Jump to content

మోహిని(అవతారం)

వికీపీడియా నుండి
(మోహిని నుండి దారిమార్పు చెందింది)

మోహిని
రవివర్మ చిత్రించినఊయల ఊగుతున్న మోహిని
సౌందర్య దేవత, మోహింపజేయడం, శృంగారభరితంగా మైమరపించడం
దేవనాగరిमोहिनी
సంస్కృత అనువాదంమోహిని
అనుబంధంఇష్ణువు అవతారం
ఆయుధములుమోహిని - ఆయుధం (మోహింపజేయడం),సుదర్శనచక్రం
పిల్లలుశాస్తా

మోహిని అంటే సాధారణంగా నారాయణుని మోహినీ అవతారము మోహిని ( సంస్కృతం : मोहिनी, Mohinī ) మంత్రముగ్ధులను చేసే హిందూ దేవత . ఆమె హిందూ దేవుడు విష్ణువు ఏకైక స్త్రీ అవతారం . ఆమెను ఒక స్త్రీ ఫాటేల్, మంత్రగత్తెగా చిత్రీకరించారు, ఆమె ప్రేమికులను, రాక్షసులను పిచ్చివాళ్ళను చేస్తుంది. కొన్నిసార్లు వారిని వారి వినాశనానికి దారి తీస్తుంది. మహాభారత కథనాత్మక ఇతిహాసంలో మోహిని హిందూ మతంలోకి పరిచయం చేయబడింది. ఇక్కడ ఆమె మహాసముద్ర మథనం తర్వాత విష్ణువు రూపంలో కనిపిస్తుంది. మంత్రముగ్ధులను చేసే అందగత్తె, బలహీనమైన దేవతలకు (దేవతలు) అమృతాన్ని (అమరత్వం అమృతం) పంపిణీ చేసి, దానిని ఆధిపత్య అసురులకు (రాక్షసులకు) అందకుండా చేస్తుంది, పూర్వం వారు కొత్తగా కనుగొన్న అమరత్వంతో తరువాతి వారిని ఓడించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.

ఆమె చేసిన వివిధ సాహసకృత్యాలు, వివాహాల గురించి, శివుడితో ఆమె కలయిక గురించి అనేక విభిన్న ఇతిహాసాలు చెబుతున్నాయి. ఈ కథలు ఇతర విషయాలతోపాటు, శాస్తదేవుని జననం, భస్మాసురుడనే రాక్షసుని నాశనానికి సంబంధించినవి. మోహిని ప్రధాన కార్యనిర్వహణ పద్ధతి ఏమిటంటే. తనకు ఎదురైన వారిని మోసం చేయడం లేదా మోసగించడం. ఆమెను భారతీయ సంస్కృతి అంతటా పూజిస్తారు. కానీ ప్రధానంగా పశ్చిమ భారతదేశంలో, శివుని ప్రాంతీయ అవతారమైన ఖండోబా భార్య మహాలసగా చిత్రీకరించబడిన దేవాలయాలు ఆమెకు అంకితం చేయబడ్డాయి.

పేరువెనుక చరిత్ర

[మార్చు]

మోహిని అనే పేరు మోహ అనే క్రియా మూలం నుండి వచ్చింది. దీని అర్థం "మోసగించడం, మంత్రముగ్ధులను చేయడం, కలవరపెట్టడం లేదా భ్రమ",[1][2] అక్షరాలా "వ్యక్తిగతీకరించబడిన మాయ" అని అర్థం. మధ్య భారతదేశంలోని బైగా సంస్కృతిలో, మోహిని అనే పదానికి "శృంగార మాయాజాలం లేదా మంత్రం" అని అర్థం.[3] ఈ పేరు "స్త్రీ అందం, ఆకర్షణ సారాంశం" పరోక్ష అర్థాన్ని కూడా కలిగి ఉంది."[4]

ఇతిహాసాలు చరిత్ర

[మార్చు]

అమృతం

[మార్చు]
దేవతలకు అమృతాన్ని పంచుతున్న మోహిని (ఎడమ), అసురులు చూస్తుండగా
Vishnu as Mohini in the Kalighat style of painting, Cleveland Museum of Art
విష్ణువు

