అని తనకు తెలియదని సాకుతో పన్నులు వసూలు చేసే షాహు హక్కును ఆయన సవాలు చేశారు. మాల్వా, గుజరాత్ కొత్తగా స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాల ప్రభువులపై మరాఠాలు తమ హక్కులను నొక్కి చెప్పాల్సిన అవసరం ఉంది. అనేక నామమాత్రపు మరాఠా ప్రాంతాలు వాస్తవానికి పేష్వా నియంత్రణలో లేవు, ఉదాహరణకు, సిద్ధులు జంజీరా కోటను నియంత్రించారు.[28][2][2]
సైనిక దండయాత్రలు & యుద్ధాలు
[మార్చు]
నిజాం
[మార్చు]బాజీరావు పేష్వా పాలన ప్రారంభంలో, నిజాం-ఉల్-ముల్క్ నాయకత్వంలోని మొఘల్ నాయకులు సయ్యద్ సోదరులపై తిరుగుబాటు చేశారు. ఈ తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి, సయ్యద్ సోదరులు మరాఠాల సహాయం కోరారు. అయితే, బాజీరావు, మల్హర్ రావు హోల్కర్, ఖండేరావు దభాడే పాల్గొన్న బాలాపూర్ యుద్ధంలో సయ్యద్ సోదరులు, మరాఠాల సంయుక్త బలగాలు నిజాం బలగాల చేతిలో ఓడిపోయాయి. శంకర్జీ మల్హర్ యుద్ధ ఖైదీగా పట్టుబడ్డాడు, ఇది పేష్వాగా బాజీరావు పాల్గొన్న మొదటి ముఖ్యమైన సైనిక పోరాటంగా నిలిచింది.[1][29]
1721 జనవరి 4న బాజీరావు తమ వివాదాలను పరిష్కరించుకోవడానికి హైదరాబాద్ నిజాం చిఖ్ల్తానాలో కలిశారు. అయితే, దక్కన్ ప్రావిన్సుల నుండి పన్నులు వసూలు చేసే మరాఠా హక్కును గుర్తించడానికి నిజాం నిరాకరించాడు.[2] 1721లో అతన్ని మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వజీర్గా నియమించారు, ఆయన పెరుగుతున్న శక్తిని చూసి ఆందోళన చెంది, 1723లో ఆయనను దక్కన్ నుండి అవధ్ బదిలీ చేశారు. నిజాం ఈ ఆదేశానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి, వజీరుగా రాజీనామా చేసి దక్కన్ వైపు కవాతు చేశాడు. చక్రవర్తి అతనికి వ్యతిరేకంగా సైన్యాన్ని పంపాడు, దీనిని నిజాం సఖర్-ఖేడా యుద్ధం ఓడించాడు, ఇది చక్రవర్తిని దక్కన్ వైస్రాయ్గా గుర్తించమని బలవంతం చేసింది. బాజీరావు నేతృత్వంలోని మరాఠాలు నిజాం ఈ యుద్ధంలో విజయం సాధించడంలో సహాయపడ్డారు. బాజీరావు శౌర్యానికి, ఒక వస్త్రాన్ని, 7,000 మంది వ్యక్తులతో కూడిన మన్సబ్దారి, ఒక ఏనుగు, ఒక ఆభరణంతో సత్కరించబడ్డాడు. యుద్ధం తరువాత, నిజాం మరాఠా ఛత్రపతి షాహు, మొఘల్ చక్రవర్తిని శాంతింపచేయడానికి ప్రయత్నించాడు, అయితే వాస్తవానికి, అతను ఒక సార్వభౌమ రాజ్యాన్ని ఏర్పరచుకోవాలనుకున్నాడు, దక్కనులో మరాఠాలను తన ప్రత్యర్థులుగా భావించాడు.[30]
1725లో, కర్ణాటక ప్రాంతం నుండి మరాఠా రెవెన్యూ కలెక్టర్లను తొలగించడానికి ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. అతన్ని ఎదుర్కోవడానికి మరాఠాలు ఫతే సింగ్ భోస్లే నాయకత్వంలో ఒక దళాన్ని పంపారు; బాజీరావు భోస్లేతో పాటు వెళ్ళాడు, కానీ స్టీవర్ట్ గోర్డాన్ ప్రకారం, బాజీరావు సైన్యానికి నాయకత్వం వహించలేదు. గోవింద్ సఖారామ్ సర్దేశాయ్ ప్రకారం బాజీరావు వ్యక్తిగతంగా షాహు నాయకత్వంలో ఈ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. దీనికి విరుద్ధంగా, స్టీవర్ట్ గోర్డాన్ కథనం ప్రకారం బాజీరావు దండయాత్ర సమయంలో అక్కడ ఉన్నప్పటికీ, నాయకత్వం వహించలేదు.[31]
దక్కన్లో కొల్హాపూర్ సంస్థానానికి చెందిన సంభాజీ II మరాఠా రాజు బిరుదు కోసం పోటీదారుగా మారాడు. అసలు ఛత్రపతి (షాహు లేదా సంభాజీ II) ఎవరో స్పష్టంగా తెలియకపోవడంతో, నిజాం ఈ అంతర్గత వివాదాన్ని అవకాశంగా తీసుకుని, చౌత్ చెల్లించడానికి నిరాకరించి, మధ్యవర్తిత్వం వహించడానికి ముందుకొచ్చాడు . శ్రీపత్రావ్ పంత్ ప్రతినిధి, చర్చలు ప్రారంభించి మధ్యవర్తిత్వానికి అంగీకరించమని షాహుకు సలహా ఇచ్చాడు. ఒక దశాబ్దం క్రితం బాజీరావు తండ్రితో పోరాడిన చంద్రసేన్ జాదవ్, సంభాజీ IIకి మద్దతు ఇచ్చాడు. నిజాం ప్రతిపాదనను తిరస్కరించి, బదులుగా దాడి ప్రారంభించేలా బాజీరావు షాహును ఒప్పించాడు.[28]
నిజాం పూణేపై దండెత్తి , అక్కడ సంభాజీ II ని రాజుగా పట్టాభిషేకం చేశాడు. ఆ తర్వాత ఫజల్ బేగ్ నాయకత్వంలోని ఒక సైనిక దళాన్ని వదిలి నగరం నుండి బయలుదేరాడు. నిజాం తన ఫిరంగి దళాన్ని ఉపయోగించి లోని , పర్గావ్ , పటాస్, సుపా, బారామతిలను దోచుకున్నాడు . 