మోహిని-రకం దేవత గురించిన తొలి ప్రస్తావన క్రీస్తుపూర్వం 5వ శతాబ్దపు హిందూ ఇతిహాసం మహాభారతంలోని సముద్ర మంథన ఎపిసోడ్‌లో కనిపిస్తుంది.[5] అమృతం లేదా అమరత్వం, అమృతం, క్షీర సాగర మథనం ద్వారా ఉత్పత్తి అవుతుంది. దేవతలు, అసురులు దాని స్వాధీనం చేసుకోవాలని పోరాడుతారు.[6] అసురులు అమృతాన్ని తమ వద్దే ఉంచుకోవాలని కుట్ర పన్నారు. దేవతలకు కోపం తెప్పించారు. వారి ప్రణాళికకు అనుగుణంగా విష్ణువు, "మంత్రముగ్ధమైన యువతి" రూపాన్ని ధరిస్తాడు. ఆమె తన ఆకర్షణను ఉపయోగించి అసురులను మోసగించి అమృతాన్ని దానిని దేవతలకు పంచుతుంది. రాహువు అనే అసురుడు దేవుడి వేషం వేసుకుని అమృతం తాగడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. సూర్యుడు (సూర్య దేవుడు), చంద్రుడు (చంద్ర దేవుడు) త్వరగా విష్ణువుకు సమాచారం ఇస్తారు. ఆయన సుదర్శన చక్రం (దివ్య చక్రం) ఉపయోగించి రాహువు శిరచ్ఛేదం చేసి తలను అమరత్వాన్ని వదిలివేస్తాడు.[7][8][9] మరో ప్రధాన హిందూ ఇతిహాసం, రామాయణం (క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దం), బాల కాండ అధ్యాయంలో మోహిని కథను క్లుప్తంగా వివరిస్తుంది.[10] ఇదే కథ నాలుగు శతాబ్దాల తరువాత విష్ణు పురాణంలో కూడా చెప్పబడింది. [11]

మూల గ్రంథంలో మోహినిని కేవలం విష్ణువు మంత్రముగ్ధమైన, స్త్రీ రూపంగా సూచిస్తారు. తరువాతి వెర్షన్లలో, మోహినిని విష్ణువు మాయ (భ్రాంతి) గా వర్ణించారు. తరువాత కూడా అవతారం పేరు అతని ఉద్దేశపూర్వక తప్పుడు రూపాన్ని వర్ణించే అసలు పదబంధం నుండి మోహినిగా మారింది ( మాయం అషితో మోహినిమ్ ).[12] మోహిని పురాణం ప్రజాదరణ పొందిన తర్వాత దానిని అనేక గ్రంథాలలో తిరిగి చెప్పబడింది, సవరించబడి, విస్తరించింది. వివిధ ప్రాంతాలలోని భక్తి వర్గాలలో మోహిని-విష్ణువు కథలు కూడా పెరిగాయి.[13][14] మహాభారత కథ అదే విస్తరించిన వెర్షన్ క్రీ.పూ 10వ శతాబ్దం లోని భాగవత పురాణంలో కూడా వివరించబడింది.[15][16][17] ఇక్కడ మోహిని విష్ణువు అధికారిక అవతారంగా మారుతుంది. .[18]

ఈ పురాణం పద్మ పురాణంలో కూడా తిరిగి చెప్పబడింది. [18] బ్రహ్మాండ పురాణం . అయితే, బ్రహ్మాండ పురాణంలో విష్ణు-మోహిని, మహా దేవత మహేశ్వరిని ధ్యానించిన తర్వాత, దొంగ అసురులను మోసగించడానికి తన రూపాన్ని సంతరించుకుంది. [14]

రాక్షసులను సంహరించువాడు

[మార్చు]
రాజా రవి వర్మ రచించిన భస్మాసుర-మోహిని. నృత్యం చేస్తున్న మోహిని (మధ్యలో) అనుసరిస్తూ భస్మాసురుడు (ఎడమ) తన తలపై చేయి పెట్టుకోబోతున్నాడు, శివుడు (కుడి) చెట్టు వెనుక నుండి చూస్తున్నాడు.