1727 ఆగస్టు 27 న, బాజీరావు తన నమ్మకస్తులైన మల్హర్ రావు హోల్కర్ , రానోజీ షిండే, పవార్ సోదరులతో కలిసి నిజాంపై ప్రతీకార గెరిల్లా దాడిని ప్రారంభించాడు. అతను నిజాం ఆధీనంలో ఉన్న పట్టణాలను నాశనం చేయడం ప్రారంభించాడు; పూణేను విడిచిపెట్టి, పుంటాంబ సమీపంలో గోదావరి నదిని దాటి జల్నా, సింధ్ఖేడ్లను దోచుకున్నాడు . బాజీరావు వాయవ్య దిశగా ఖాందేష్ వైపు మళ్లడానికి ముందు బెరార్, మహూర్, మంగ్రూల్పీర్, వాషిమ్లను నాశనం చేశాడు. ఆయన కోకర్ముండ వద్ద తాపి నదిని దాటి తూర్పు గుజరాత్లోకి ప్రవేశించి, 1728 జనవరిలో చోటా ఉదయ్పూర్కు చేరుకున్నాడు. నిజాం పూణేకు తిరిగి వచ్చాడని విన్న తరువాత, బాజీరావు బుర్హాన్పూర్ వైపు మళ్ళాడు; వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన బుర్హాన్పూర్కు ఉన్న ముప్పు గురించి విన్న తరువాత, నిజాం దానిని కాపాడటానికి ప్రయత్నిస్తాడని అతను భావించాడు. అయితే, బాజీరావు బుర్హాన్పూర్లోకి ప్రవేశించకుండా, 1728 ఫిబ్రవరి 14న ఖాందేష్లోని బెటవాడ్కు చేరుకున్నాడు. బాజీరావు తన ఉత్తర భూభాగాలను నాశనం చేశాడని నిజాం విన్నప్పుడు, ఆయన పూణేను విడిచిపెట్టి, తన ఫిరంగి దళం ప్రభావవంతంగా ఉండే బహిరంగ మైదానంలో బాజీరావును ఎదుర్కోవడానికి గోదావరి వైపు కవాతు చేశాడు . నిజాం తన ఫిరంగి దళం కంటే ముందుగా వెళ్ళాడు; 1728 ఫిబ్రవరి 25న, ఔరంగాబాద్కు పశ్చిమాన సుమారు 30 మైళ్ల (48 కి.మీ.) దూరంలో ఉన్న పాల్ఖేడ్ పట్టణంలో బాజీరావు, నిజాం సైన్యాలు ఒకదానికొకటి ఎదురుపడ్డాయి . నిజాంను మరాఠా దళాలు త్వరగా చుట్టుముట్టి బంధించాయి, అతని సరఫరా, కమ్యూనికేషన్ మార్గాలు తెగిపోయాయి. అతను సంధి చేసుకోవలసి వచ్చింది; అతను మార్చి 6న ముంగీ షెవ్గావ్ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు , షాహును రాజుగా, దక్కన్లో పన్నులు వసూలు చేసే మరాఠా హక్కును గుర్తించాడు.[2]
ఈ సంఘటన సైనిక వ్యూహం అద్భుతమైన అమలుకు ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది.[10] తన 'మిలిటరీ హిస్టరీ ఆఫ్ ఇండియా'లో జదునాథ్ సర్కార్ ఇలా వ్రాశారు: "తేలికపాటి ఫిరంగి దళాల యుగంలో, ఒక మేధావి నాయకత్వం వహించినప్పుడు, వేటాడే అశ్విక దళం ఏమి సాధించగలదో ఈ దండయాత్ర ఒక ఉత్తమ ఉదాహరణను ఇస్తుంది."[32]
బుందేల్ఖండ్
[మార్చు]
బుందేల్ఖండ్, ఛత్రసాల్ మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. 1728 డిసెంబరులో, ముహమ్మద్ ఖాన్ బంగష్ నేతృత్వంలోని మొఘల్ సైన్యం అతనిపై దాడి చేసి అతని కోటను, కుటుంబాన్ని ముట్టడించింది. ఛత్రసాల్ పదేపదే బాజీరావు సహాయం కోరినప్పటికీ, అతను ఆ సమయంలో మాల్వాలో బిజీగా ఉన్నాడు. ఆయన తన దారుణ పరిస్థితిని గజేంద్ర మోక్షం పోల్చారు. బాజీరావుకు రాసిన లేఖలో ఛత్రసాల్ ఈ క్రింది పదాలను రాశారు:
ప్రసిద్ధ ఏనుగు మొసలికి చిక్కినప్పుడు ఎలాంటి దుస్థితిలో ఉందో, నేను కూడా అలాంటి దుస్థితిలోనే ఉన్నానని తెలుసుకో. నా వీర జాతి అంతరించిపోయే దశలో ఉంది. ఓ బాజీ రావు, వచ్చి నా గౌరవాన్ని కాపాడు.[33]
1729 మార్చిలో ష్వా ఛత్రసాల్ అభ్యర్థనకు స్పందించి, 25,000 మంది అశ్విక దళంతో తన లెఫ్టినెంట్లు పిలాజీ జాదవ్, తుకోజీ పవార్, నారో శంకర్, దావల్జీ సోమ్వంశీలతో బుందేల్ఖండ్ వైపు దండెత్తాడు. "తాను మళ్లీ బుందేల్ఖండ్పై దాడి చేయనని" ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేయడంతో, బంగష్ తరువాత అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోవలసి వచ్చింది. బుందేల్ఖండ్ పాలకుడిగా ఛత్రసాల్ స్థానం పునరుద్ధరించబడింది. అతను బాజీరావుకు ఒక పెద్ద జాగీరును మంజూరు చేసి , తన కుమార్తె మస్తానీని అతనికి ఇచ్చాడు. 1731 డిసెంబరులో ఛత్రసాల్ మరణానికి ముందు, అతను తన భూభాగాలలో మూడింట ఒక వంతును మరాఠాలకు అప్పగించాడు.[2]
పోర్చుగీస్
[మార్చు]లూసో-మరాఠా యుద్ధం పోర్చుగీస్ సామ్రాజ్యం, భారతదేశంలోని పోర్చుగీస్ భూభాగంపై దాడి చేసిన మరాఠా సమాఖ్య మధ్య సాయుధ పోరాటం. ఈ సంఘర్షణ పోర్చుగీస్ విజయానికి దారితీసింది. పోర్చుగీస్ భూభాగం నుండి మరాఠాలు ఉపసంహరించుకున్నారు.[34] అయినప్పటికీ, 1733 మార్చి 13న సాల్సెట్ ద్వీపం దాడితో పోర్చుగీసులపై శత్రుత్వాన్ని తిరిగి ప్రారంభించాలని బాజీరావ్ ప్రణాళిక వేశాడు.[35] ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మరాఠాలు మళ్లీ పోర్చుగీస్ భూభాగంపై దాడి చేసి బస్సేన్పై దాడి చేస్తుండటంతో శాంతి స్వల్పకాలికంగా నిరూపించబడింది.[34]
గుజరాత్
[మార్చు]మధ్య భారతదేశంలో మరాఠా ప్రభావాన్ని ఏకీకృతం చేసిన తరువాత, బాజీరావు సంపన్న ప్రావిన్స్ అయిన గుజరాత్ నుండి పన్నులు వసూలు చేసే మరాఠా హక్కును నొక్కి చెప్పాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, 1730లో చిమాజీ అప్పా ఆధ్వర్యంలో మరాఠా దళాన్ని అక్కడికి పంపాడు. ప్రావిన్స్ మొఘల్ గవర్నర్ అయిన సర్బులాండ్ ఖాన్, మరాఠాలకు చౌత్ సేకరించే హక్కును అప్పగించాడు. ఆయన స్థానంలో త్వరలో అభయ్ సింగ్ నియమించబడ్డాడు, ఆయన పన్నులు వసూలు చేసే మరాఠా హక్కును కూడా గుర్తించారు. ఇది షాహు యొక్క సేనాపతి (కమాండర్-ఇన్-చీఫ్) త్రింబక్ రావు దభాడేను ఆగ్రహానికి గురిచేసింది, అతని పూర్వీకులు గుజరాత్పై చాలాసార్లు దాడులు చేసి, ఆ రాష్ట్రం నుండి పన్నులు వసూలు చేసే తమ హక్కును నొక్కి చెప్పారు. తన కుటుంబ ప్రభావ క్షేత్రంగా భావించిన దానిపై బాజీరావు నియంత్రణతో విసుగు చెందిన అతను పేష్వాకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశాడు.[36] గుజరాత్కు చెందిన మరో ఇద్దరు మరాఠా ప్రభువులు దామాజీ రావు గైక్వాడ్, కదమ్ బందే కూడా దభాడేకు మద్దతు ఇచ్చారు.[28]
728లో గిర్ధర్ బహదూర్ ఓటమి తర్వాత, మొఘల్ చక్రవర్తి మరాఠాలను అణచివేయడానికి జై సింగ్ IIని నియమించాడు. జై సింగ్ శాంతియుత ఒప్పందాన్ని సిఫార్సు చేశాడు; చక్రవర్తి దానిని అంగీకరించలేదు, అతని స్థానంలో ముహమ్మద్ ఖాన్ బంగష్ను నియమించాడు. బంగష్ నిజాం, త్రింబక్ రావు, సంభాజీ II లతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. దభోయ్ మైదానంలో దభాడే, గైక్వాడ్ 40 వేల మంది సైన్యంతో బహిరంగ యుద్ధానికి సన్నాహాలు చేశారని, అయితే బాజీరావు సైన్యం మొత్తం మీద 25 వేలకు కూడా చేరలేదని బాజీరావు తెలుసుకున్నాడు. షాహు సమక్షంలో వివాదాన్ని సామరస్యంగా పరిష్కరించుకోవాలని బాజీరావు దభాడేకు పదేపదే సందేశాలు పంపాడు. ఏప్రిల్ 13న వర్ణ ఒప్పందంపై సంతకం చేయడం ద్వారా బాజీరావు సంభాజీ IIతో వివాదాన్ని పరిష్కరించుకున్నాడు, ఈ ఒప్పందం షాహు, సంభాజీ IIల భూభాగాలను విభజించింది. నిజాం 1732 డిసెంబర్ 27న రోహే-రామేశ్వర్ వద్ద బాజీరావును కలుసుకుని, మరాఠా దండయాత్రలలో జోక్యం చేసుకోనని వాగ్దానం చేశాడు.[2]
త్రింబక్ రావును లొంగదీసుకున్న తర్వాత షాహు, బాజీరావు శక్తివంతమైన దభాడే వంశంతో వైరాన్ని నివారించారు; త్రింబక్ కుమారుడు యశ్వంత్ రావు షాహుకు సేనాపతిగా నియమించబడ్డాడు. దభాడే వంశం వారు వచ్చే ఆదాయంలో సగం షాహు ఖజానాలో జమ చేస్తే గుజరాత్ నుండి చౌత్ వసూలు చేయడం కొనసాగించడానికి అనుమతించబడ్డారు.[2]
సిద్ధిస్
[మార్చు]జంజీరా సిద్ధులు భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలో ఒక చిన్న, వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన భూభాగాన్ని నియంత్రించారు. వారు మొదట జంజీరా కోటను మాత్రమే కలిగి ఉన్నప్పటికీ, శివాజీ మరణం తరువాత వారు తమ పాలనను మధ్య, ఉత్తర కొంకణ్ ఎక్కువ భాగానికి విస్తరించారు.[28] 1733లో సిద్ది నాయకుడు యాకుట్ ఖాన్ మరణం తరువాత, అతని కుమారులలో ఒకరైన అబ్దుల్ రెహ్మాన్, బాజీరావ్ సహాయం కోరాడు. కన్హోజీ ఆంగ్రే కుమారుడు సెఖోజీ ఆంగ్రే నేతృత్వంలో బాజీరావు మరాఠా దళాన్ని పంపాడు. కొంకణ్లోని అనేక భాగాలపై మరాఠాలు తిరిగి నియంత్రణ సాధించి, జంజీరాను ముట్టడించారు. 1733 జూన్లో పేష్వా ప్రత్యర్థి పంత్ ప్రతినిధి రాయగడ్ కోట (జంజీరా సమీపంలో) ఆక్రమించిన తరువాత వారి బలం మళ్లించబడింది. సెఖోజీ ఆంగ్రే ఆగస్టులో మరణించాడు (మరాఠా స్థానాన్ని మరింత బలహీనపరిచాడు), బాజీరావు సిద్దిలతో శాంతి ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. అబ్దుల్ రెహమాన్ను పాలకుడిగా అంగీకరిస్తే జంజీరాపై నియంత్రణను నిలుపుకోవడానికి అతను సిద్ధిలను అనుమతించాడు; అంజన్వెల్ , గోవాల్కోట్, ఉండేరిలపై నియంత్రణను నిలుపుకోవడానికి కూడా వారిని అనుమతించారు. మరాఠాలు రాయగడ్, రేవాస్ , థాల్, చౌల్లను నిలుపుకున్నారు.[2]
పేష్వా సతారా తిరిగి వచ్చిన వెంటనే సిద్దిలు తమ కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి పొందడానికి దాడి ప్రారంభించారు, తరువాత 1734 జూన్లో రాయగడ్ కోటను వారు స్వాధీనం చేసుకోకుండా నిరోధించడానికి బాజీరావు ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. 1736 ఏప్రిల్ 19న చిమ్నాజీ రేవాస్ సమీపంలోని సిద్ధి శిబిరంపై ఆకస్మిక దాడి చేసి, వారి నాయకుడు సిద్ధి సత్తో సహా సుమారు 1,500 మందిని చంపాడు. 1736 జూన్లో, గోవాల్కోట్ వంటి భూభాగాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి బాజీరావు యసాజీ గైక్వాడ్, ధనాజీ తోరత్, సిడోజీ బార్గేల నాయకత్వంలో ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు . అదే సంవత్సరం సెప్టెంబర్ 25న, సిద్ధిలు ఒక శాంతి ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, ఇది వారిని జంజీరా, గోవాల్కోట్, అంజన్వెల్లకు పరిమితం చేసింది.[37]
_and_Peshwa_Bajirao_I_seated_together,_circa_18th_century.jpg)
రాజపుతానా
[మార్చు]షాహు సమ్మతితో, బాజీరావు 1735 అక్టోబరు 9న ఉత్తర దిశగా ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించాడు. తన భార్య కాశీబాయి కలిసి, అతను రాజపుత్ర ఆస్థానాలను సందర్శించి, చౌత్ చెల్లించమని వారిని ఒప్పించాలని అనుకున్నాడు.[38] బాజీరావు 1736 జనవరిలో మేవార్ దక్షిణ సరిహద్దుకు చేరుకున్నాడు, అక్కడ రెండవ రాణా జగత్ సింగ్ తన సందర్శనకు ఏర్పాట్లు చేశాడు.[39]
దౌత్యపరమైన చర్చలు ప్రారంభమయ్యాయి. బాజీరావు పిచోలా సరస్సు మధ్యలో ఉన్న జగ్మందిర్ ప్యాలెస్ (రాణా జగత్ సింగ్ ఆహ్వానం మేరకు), నాథ్-ద్వార కూడా సందర్శించారు. మేవార్లో సమస్యలను పరిష్కరించిన తరువాత బాజీరావు జైపూర్ వైపు ముందుకు సాగాడు. జై సింగ్ తన దళాలతో దక్షిణాన వేగంగా వెళ్లాడు, వారు భంభోలావో (కిషన్గఢ్ సమీపంలో) కలుసుకున్నారు.[39]