హిందూ గ్రంథాలలో రాక్షసుల నిర్మూలనలో మోహినికి చురుకైన చరిత్ర ఉంది. విష్ణు పురాణంలో మోహిని భస్మాసురుడు, "భస్మాసుర-రాక్షసుడు"ను ఓడించింది.[19] భస్మాసురుడు తీవ్రమైన తపస్సులు చేస్తూ శివుడిని ప్రార్థిస్తాడు. భస్మాసురుని పట్ల సంతోషించిన శివుడు, ఎవరి తలనైనా తాకడం ద్వారా వారిని బూడిదగా మార్చే శక్తిని అతనికి ప్రసాదిస్తాడు. ఆ రాక్షసుడు శివుడిపైనే తన శక్తిని పరీక్షించుకోవాలని నిర్ణయించుకుంటాడు. శివుడు విష్ణువును సహాయం కోరగా, విష్ణువు మోహినిగా మారి భస్మాసురుడిని వశపరచుకుంటాడు. మోహిని పట్ల భస్మాసురుడు ఎంతగానో ఆకర్షితుడై తనను వివాహం చేసుకోమని అడుగుతాడు. మోహిని అంగీకరిస్తుంది కానీ భస్మాసురుడు నృత్యంలో ఆమె కదలికను అనుసరించాలనే షరతు మీద మాత్రమే వివాహం చేసుకుంటానని మోహిని చెప్తుంది. నృత్యం చేస్తున్నప్పుడు ఆమె తన తలపై చేయి పెట్టుకుంటుంది. భస్మాసురుడు ఆ చర్యను అనుకరిస్తాడు ప్రతిగా తనను తాను బూడిదగా చేసుకుంటాడు.[20] భస్మాసురుని పురాణం బౌద్ధ గ్రంథం సతారా దేవాలా దేవి పువాతలో స్వల్ప వ్యత్యాసంతో తిరిగి చెప్పబడింది. ఈ కథలో విష్ణువు తన స్త్రీ రూపాన్ని ధరించి ("మోహిని" అనే పేరు ఉపయోగించబడలేదు) భస్మాసురుడిని ఆకర్షించాడు. స్త్రీ విష్ణువు భస్మాసురుడిని తన తలపై చేయి ఉంచి తనను ఎప్పటికీ విడిచిపెట్టనని వాగ్దానం చేయమని అడుగుతుంది సాధారణ ఆచారం ప్రకారం ఒకరి తల మీద ప్రమాణం చేస్తాను. అలా చేయడంతో భస్మాసురుడు బూడిదగా మారిపోతాడు.[21]

అయ్యప్ప జననానికి సంబంధించిన ఇలాంటి పురాణంలో శూర్పణక అనే రాక్షసుడు తన తపస్సు ద్వారా ఎవరినైనా బూడిదగా మార్చే శక్తిని సంపాదిస్తాడు. ఈ కథ భస్మాసుర కథ బౌద్ధ వెర్షన్ అన్ని ఇతర అంశాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. అక్కడ మోహిని అతని తలపై చేయి ఉంచడం ద్వారా తీవ్రమైన విశ్వాసానికి బలవంతం చేయబడి దహనం చేయబడతాడు.[22]

రామాయణం థాయ్ వెర్షన్ అయిన రామకీన్ ముందుమాటలో నోంటోక్ అనే రాక్షసుడిని మోహిని-విష్ణువు ఆకర్షించి చంపేస్తాడు. శివుడు ఇచ్చిన దైవిక ఆయుధాన్ని నోంటాక్ దుర్వినియోగం చేస్తాడు. నాలుగు చేతుల మోహిని-విష్ణువు నోంటోక్‌ను మంత్రముగ్ధులను చేసి అతనిపై దాడి చేస్తాడు. తన చివరి క్షణాల్లో విష్ణువు తనను మొదట మోహింపజేసి తరువాత దాడి చేశాడని ఆ రాక్షసుడు విష్ణువును దూషిస్తాడు. విష్ణువు తన తదుపరి జన్మలో, నోంటోక్ పది తలల రాక్షసుడు రావణుడిగా జన్మిస్తాడని, విష్ణువు రాముడు అనే మర్త్య పురుషుడిగా ఉంటాడని నిర్ణయించాడు. అప్పుడు ఆయన అతనితో పోరాడి ఓడిస్తాడు.[23].