వారి సమావేశం అనేక రోజులు కొనసాగింది, చౌత్ గురించి, మొఘల్ చక్రవర్తి నుండి మాల్వాను అప్పగించడం గురించి చర్చలు జరిగాయి. బాజీరావు అప్పుడు దక్కనుకు తిరిగి వచ్చాడు. అయితే చక్రవర్తి అతని డిమాండ్లకు అంగీకరించలేదు, తనను బలవంతంగా అంగీకరించమని ఢిల్లీకి వెళ్లాలని అనుకున్నాడు.[40]
ఢిల్లీకి కవాతు
[మార్చు]త్రయంబక్ రావు మరణం తరువాత మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా బంగష్ కూటమి విడిపోయింది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఆయనను మాల్వా నుండి పిలిపించి, రెండవ జై సింగ్ను మాల్వా గవర్నర్గా తిరిగి నియమించాడు. అయితే, 1733 మందసౌర్ యుద్ధంలో మరాఠా నాయకుడు హోల్కర్ జై సింగ్ను ఓడించాడు. మరో రెండు యుద్ధాల తరువాత, మాల్వా నుండి ₹ 22 లక్షలకు సమానమైన చౌత్ వసూలు చేసే హక్కును మరాఠాలకు ఇవ్వాలని మొఘలులు నిర్ణయించారు. 1736 మార్చి 4న బాజీరావు, జై సింగ్ , కిషన్గఢ్ వద్ద ఒక ఒప్పందానికి వచ్చారు. ఈ ప్రణాళికకు అంగీకరించేలా జై సింగ్ చక్రవర్తిని ఒప్పించాడు, బాజీరావు ఆ ప్రాంతానికి డిప్యూటీ గవర్నర్గా నియమించబడ్డాడు. బలహీనపడుతున్న మొఘల్ చక్రవర్తిని లొంగదీసుకోవడానికి ఇది మంచి సమయం అని జై సింగ్ రహస్యంగా బాజీరావుకు తెలియజేశాడని నమ్ముతారు.[2]
ముందుకు సాగుతున్న మరాఠా సైన్యం గురించి తెలుసుకున్న మొఘల్ చక్రవర్తి మొదటి సాదత్ అలీ ఖాన్ ఆగ్రా నుండి కవాతు చేసి, పురోగతిని తనిఖీ చేయమని కోరాడు. మరాఠా నాయకులు మల్హర్ రావు హోల్కర్, వితోజీ బులే, పిలాజీ జాదవ్ యమునా నదిని దాటి దోఆబ్లోని మొఘల్ భూభాగాలను దోచుకున్నారు. సాదత్ ఖాన్ 150,000 మంది బలగాలకు నాయకత్వం వహించి, జలెసర్ వద్ద వారిని ఓడించి, మధురకు పదవీ విరమణ చేశాడు. మల్హర్ రావు హోల్కర్ గ్వాలియర్ సమీపంలో బాజీరావ్ సైన్యంలో తిరిగి చేరాడు. మరాఠాలు దక్కనుకు వెనుదిరిగిపోయారని భావించి, సంసం-ఉద్-దౌలా, మీర్ బక్షి, ముహమ్మద్ ఖాన్ బంగష్ మథుర సంసం-ఉద-దౌలా గుడారంలో ఒక విందుకు సాదత్ అలీ ఖాన్ను ఆహ్వానించారు. ఆ విందు సమయంలో, బాజీరావు ఆగ్రా-ఢిల్లీ ప్రత్యక్ష మార్గాన్ని తప్పించుకుని జాట్, మేవాటి కొండ మార్గం గుండా జారుకుని ఢిల్లీలో ఉన్నాడని వారు తెలుసుకున్నారు. మొఘల్ సేనాధిపతులు విందును విడిచిపెట్టి, రాజధానికి హడావిడిగా తిరిగి వెళ్ళడం ప్రారంభించారు.[41] బాజీరావు పురోగతిని అడ్డుకోవడానికి మొఘల్ చక్రవర్తి మీర్ హసన్ ఖాన్ కోకా నాయకత్వంలో ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. 1737 మార్చి 28న ఢిల్లీ శివార్లలోని రికాబ్గంజ్ వద్ద మరాఠాలు అతని సైన్యాన్ని ఓడించారు. మరాఠాల చేతిలో మొఘల్ సైన్యాలు ఓడిపోయాయన్న వార్త వ్యాపించగానే, ఏ క్షణంలోనైనా మరాఠా విజేత దాడి చేస్తాడేమోనని ఊహించిన ఢిల్లీ పౌరులలో అకస్మాత్తుగా భయం ఆవరించింది. కానీ, నగరాన్ని నిరాటంకంగా స్వాధీనం చేసుకోగలిగినప్పటికీ, బాజీరావు తన విజయాన్ని కొనసాగించలేదు. బాజీరావు రాజధాని ద్వారాల ముందు ఉన్నాడని విన్నప్పుడు, వజీర్ తన సైన్యంతో వేగంగా ఢిల్లీ వైపు వస్తున్నాడని అతనికి గూఢచార సమాచారం అందింది. నగరంలో ఇంకా ఎక్కువసేపు ఉండటం తన స్థానానికి తీవ్ర ప్రమాదం కలిగిస్తుందని, మరాఠా ప్రధాన భూభాగంతో ఉన్న సమాచార మార్గాలకు ముప్పు కలిగిస్తుందని పేష్వా గ్రహించాడు. అతను మాల్వా వైస్రాయ్ పదవి అనే చక్రవర్తి ప్రతిపాదనతో సంతృప్తి చెందాడు. అందువల్ల, అతను తన సైనికులతో ఢిల్లీ నుండి దక్షిణం వైపు బయలుదేరాడు.[42][2] తిరిగి వచ్చే మార్గంలో అతను బాద్షాపూర్ మొఘల్ వజీర్ ఖమర్-ఉద్-దిన్ ఖాన్ను ఎదుర్కొన్నాడు. భారీ పోరాటం తరువాత సుదీర్ఘమైన, అలసిపోయిన కవాతు తరువాత, పేష్వా వజీర్పై దాడి చేసే మానసిక స్థితిలో లేడు. తన ఫిరంగిదళం, అతని మనుషులలో కొంత భాగం ఇంకా రోడ్డుపై ఉన్నందున వజీర్ తన దళాలను యుద్ధానికి సిద్ధం చేయలేకపోయాడు. రోజు విఫలమైన నేపథ్యంలో రెండు దళాల మధ్య ఘర్షణ జరిగింది. ఒక ఏనుగు కొన్ని గుర్రాలను మరాఠాలు స్వాధీనం చేసుకున్నారు, వారి వైపు 30 మంది పురుషులు మరణించారు.[43] ఆ తరువాత, వారు రాత్రి శిబిరానికి వెళ్ళే ముందు మరో ఎనిమిది మైళ్ళు కదిలారు. వజీర్ సైన్యం కంటే తన సంఖ్య ఎక్కువగా ఉందని, ఇతర మొఘల్ ప్రభువుల నుండి బలోపేతం అయ్యే అవకాశం ఉందని గ్రహించి, అతను తెల్లవారుజామున బాద్షాపూర్ నుండి త్వరగా వెనక్కి తగ్గాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. రాజ్పుతానా గుండా వెళ్ళిన బాజీరావ్ నార్నోల్, తరువాత అజ్మీర్ చేరుకున్నాడు. మొఘలులు మరాఠాలను వెంబడించలేకపోయారు, చక్రవర్తి వారిని ఢిల్లీకి పిలిపించాడు. రాజపుత్ర యువరాజులు మరోసారి పేష్వాకు తమ విధేయతను ధృవీకరించి, అతని రక్షణను అభ్యర్థించారు.[44][45]