గణేశ పురాణం (900–1400 CE) లోని అంతగా తెలియని కథలో తెలివైన అసుర రాజు విరోచనుడికి సూర్య దేవుడు సూర్యుడు ఒక మాయా కిరీటాన్ని బహుమతిగా ఇస్తాడు. కిరీటం అతన్ని అన్ని హాని నుండి కాపాడుతుంది. అప్పుడు మోహినిగా విష్ణువు విరోచనుడిని మంత్రముగ్ధులను చేసి అతని కిరీటాన్ని దొంగిలిస్తాడు. ఆ విధంగా రక్షణ లేని రాక్షసుడిని విష్ణువు చంపేస్తాడు. [24]

దక్షిణ భారత పురాణం ప్రకారం అరక అనే రాక్షసుడు మోహినిని దేవుడితో కాకుండా కృష్ణుడితో (విష్ణువు అవతారం ) ముడిపెడతాడు. అరకా అనే రాక్షసుడు ఎప్పుడూ ఒక స్త్రీని (తీవ్రమైన పవిత్రత) చూడలేదు కాబట్టి అతను దాదాపు అజేయుడయ్యాడు. కృష్ణుడు అందమైన మోహిని రూపాన్ని ధరించి అతన్ని వివాహం చేసుకుంటాడు. వివాహం జరిగిన మూడు రోజుల తర్వాత అరకుడి పవిత్ర బంధాలు తెగిపోతాయి. కృష్ణుడు అతన్ని యుద్ధంలో చంపుతాడు. [25] ట్రాన్స్‌జెండర్ హిజ్రాలు కృష్ణ-మోహినిని ట్రాన్స్‌జెక్సువల్ దేవతగా భావిస్తారు. [26]

శివుడితో సంబంధం

[మార్చు]
మట్టన్‌చేరి రాజభవనంలోని ఒక చిత్రపటంలో శివుడు మరియు మోహిని ఆలింగనం చేసుకుంటున్నట్లు చూపబడింది, తెల్లటి ఎద్దు అయిన నందిపై కూర్చున్న పార్వతి వారిని అసహ్యంగా చూస్తోంది.[27]

దక్షిణ భారత గ్రంథాలలో మోహిని, శివుడి గురించిన కథలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. [28] భాగవత పురాణం, దక్షిణ వెర్షన్‌లో, విష్ణువు తన స్త్రీ రూపంతో రాక్షసులను మోసం చేసిన తర్వాత, శివుడు మోహినిని చూస్తాడు.[28] అతను "సిగ్గు లేకుండా, ఆమె మంచి తెలివితేటలతో దోచుకోబడ్డాడు", ఆ మంత్రముగ్ధమైన రూపం వెనుక పిచ్చిగా పరిగెడతాడు, అతని భార్య పార్వతి (ఉమ) చూస్తుంది. ఈ పురాణంలో శివుడు కామం (ప్రేమ, కోరిక) చేత అధిగమించబడ్డాడు. శివుని విత్తనం నేల మీద పడి వెండి, బంగారు ఖనిజాలను సృష్టిస్తుంది. అప్పుడు విష్ణువు భావోద్వేగాలను అధిగమించడం కష్టమని, మాయ శివుని అర్ధనారీశ్వర అంశంలో సగం అవుతుందని చెబుతాడు. అప్పుడు శివుడు విష్ణువు శక్తిని కీర్తిస్తాడు.[15][28]

దక్షిణ భారత శాక్త గ్రంథమైన త్రిపురరహస్య, దేవతకు ఎక్కువ ప్రాముఖ్యతను ఇస్తూ కథను తిరిగి చెబుతుంది. శివుడు విష్ణువు మోహినీ రూపాన్ని మళ్ళీ చూడాలనుకున్నప్పుడు, సర్వోన్నత సన్యాసి అయిన శివుడు తనను కామదేవుడిలా బూడిద చేస్తాడేమోనని విష్ణువు భయపడతాడు. కాబట్టి, విష్ణువు త్రిపుర దేవతను ప్రార్థిస్తాడు, ఆమె తన అందంలో సగం విష్ణువుకు ప్రసాదించి, మోహిని రూపాన్ని పొందుతుంది. శివుడు మోహినిని తాకగానే, అతని విత్తనం చిమ్ముతుంది, ఇది అతను చేసిన అన్ని తపస్సుల ద్వారా పొందిన పుణ్యాన్ని కోల్పోతున్నట్లు సూచిస్తుంది.[29]