ఈ సంఘటన రాజధానిలో తీవ్ర దిగ్భ్రాంతిని, గందరగోళాన్ని కలిగించింది. పేష్వా అకస్మాత్తుగా నగరాన్ని విడిచిపెట్టినప్పటికీ, అతను ప్రభుత్వ బలహీనతను బహిర్గతం చేశాడు. పేష్వా ఆకస్మిక దాడి సైన్యం, ఢిల్లీ పౌరులపై సృష్టించిన నిరుత్సాహపరిచే ప్రభావం శాశ్వతమైనది.[46]
భోపాల్ యుద్ధం
[మార్చు]బాజీరావు ఢిల్లీకి వెళ్ళిన తరువాత మొఘల్ చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా నిజాం సహాయం కోరాడు-నిజాం దక్కన్ నుండి బయలుదేరి, బాజీరావ్ తిరిగి వచ్చిన దళాన్ని సిరోంజ్ వద్ద కలుసుకున్నాడు. మొఘల్ చక్రవర్తితో తన సంబంధాన్ని సరిచేయడానికి ఢిల్లీకి వెళుతున్నానని పేష్వాకు చెప్పాడు. నిజాంతో ఇతర మొఘల్ అధిపతులు చేరారు, బాజీరావుకు వ్యతిరేకంగా 30,000 మంది మొఘల్ సైన్యాన్ని (ఫిరంగుల సాయంతో) పంపించారు. పేష్వా 80,000 మంది సైనికులను సమీకరించాడు. దక్కను నుండి నిజాంకు సహాయాన్ని ఎదుర్కోవడానికి, నసీర్ జంగ్ బుర్హాన్పూర్ దాటి ముందుకు సాగకుండా నిరోధించడానికి సూచనలతో బాజీరావు తపతి నది 10,000 మంది (చిమాజీ అప్పాల కింద) బలగాలను మోహరించాడు. అతను, అతని దళాలు 1737 డిసెంబర్ ప్రారంభంలో నర్మదా నదిని దాటి, శత్రువుల కదలికలను గమనించడానికి నియమించబడిన ఏజెంట్లు, గూఢచారులతో సంభాషించారు. నిజాం తన సైన్యాన్ని, ఫిరంగులను సురక్షితంగా ఉంచడానికి భోపాల్ అనే బలవర్థకమైన పట్టణంలో తన వెనుక భాగంలో సరస్సు తో ఆశ్రయం పొందాడు.[47]
నిజాం, ఇక నిలబడలేకపోయాడు, 1738 జనవరి 7న దోరాహా శాంతి ఒప్పందం సంతకం చేశాడు.[48] మాల్వాను మరాఠాలకు అప్పగించారు, మొఘలులు నష్టపరిహారం ₹ 5,000,000 కు సమానమైన మొత్తాన్ని చెల్లించడానికి అంగీకరించారు, నిజాం ఈ ఒప్పందానికి కట్టుబడి ఉండటానికి ఖురాన్ పై ప్రమాణం చేశాడు.[2]
దక్కన్
[మార్చు]1738 - 1740 మధ్య, నాదిర్ షా భారతదేశంపై దండయాత్ర ప్రారంభించాడు.[49] ఈ బెదిరింపుకు ప్రతిస్పందనగా మొఘల్ చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షా హైదరాబాద్ నిజాం అసఫ్ జాహ్ను ఢిల్లీ పిలిపించాడు. చక్రవర్తి అభ్యర్థనను అంగీకరించి, అసఫ్ జా తన సైన్యాన్ని సమీకరించి, దండయాత్రను ప్రతిఘటించే ప్రయత్నంలో ఢిల్లీకి కవాతు చేశాడు.[50][51]
నిజాం లేకపోవడంతో, దక్కన్ ఆరు ప్రావిన్సులను స్వాధీనం చేసుకునే లక్ష్యంతో బాజీరావు హైదరాబాద్ దాడి చేశాడు. రెండవ జై సింగ్ నుండి భోపాల్ యుద్ధం ద్వారా ఇప్పటికే మాల్వా స్వాధీనం చేసుకున్న బాజీరావు, నిజాం లేనప్పుడు హైదరాబాద్ను లక్ష్యంగా చేసుకుని మరాఠా ప్రభావాన్ని విస్తరించడానికి ప్రయత్నించాడు.[52][53] 1739 డిసెంబరులో బాజీరావు 50,000 మంది గుర్రపు, కాళ్ళ సైనికులతో కూడిన బలీయమైన దళాన్ని హైదరాబాద్ వైపు నడిపించాడు. తన తండ్రి లేకపోవడంతో దక్కన్ను స్వాధీనం చేసుకోవాలన్న మరాఠాల ఉద్దేశం గురించి సమాచారం అందుకున్న నాసిర్ జంగ్, 10,000 మంది సైనికులను సమీకరించి బాజీరావుకు వ్యతిరేకంగా కవాతు చేశాడు. రెండు పార్టీలు గోదావరి నది దాటిన తరువాత యుద్ధం జరిగింది.[54]
తరువాతి యుద్ధంలో, కొన్ని మూలాల ప్రకారం, బాజీరావు ఓడిపోయాడు, అతని సైన్యం అవమానకరమైన శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకోవలసి వచ్చింది, ఇది మరాఠా దళాలకు గణనీయమైన ఎదురుదెబ్బగా గుర్తించబడింది.[53][32] అయితే, ప్రత్యామ్నాయ వృత్తాంతాల ఆధారంగా, బాజీరావు యుద్ధ కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడం ద్వారా తన బాధను తగ్గించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. ఉత్తర మార్గాన్ని స్థాపించడానికి నిజాం నుండి అదనపు భూభాగాల కోసం ఆయన చేసిన అభ్యర్థన విఫలమైనప్పుడు, అతను ఔరంగాబాద్ కోటలో నిజాం కుమారుడు నాసిర్ జంగ్ను ముట్టడించాడు, చివరికి నెమడ్, ఖర్గోన్ జిల్లాలను వదులుకోవలసి వచ్చింది.[55]
కొన్ని చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, పేష్వా బాజీరావు చివరి యుద్ధం 1739లో మధ్యప్రదేశ్లోని రావర్ఖేడిలో నిజాం కుమారుడు నాసిర్ జంగ్ వ్యతిరేకంగా జరిగింది. నాసిర్ జంగ్ యుద్ధంలో ఓడిపోయి తప్పించుకున్నాడు. [56][57] నాసిర్ శాంతి కోసం విజ్ఞప్తి చేయగా బాజీరావు, నాసిర్ మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. దాని ప్రకారం, దక్కన్లోని ఆరు ప్రావిన్సుల నుండి చౌత్ వసూలు చేసే అధికారాన్ని మరాఠాలు కోల్పోయారు, దక్కన్పై మళ్లీ దండయాత్ర చేయబోమని బాజీరావు వాగ్దానం చేశాడు. నిజాం గతంలో వాగ్దానం చేసిన ఖర్గోన్, హండియా అధికారికంగా మరాఠా సామ్రాజ్యానికి అప్పగించబడ్డాయి.[53]
ఈ సంఘర్షణ ముగిసిన తరువాత ఏప్రిల్ 1740లో బాజీరావు మరణించడంతో, ఇది అతనికి చివరి సైనిక పోరాటంగా నిలిచింది.[32][58]
యుద్ధ వ్యూహాలు, పాత్ర & వారసత్వం
[మార్చు]
బాజీరావు యుద్ధంలో అశ్విక దళాన్ని ఉపయోగించి వేగవంతమైన వ్యూహాత్మక కదలికలకు ప్రసిద్ధి చెందాడు.[59] బ్రిటిష్ ఫీల్డ్ మార్షల్ బెర్నార్డ్ మాంట్గోమెరీ పాల్ఖేడ్ ప్రచారంలో బాజీరావు వ్యూహాలను అధ్యయనం చేశాడు, ముఖ్యంగా అతని వేగవంతమైన కదలికలు, శత్రువుపై " విన్యాస యుద్ధం " నిర్వహిస్తున్నప్పుడు (సరఫరా, కమ్యూనికేషన్ లైన్ల గురించి పెద్దగా చింతించకుండా) భూమిపై జీవించగల అతని దళాల సామర్థ్యాన్ని అధ్యయనం చేశాడు. తన పుస్తకం, ఎ కన్సైజ్ హిస్టరీ ఆఫ్ వార్ఫేర్లో, మాంట్గోమెరీ పాల్ఖేడ్లో బాజీరావు విజయం గురించి ఈ క్రింది విధంగా వ్రాశాడు:
పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో మరాఠాలు అత్యుత్తమంగా రాణించారు, 1727–28 నాటి పాల్ఖేడ్ దండయాత్రలో బాజీ రావు I నిజాం-ఉల్-ముల్క్ను తన సైనిక వ్యూహంతో ఓడించాడు, ఇది వ్యూహాత్మక చలనశీలతకు ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ . బాజీ రావు సైన్యం పూర్తిగా అశ్విక దళం, కేవలం ఖడ్గం, బల్లెం, కొన్ని దళాలలో విల్లు, గుండ్రని డాలుతో మాత్రమే ఆయుధాలు కలిగి ఉండేది. ప్రతి ఇద్దరు మనుషులకు ఒక అదనపు గుర్రం ఉండేది. మరాఠాలు ఫిరంగి, సామాను, లేదా చేతి తుపాకులు, రక్షణ కవచాలు వంటి వాటి బరువు లేకుండా స్వేచ్ఛగా కదిలారు. వారు దోపిడీల ద్వారా తమకు కావలసినవి సమకూర్చుకున్నారు.[60]
మోంట్గోమెరీ ఇంకా ఇలా రాశారు,
దక్కన్పై నిజాం పాలనను బాజీ రావు ద్వేషించాడు, అతనే మొదటి దెబ్బ కొట్టాడు. అక్టోబర్ 1727లో, వర్షాకాలం ముగియగానే, బాజీ రావు నిజాం భూభాగాల్లోకి దూసుకువచ్చాడు. తేలికపాటి ఆయుధాలు కలిగిన మరాఠాలు ప్రధాన పట్టణాలు, కోటలను తప్పించుకుంటూ, దేశాన్ని దోచుకుంటూ, తగలబెడుతూ, నాశనం చేస్తూ చాలా వేగంగా కదిలారు. నవంబర్ 1727 ప్రారంభంలో నిజాం యొక్క సమర్థుడైన లెఫ్టినెంట్, ఇవాజ్ ఖాన్ చేతిలో వారు ఒక ఎదురుదెబ్బ తిన్నారు, కానీ ఒక నెలలోపే వారు పూర్తిగా కోలుకుని, తూర్పు, ఉత్తరం, పడమర దిశల్లో ఆకస్మిక మార్పులతో మళ్ళీ దూసుకుపోయారు. నిజాం తన బలగాలను సమీకరించి, కొంతకాలం వారిని వెంబడించాడు, కానీ మరాఠాల వేగవంతమైన, అనూహ్యమైన కదలికలతో అతను అయోమయానికి గురయ్యాడు, అతని సైనికులు అలసిపోయారు.[60]
చాలా మంది చరిత్రకారులు బాజీరావును మరాఠా సామ్రాజ్య చరిత్రలో ఒక ప్రసిద్ధ వ్యక్తిగా పరిగణిస్తారు.[61][14]
'బాజీరావు I: ది గ్రేట్ పేష్వా పుస్తకానికి రాసిన తన పరిచయంలో కె.ఎం. పణిక్కర్ ఇలా రాశారు:
గొప్ప పేష్వా అయిన బాజీ రావు, నిస్సందేహంగా 18వ శతాబ్దంలో భారతదేశం అందించిన అత్యంత విశిష్టమైన రాజనీతిజ్ఞుడు, సేనాపతి. శివాజీ మహారాజ్ మరాఠా రాజ్య స్థాపకుడు అయితే, దానిని విచ్ఛిన్నం నుండి కాపాడి, జాతీయ రాజ్యాన్ని సామ్రాజ్యంగా మార్చినది తానేనని బాజీ రావు చెప్పుకోగలడు.[62]
అతను తన కాలంలోని గొప్ప సైనిక జనరల్లలో ఒకరిగా కూడా పరిగణించబడ్డాడు.[63] జాదునాథ్ సర్కార్ బాజీరావును "స్వర్గంలో జన్మించిన అశ్వికదళ నాయకుడు" అని పిలిచారు.[64] తన ఇరవై సంవత్సరాల సైనిక వృత్తిని కూడా వివరిస్తూ, జదునాథ్ సర్కార్ ఇలా వ్రాశారు:
గొప్ప శివాజీ మహారాజ్ కాలం నుండి హిందూ జాతి అందించిన అత్యంత అద్భుతమైన కార్యశూరుడు, ఢిల్లీ నుండి శ్రీరంగపట్నం వరకు గుజరాత్ నుండి హైదరాబాద్ వరకు భారత ఖండం అంతటా శ్వాస ఆడనంతటి కార్యకలాపాలు, అలసట లేని ప్రయాణాలలో గడిపిన ఇరవై సంవత్సరాలు అలసిపోయాడు.[65]
బాజీరావుపై కూడా షాహుకు అవ్యక్త విశ్వాసం ఉండేది. మరొక సందర్భంలో ఆయన బాజీరావును "ఇనుప నరాలున్న వ్యక్తి" అని పిలిచారు.[66]
-
చిమాజీ అప్పకు బాజీరావు లేఖ -
31 మార్చి 1739; నాదిర్ షాను ఎదుర్కోవడానికి ఢిల్లీకి అదనపు బలగాలను పంపమని బాజీరావు తన సోదరుడు చిమాజీ అప్పాను కోరాడు. -
మరాఠాల సంతకాలు, 3వ వరుస బాజీరావు చేతిరాత.
.jpg)
మరణం
[మార్చు]
నిరంతర యుద్ధాలు, సైనిక పోరాటాల కారణంగా బాజీరావ్ శరీరం అలసిపోయింది.[67] బాజీరావు ఎదుర్కొన్న మొదటి అనారోగ్యం ఏప్రిల్ 23న కనిపించింది, ఆ సమయంలో లక్షణాలు తేలికపాటివిగా ఉండేవి. ఏప్రిల్ 26న జ్వరం ఎంతగా పెరిగిందంటే, బాజీరావు మతిభ్రమానికి గురయ్యాడు. అతను ఆదివారం అంటే ఏప్రిల్ 28, 1740 రాత్రి సుమారు 8:30 గంటల తర్వాత మరణించాడు.[68] అదే రోజు నర్మదా నది ఒడ్డున ఆయన అంత్యక్రియలు జరిగాయి. బాలాజీ బాజీరావ్ ఒక స్మారక చిహ్నంగా ఛత్రి నిర్మించమని రానోజీ షిండే ఆదేశించాడు. ఈ స్మారక చిహ్నం చుట్టూ ఒక ధర్మశాల ఉంది. ఈ ప్రాంగణంలో శివుడికి అంకితం చేయబడిన రామేశ్వర ఆలయం అనే ఆలయం ఉంది.[69]
జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో
[మార్చు]- కల్చరల్ లెగసీ ఆఫ్ ఇండియా రూపొందించిన మరాఠీ ఆడియో వెబ్ సిరీస్ 'శ్రీమంత్ కాశీబాయి బాజీరావ్ పేష్వె' లో బాజీరావ్ పాత్రను చిత్రీకరించారు.