బ్రహ్మాండ పురాణంలో సంచరిస్తున్న నారద మహర్షి రాక్షసులను మోసగించిన విష్ణువు మోహిని రూపం గురించి శివుడికి చెప్పినప్పుడు శివుడు అతన్ని వెళ్ళగొట్టాడు. శివుడు, అతని భార్య పార్వతి విష్ణువు ఇంటికి వెళతారు. శివుడు అతనిని తిరిగి మోహినీ రూపాన్ని ధరించమని అడుగుతాడు, తద్వారా అతను నిజమైన పరివర్తనను స్వయంగా చూడగలడు. విష్ణువు నవ్వి, మళ్ళీ దేవతను ధ్యానిస్తూ తనను తాను మోహినిగా మార్చుకుంటాడు. కోరికకు లోనైన శివుడు మోహినిని వెంబడిస్తాడు. పార్వతి సిగ్గుతో, అసూయతో తల వంచుకుంటుంది. శివుడు మోహిని చేయి పట్టుకుని కౌగిలించుకుంటాడు, కానీ మోహిని తనను తాను విడిపించుకుని మరింత ముందుకు పరిగెత్తుతుంది. చివరగా శివుడు ఆమెను పట్టుకుంటాడు. వారి కలయిక శివుని విత్తనం నేల మీద పడటానికి దారితీస్తుంది. దేవుడు మహా-శాస్త ("గొప్ప శిక్షకుడు") జన్మిస్తాడు. మోహిని అదృశ్యమవుతుంది, శివుడు పార్వతితో ఇంటికి తిరిగి వస్తాడు.[30][31]

శాస్తను ప్రధానంగా రెండు ప్రాంతీయ దేవతలతో గుర్తించారు: కేరళకు చెందిన అయ్యప్ప, తమిళ అయ్యనార్ . అతను సాంప్రదాయ హిందూ దేవుళ్ళు స్కంద, హనుమంతులతో కూడా గుర్తించబడ్డాడు.[32] అయ్యప్ప మూలం గురించి తరువాతి కథలో శివుడు మోహినిని గర్భం దాల్చగా ఆమె అయ్యప్పకు జన్మనిస్తుంది. మహిషిని చంపడానికి జన్మించిన అయ్యప్పను వారు వదిలివేస్తారు. ఆ బిడ్డను పెంచిన రాజు కనుగొన్నాడు. ఈ పురాణం విష్ణువు మళ్ళీ మోహినిగా మారడానికి చేసిన నిరసనలను హైలైట్ చేస్తుంది. అయ్యప్ప విష్ణువు తొడ నుండి జన్మించాడని ఎందుకంటే మోహినికి నిజమైన గర్భం లేదని కూడా పేర్కొంది.[33] మరొక వైవిధ్యం ప్రకారం అయ్యప్ప జీవసంబంధమైన మూలానికి బదులుగా శివుడి వీర్యం నుండి ఉద్భవించాడని మోహినిని కౌగిలించుకున్నప్పుడు అతను స్కలనం చేసాడని చెబుతుంది.[34] అయ్యప్పను హరిహరపుత్రుడు, "విష్ణువు (హరి), శివ (హర) కుమారుడు" అని పిలుస్తారు. గొప్ప హీరోగా ఎదుగుతాడు. [35] మరో కథ ప్రకారం శూర్పణక విధ్వంసం తర్వాత శివుడు మోహినిని చూడాలని కోరుకుంటాడు. ఆమె రూపాలకు మంత్రముగ్ధుడై ఆమెతో ఐక్యమై అయ్యప్ప జన్మించాడు. [22]

MV ధురంధర్ రచించిన నారాయణి-మోహిని . ఈ పెయింటింగ్ మోహినిని విష్ణువును గుర్తుకు తెచ్చే ఐకానోగ్రాఫిక్ లక్షణాలు కలిగిన దేవతగా చిత్రీకరిస్తుంది.

తమిళ గ్రంథం కంద పురాణం అయ్యనార్‌తో గుర్తించబడిన శాస్త జననం గురించి వివరిస్తుంది. కథకు ముందు ఈ వచనం విష్ణువు పురుష రూపంలో శివుని శక్తి (భార్య, శక్తి) పార్వతి అని చెబుతుంది. ఈ పురాణం శివుని అభ్యర్థనతో, విష్ణువు అమృతం పంచడం కోసం తాను స్వీకరించిన తన భ్రాంతికరమైన మోహిని రూపాన్ని చూపించడానికి అంగీకరించడంతో ప్రారంభమవుతుంది. శివుడు మోహినితో ప్రేమలో పడి ఆమెతో కలవడానికి ప్రతిపాదిస్తాడు. ఇద్దరు పురుషుల కలయిక ఫలించలేదని చెప్పడానికి మోహిని-విష్ణువు నిరాకరించారు. శివుడు మోహిని-విష్ణువులకు తన శక్తి ("స్త్రీ భార్య") రూపాలలో ఒకరని తెలియజేస్తాడు. ఆ తరువాత వారి కలయిక ఫలితంగా ఎర్రటి తాళాలు ఉన్న నల్లటి బాలుడు జన్మించాడు. అతనికి హరిహరపుత్ర అని పేరు పెట్టారు. ఇంకా అతన్ని శాస్తా, అయ్యన్నార్ అని కూడా పిలుస్తారు.[36][37]