- బాజీరావ్ మస్తానీ, పేష్వా గురించి 1925లో నానూభాయ్ బి. దేశాయ్, భాల్జీ పెందర్కర్ దర్శకత్వం వహించిన భారతీయ నిశ్శబ్ద సినిమా.[70]
- నాగనాథ్ ఎస్. ఇనమ్దార్ రచించిన 1972 నాటి కాల్పనిక మరాఠీ నవల రౌ, బాజీరావు I, మస్తానీల ప్రేమకథను చిత్రీకరించింది.[71]
- 1955లో ధీరూభాయ్ దేశాయ్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమా మస్తానీ. ఇందులో నిగర్ సుల్తానా, మన్హెర్ దేశాయ్, షాహు మోడ, ఆగా నటించారు.[72]
- సంజయ్ లీలా భన్సాలీ దర్శకత్వం వహించిన 2015 చారిత్రక డ్రామా సినిమా బాజీరావ్ మస్తానీ రణ్వీర్ సింగ్ బాజీరావ్ I పాత్రలో నటించారు.[8]
- శ్రీమంత్ పేష్వా బాజీరావ్ మస్తానీ, 2015లో ఈటీవీ మరాఠీలో ప్రసారమైన మరో భారతీయ టీవీ సిరీస్.[73]
- పేష్వా బాజీరావు , 2017లో వచ్చిన ఒక టీవీ సీరీస్, ఇందులో రుద్ర సోని యువ బాజీరావుగా కరణ్ సుచక్ వయోజన బాజీరావుగా నటించారు, ఇది సోనీ టీవీలో ప్రసారం చేయబడింది.[7]
మరింత చదవండి
[మార్చు]మొదటి బాజీరావ్ జీవితంపై కౌస్తుభ్ ఎస్. కస్తూర్ రాసిన మరాఠీ పుస్తకం "షహ్మత్పనా బాజీరావ్". [74]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ 1.0 1.1 Gokhale, Sandhya (2008). The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority in Maharashtra, 1818–1918. Shubhi. p. 82. ISBN 978-8182901322.
- ↑ 2.00 2.01 2.02 2.03 2.04 2.05 2.06 2.07 2.08 2.09 2.10 2.11 2.12 2.13 2.14 2.15 Chhabra, G. S. (2005) [1971]. Advanced Study in the History of Modern India (Volume 1: 1707–1813) (Revised ed.). Lotus Press. p. 19. ISBN 978-8189093068.
- ↑ New Cambridge History of India. The Marathas - Cambridge History of India (Vol. 2, Part 4). p. 114.
- ↑ Sardesai, Govind Sakharam (1946). New history of the Marathas Vol_2. pp. 85–86.
- ↑ SUVRATSUT (2018-01-09). Baji Rao I The Great Peshwa. pp. 104–105.
- ↑ Dighe, V. g (1944). Peshwa Bajirao I And Maratha Expansion. pp. 139–149.
- ↑ 7.0 7.1 "Peshwa Bajirao Review: Anuja Sathe shines as Radhabai in the period drama", India Today, 25 January 2017
- ↑ 8.0 8.1 Jha, Subhash K (19 October 2015). "Bajirao Mastani review: This gloriously epic Priyanka, Deepika and Ranveer-starrer is the best film of 2015". Firstpost. Retrieved 19 October 2015.
- ↑ Palsokar, R. D. (1996). Bajirao I An Outstanding Cavalry General (in ఇంగ్లీష్). Merven Technologies. ISBN 9788193989586.
- ↑ 10.0 10.1 10.2 Mehta, Jaswant Lal (2005). Advanced Study in the History of Modern India: 1707–1813. New Delhi: New Dawn Press. pp. 97, 215. ISBN 978-1932705546.
- ↑ Barave, Dinakara Dattātraya; Barve (Barave) Kula Snehasãvardhaka Maṇḍaḷa (2007). Barave (Barve) gharāṇyācā kulavr̥ttānta. p. 471. OCLC 824536402.
- ↑ Sardesai, Govind Sakharam (1946). New History of Marathas. Vol. 2. Phoenix Publications. p. 60.
- ↑ Dighe, V.G. (1944). Peshwa Bajirao I and Maratha Expansion (1 ed.). Karnatak Publishing House. p. 4.
- ↑ 14.0 14.1 Gordon, Stewart (1993). The New Cambridge History of India. Cambridge University Press. p. 114.
- ↑ Sharma, Shripad Rama (1951). The Making of Modern India: From A. D. 1526 to the Present Day. Orient Longmans. p. 239.
- ↑ Gokhale, Sandhya (2008). The Chitpavans: social ascendancy of a creative minority in Maharashtra, 1818–1918. Sandhya Gokhale. p. 82. ISBN 978-8182901322.
- ↑ 17.0 17.1 Mishra, Garima (3 January 2016). "Tracing Kashibai: The 'first' lady from Bhansali's Bajirao Mastani". The Indian Express. Retrieved 30 July 2017.
- ↑ Mehta, Jaswant Lal (2005). Advanced Study in the History of Modern India: 1707–1813. New Delhi: New Dawn Press. p. 124. ISBN 978-1932705546.
- ↑ Saha, B. P. (1997). Begams, concubines, and memsahibs. Vikas. p. 88. ISBN 978-8125902850.
- ↑ Jaswant Lal Mehta (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 (in ఇంగ్లీష్). Sterling Publishers Pvt. Ltd. p. 108. ISBN 978-1932705546.
- ↑ Srinivasachari, Chidambaram S. (1951). The Inwardness of British Annexations in India. University of Madras. p. 219.
- ↑ Crill, Rosemary; Jariwala, Kapil (2010). The Indian Portrait, 1560–1860. Mapin Publishing Pvt Ltd. p. 162. ISBN 978-8189995379.
- ↑ Kosambi, Meera (1989). "Glory of Peshwa Pune". Economic and Political Weekly. 24 (5): 247.
- ↑ Khare, Ganesh Hari (1949). Shaniwarwada (in Marathi) (1 ed.). Pune. p. 8.
{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link) CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ Mehta, Jaswant Lal (2005). Advanced Study in the History of Modern India: 1707–1813. New Delhi: New Dawn Press. pp. 492–494. ISBN 978-1932705546.
- ↑ Chhabra, G. S. (2005) [1971]. Advanced Study in the History of Modern India (Volume 1: 1707–1813) (Revised ed.). Lotus Press. p. 20. ISBN 978-8189093068.
- ↑ Sen, S. N. (2006). History Modern India. New Age International. p. 11. ISBN 978-8122417746.
- ↑ 28.0 28.1 28.2 28.3 28.4 Gordon, Stewart (2007). The Marathas 1600–1818. Cambridge [u.a.]: Cambridge University Press. pp. 117–121. ISBN 978-0521033169.
- ↑ Lobato, Alexandre (1965). Relações luso-maratas, 1658-1737 (in పోర్చుగీస్). Centro de Estudos Históricos Ultramarinos. p. 126.
- ↑ Kate, P. V. (1987). Marathwada Under the Nizams, 1724–1948. Mittal. pp. 11–13. ISBN 978-8170990178.
- ↑ Sardesai, Govind Sakharam (1957). New History of the Marathas: (2. Impr.) : Vol. 1-3 (in ఇంగ్లీష్). pp. 88 (vol2).