అగ్ని పురాణంలో మంత్రముగ్ధుడైన శివుడు మోహినిని అనుసరిస్తుండగా అతని వీర్య బిందువులు నేల మీద పడి శివుని చిహ్నాలైన లింగాలుగా మారుతాయి. అతని విత్తనం నుండి వానర దేవుడు హనుమంతుడు కూడా జన్మిస్తాడు. అతను రామాయణంలో రావణుడితో పోరాటంలో విష్ణువు అవతారమైన రాముడికి సహాయం చేస్తాడు.[38] శివ పురాణం ప్రకారం మోహిని దర్శనంతోనే శివుడు తన విత్తనాన్ని బయటకు పంపుతాడు. ఆ విత్తనాన్ని సేకరించి అంజన చెవిలో పోశారు ఆ అంజన శివుడి అవతారమైన హనుమంతుడికి జన్మనిచ్చింది.[36] తరువాతిది రామాయణం థాయ్ మలేషియా వెర్షన్‌లో తిరిగి చెప్పబడింది.[39] హనుమంతుడు శివుని విత్తనం నుండి ఉద్భవించినప్పటికీ అతన్ని విష్ణువు, శివుడి సంయుక్త కుమారుడిగా కూడా పరిగణిస్తారు. [19]

భస్మాసుర కథ బౌద్ధ వెర్షన్ శివుడు (ఈశ్వరుడు) ఊయల మీద కూర్చున్న స్త్రీ-విష్ణువును తనను వివాహం చేసుకోమని కోరడంతో కొనసాగుతుంది. తనను ఇంటికి తీసుకెళ్లడానికి శివుడి భార్య ఉమాయంగన అనుమతి తీసుకోవాలని ఆమె శివుడిని అడుగుతుంది. ఉమాయంగన సమ్మతితో శివుడు తిరిగి వచ్చి గర్భవతి అయిన స్త్రీని కనుగొంటాడు, విష్ణువు గర్భవతి అయిన స్త్రీని ఇంటికి తీసుకురావడానికి అనుమతి కోసం అతన్ని తిరిగి పంపుతుంది. అతను తిరిగి వచ్చేసరికి ఒక బిడ్డ పుడుతుంది. ఆడ విష్ణువు మళ్ళీ గర్భవతి అవుతుంది. గర్భవతిగా ఉన్న బిడ్డను ఇంటికి తీసుకురావడానికి అనుమతి తీసుకోవాలని ఆమె శివుడిని కోరుతుంది. ఇది మరో ఆరు సార్లు జరుగుతుంది. చివరగా శివుడు ఉమాయంగనను తనతో పాటు ఆ అద్భుత స్త్రీని చూడటానికి తీసుకువస్తాడు. తరువాత విష్ణువు తన పురుష రూపంలోకి తిరిగి వస్తాడు. ఉమయంగన ఆరుగురు చిన్న పిల్లలను ఆలింగనం చేసుకుని ఆరు తలల స్కందలో విలీనం చేస్తుంది. అయితే పెద్దవాడు అయ్యనాయకుడు ("పెద్ద సోదరుడు") చెక్కుచెదరకుండా ఉంటాడు.[21] అయ్యనాయకుడు అయ్యనార్‌తో గుర్తించబడ్డాడు.

"స్పష్టమైన, పురుష స్వలింగ సంపర్క చర్య" సూచించబడిన అరుదైన సందర్భం ఒక తెలుగు గ్రంథంలో కనుగొనబడింది. ఈ వెర్షన్‌లో శివుడు మోహినితో సంభోగం చేస్తున్నప్పుడు మోహిని విష్ణువుగా తిరిగి మారుతుంది. సహజంగా వంపుతిరిగిన విష్ణువు రూపం కారణంగా ఇంకా దుస్తులు లేకుండానే ఉండటం వల్ల శివుడు తేడాను గుర్తించలేక సంభోగం కొనసాగించాడు.[40]

మోహిని ఋషులను మోహింపజేస్తుంది. మోహిని నగ్నంగా, దండలు మరియు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, కమలం మరియు చిలుకను పట్టుకుని, కర్రపై వాలుతూ చిత్రీకరించబడింది. ఋషులు ఆమెను ప్రార్థిస్తారు, వారి ఫాలస్‌లు ఆమెను సూచిస్తాయి.

స్కంద పురాణంలోని శైవ పురాణంలో మోహిని పాత్ర తక్కువ. ఇక్కడ అహంకార ఋషులకు గుణపాఠం నేర్పడానికి విష్ణువు మోహినిగా శివుడితో చేరతాడు. ఒక అడవిలో ఋషుల బృందం కర్మలు చేస్తూ, తమను తాము దేవతలుగా భావించుకోవడం ప్రారంభించారు. వారిని అణగదొక్కడానికి, శివుడు ఆకర్షణీయమైన యువ బిచ్చగాడి ( భిక్షాటన ) రూపాన్ని తీసుకుంటాడు. విష్ణువు అతని భార్య మోహినిగా మారతాడు. ఋషులు మోహినిని ప్రేమిస్తుండగా వారి స్త్రీలు శివుడిని క్రూరంగా వెంబడిస్తారు. వారు తిరిగి స్పృహలోకి వచ్చినప్పుడు వారు ఒక మాయా యాగం చేస్తారు. అది ఒక పాము, సింహం, ఏనుగు (లేదా పులి), ఒక మరగుజ్జును ఉత్పత్తి చేస్తుంది, ఇవన్నీ శివుడిచే ఆక్రమించబడతాయి. తరువాత శివుడు ఆ మరుగుజ్జుని మీద నృత్యం చేసి, విశ్వ నృత్యకారుడు నటరాజ రూపాన్ని తీసుకుంటాడు.[41] ఈ పురాణం తమిళ కోవిల్ పురాణం, కంధ పురాణంలో కొంత వైవిధ్యంతో తిరిగి చెప్పబడింది.[29][36][37] ఈ పురాణం శివ-నటరాజులకు అంకితం చేయబడిన చిదంబరం ఆలయానికి సంబంధించిన స్థల పురాణంలో కూడా చెప్పబడింది. [42]

లింగ పురాణం నుండి మరొక పురాణం ప్రకారం మంత్రముగ్ధుడైన శివుడు మోహినితో ఆలింగనం చేసుకోవడం వలన వారి శరీరాలు ఒకటిగా విలీనం అయ్యాయి. ఆ క్షణంలో మోహిని విష్ణువుగా తిరిగి వస్తుంది. ఫలితంగా మిశ్రమ దేవత హరిహరుడు ఉంటాడు. అతని శరీరం కుడి వైపు శివుడు, ఎడమ వైపు విష్ణువు.[43][44] కలుగుమలై సమీపంలోని శంకరనాయినార్కోవిల్ వద్ద ఉన్న ఆలయం హరిహర (శంకర-నారాయణ) విగ్రహాలకు అరుదైన మినహాయింపులలో ఒకటి. ఈ దేవత శివ-పార్వతిల మిశ్రమ రూపమైన అర్ధనారిని పోలి ఉంటుంది. ఇక్కడ శరీరం కుడి వైపు మగ శివుడు, ఎడమ వైపు స్త్రీ. ఇక్కడ, ప్రతిమ స్త్రీ వైపు మోహినిని సూచిస్తుంది. ఇది శివుడు, మోహిని ఐక్యతను సూచిస్తుంది.[45] హరిహర చిత్రంలో శివుడి సగం నిటారుగా ఉన్న ఫాలస్ ( ఊర్ధ్వ లింగం ) కలిగి ఉంటుంది. శివుడికి అతని ఎడమ వైపు విష్ణు-మోహిని పట్ల ఉన్న ప్రేమకు సంబంధించినది. [46] శైవ సంప్రదాయాల మీద శాక్త సంప్రదాయాల ప్రభావం హరిహర అభివృద్ధికి దారితీసి ఉండవచ్చు. ఇక్కడ విష్ణువును శివుని భార్య లేదా మోహినిగా గుర్తిస్తారు.[47] కంద పురాణంలో ఉన్నట్లుగా శైవ సాధువు అప్పర్ విష్ణువును శివుని స్త్రీ ప్రతిరూపమైన పార్వతి (ఉమ) గా గుర్తిస్తాడు.[48]

ఇతర ఇతిహాసాలు

[మార్చు]
అరవన్ దేవుని లింగమార్పిడి వధువులు అయిన అరవాణిలు అతని మరణానికి సంతాపం తెలిపారు. అరవాణిలు మోహిని-కృష్ణుల పాత్రలను పోషిస్తారు.