- ↑ 32.0 32.1 32.2 Sarkar, Jadunath (1960). Military History of India. M. C. Sarkar and Sons. p. 143.
- ↑ Sardesai, Govind Sakharam (1946). New History of the Marathas: The expansion of the Maratha power, 1707–1772. Phoenix Publications. p. 106.
- ↑ 34.0 34.1 Lobato 1965, p. 126.
- ↑ Thakare, Mayur (22 March 2011). "3". The Two Fateful Years 1737 to 1739 AD Understanding the Defence and Settlement Pattern of the Portuguese Province of the North during Maratha Portuguese War Campaign (Thesis). Deccan College Post Graduate And Research Institute. p. 75. hdl:10603/223296.
- ↑ Chhabra, G. S. (2005) [1971]. Advanced Study in the History of Modern India (Volume 1: 1707–1813) (Revised ed.). Lotus Press. p. 22. ISBN 978-8189093068.
- ↑ Chhabra, G. S. (2005) [1971]. Advanced Study in the History of Modern India (Volume 1: 1707–1813) (Revised ed.). Lotus Press. p. 19. ISBN 978-8189093068.
- ↑ Sarkar, Jadunath (1964). Fall Of The Mughal Empire. Vol. 1. Longman Group. p. 161.
- ↑ 39.0 39.1 Sarkar, Jadunath (1964). Fall Of The Mughal Empire. Vol. 1. Longman Group. p. 162.
- ↑ Sarkar, Jadunath (1964). Fall Of The Mughal Empire. Vol. 1. Longman Group. pp. 163–164, 168.
- ↑ Irvine, William. Later Mughals. Vol. 2. Oriental Books Reprint Corporation. p. 288.
- ↑ Srinivasan, C. K. (1961). Baji Rao I, the Great Peshwa (in ఇంగ్లీష్). Asia Publishing House. p. 104.
- ↑ Dighe, V. g (1944). Peshwa Bajirao I And Maratha Expansion. p. 136.
- ↑ Gupta, Hari Ram (1961). Marathas and Panipat (in ఇంగ్లీష్). Panjab University. p. 335.
- ↑ Malik, Zahiruddin (1977). The Reign of Muhammad Shah, 1719-1748 (in ఇంగ్లీష్). Asia Publishing House. pp. 132–133. ISBN 978-0-210-40598-7.
- ↑ Zahiruddin Malik (1973). A Mughal Statement Of 18th Century. p. 78.
- ↑ Malik, Zahiruddin (1977). The Reign of Muhammad Shah, 1719-1748 (in ఇంగ్లీష్). Asia Publishing House. p. 133. ISBN 978-0-210-40598-7.
- ↑ Bakshi, S. R.; Ralhan, O. P. (2007). Madhya Pradesh Through the Ages. Sarup & Sons. p. 384. ISBN 978-8176258067.
- ↑ Axworthy, Michael (24 March 2010). Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant (in ఇంగ్లీష్). Bloomsbury Publishing. pp. 177–187. ISBN 978-0-85773-347-4.
- ↑ Malik, Zahiruddin (1977). The Reign of Muhammad Shah, 1719-1748 (in ఇంగ్లీష్). Asia Publishing House. pp. 170–180. ISBN 978-0-210-40598-7.
- ↑ Dunbar, Sir George (1951). India and the Passing of Empire (in ఇంగ్లీష్). Nicholson & Watson.
- ↑ Bhatt, Rajendra Shankar (2005). Sawai Jai Singh (in ఇంగ్లీష్). National Book Trust, India. pp. 70–75. ISBN 978-81-237-4418-6.
- ↑ 53.0 53.1 53.2 Cheema, G. S. (2002). The Forgotten Mughals: A History of the Later Emperors of the House of Babar, 1707-1857 (in ఇంగ్లీష్). Manohar Publishers & Distributors. p. 176. ISBN 978-81-7304-416-8.
- ↑ A Comprehensive History of India: 1712-1772, edited by A. C. Banerjee and D. K. Ghase (in ఇంగ్లీష్). People's Publishing House. 1978.
- ↑ G.S.Chhabra (2005). Advance Study in the History of Modern India (Volume-1: 1707-1803) (in ఇంగ్లీష్). Lotus Press. p. 28. ISBN 978-81-89093-06-8.
- ↑ Venkatesh, Tanish (2 August 2021). "Chapter 9: The Lion's Fort". Maratha Samrajya: Rise of a New Empire (in English). Nation Press. ISBN 9781638736653.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ Joglekar, Anagha (25 September 2018). "Chapter 14: THE LIFE OF PESHWA BAJIRAO". Bajiraw Peshwa: The Insurmountable Warrior (in English). Prerna Publication. p. 101. ISBN 9789387463103.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - ↑ Srinivasan, C. K. (1961). Baji Rao I, the Great Peshwa (in ఇంగ్లీష్). Asia Publishing House. p. 128.
- ↑ Kantak, M.R. (1993). The First Anglo-Maratha War, 1774–1783: A Military Study of Major Battles. Popular Prakashan Pvt Ltd. p. 12. ISBN 978-8171546961.
- ↑ 60.0 60.1 Montgomery, Bernard (1972). A Concise History of Warfare. Collins. pp. 132, 135. ISBN 978-0001921498.
- ↑ Sen, S.N. (2006). History Modern India. New Delhi: New Age International. p. 113. ISBN 8122417744.
- ↑ Srinivasan, C. K. (1961). Baji Rao I: The Great Peshwa. New Delhi: Asia Publishing House. p. ix.
- ↑ Mehta, Jaswant Lal (2005). Advanced Study in the History of Modern India: 1707–1813. New Delhi: New Dawn Press. p. 126. ISBN 978-1932705546.
- ↑ Dighe, Vishvanath Govind (1944). Peshwa Bajirao I and Maratha Expansion. Karnatak Publishing House. p. 206.
- ↑ Sardesai, Govind Sakharam (1942). Marathi Riyasat. p. 11.
- ↑ Dighe, Vishvanath Govind (1944). Peshwa Bajirao I and Maratha Expansion. Karnatak Publishing House. p. 196.
- ↑ Srinivasan, C. K. (1961). Baji Rao I: The Great Peshwa. New Delhi: Asia Publishing House. p. 128.
- ↑ Kulkarni, Uday S. (2016). The Era of Bajirao - An Account of the Empire of the Deccan. Pune: Mula Mutha Publishers. p. 333. ASIN 8192108031.
- ↑ "Brindaban dedicated to the memory of Shrimant Baji Rao Peshwa". ASI Bhopal. Archived from the original on 24 December 2015. Retrieved 23 December 2015.
- ↑ Rajadhyaksha, Ashish; Willemen, Paul (1999). Encyclopaedia of Indian cinema. British Film Institute. ISBN 9780851706696. Retrieved 12 August 2012.
- ↑ Inamdar, N. S. (20 October 2016). Rau – The Great Love Story of Bajirao Mastani (in ఇంగ్లీష్). Pan Macmillan. ISBN 978-1-5098-5227-7.
- ↑ Ashish Rajadhyaksha; Paul Willemen (10 July 2014). Encyclopedia of Indian Cinema. Routledge. p. 278. ISBN 978-1-135-94318-9.
- ↑ Chari, Mridula (16 December 2015). "Historians know very little about Mastani—or her relationship with Bajirao". Quartz India (in ఇంగ్లీష్).
- ↑ Kasture, Kaustubh (2020). Shahmatpanah Bajirav (in Marathi). Rafter Publications. ISBN 9788193248195.
{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)