దక్షిణ భారత జానపద కథ మహాభారత వీరుడు అరవాన్ (తమిళ దేవుడు కుట్టంతవర్ అవుతాడు) గురించి చెబుతుంది. అతను తన ఆత్మత్యాగానికి ముందు మోహినిని వివాహం చేసుకున్నాడు. పాండవులు, అతని తండ్రి, అతని మేనమామల విజయాన్ని నిర్ధారించడానికి కలప్పలి ("యుద్ధభూమికి త్యాగం") కోసం బలి అర్పించడానికి అరవన్ అంగీకరిస్తాడు. కాళికాదేవికి బలి ఇచ్చే ముందు అరవన్ పాండవుల మార్గదర్శి అయిన కృష్ణుడి నుండి మూడు వరాలు అడుగుతాడు. మూడవ వరం ఏమిటంటే అరవన్ బలి ఇచ్చే ముందు వివాహం చేసుకోవాలి. తద్వారా అతను దహన సంస్కారాలు, అంత్యక్రియల హక్కును పొందగలడు (స్నాతక పూర్వీకులను సమాధి చేసేవారు). అయితే ఈ మూడవ వరం జానపద ఆరాధనలలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. కుట్టంతవర్ కల్ట్ పురాణంలో ఈ కోరికను తీర్చడానికి కృష్ణుడు మోహినిగా మారి అరవన్‌ను వివాహం చేసుకుని అతనితో రాత్రి గడుపుతాడు. బలి తర్వాత మోహిని అరవాన్ మరణం గురించి విలపిస్తూ తన గాజులు విరగ్గొట్టుకుని, వక్షోజాలను కొట్టుకుని, తన పెళ్లి అలంకరణను పారవేస్తుంది. తరువాత ఆమె కృష్ణుడి అసలు రూపానికి తిరిగి వస్తుంది.[49] అరవాన్, కృష్ణుడు మోహినిగా స్త్రీ రూపంలో వివాహం చేసుకున్న కథ. అరవాన్ త్యాగం తర్వాత మోహిని-కృష్ణుల వైధవ్యం, కూవాగం వద్ద తమిళ నెల సిట్టిరై (ఏప్రిల్-మే)లో పద్దెనిమిది రోజుల వార్షిక పండుగ కేంద్ర ఇతివృత్తంగా ఏర్పడుతుంది. ఈ వివాహ వేడుకను మోహిని-కృష్ణుల పాత్ర పోషించే ట్రాన్స్‌జెండర్ హిజ్రాలు తిరిగి ప్రదర్శిస్తారు.[50]

సాంస్కృతిక వివరణలు

[మార్చు]
న్యూఢిల్లీలోని నేషనల్ మ్యూజియంలో మోహిని శిల్పం

పురాణాల రచయిత పట్టనాయక్ ప్రకారం ఈ పురాణంలో మోహిని లైంగిక పరివర్తన కాదు. భస్మాసురుడు అనే రాక్షసుడిని మోసం చేయడానికి ఒక మారువేషం మాత్రమే. మోహిని ఒక భ్రమ, విష్ణువు మాయ .[23]

మోహిని నిజ స్వరూపం గురించి శివుడికి తెలిసిన కథలను "లైంగిక ఆకర్షణలో లింగం ద్రవత్వాన్ని సూచిస్తాయి" అని అర్థం చేసుకున్నారు. [51] శివ-మోహిని కలయికను పాశ్చాత్యులు స్వలింగ సంపర్కంగా వ్యాఖ్యానించవచ్చు, సాంప్రదాయ హిందువులు ఈ వివరణకు అంగీకరించరు అని పట్నాయక్ రాశారు.[52] హోమోఎరోటిసిజం మీద మాత్రమే దృష్టి సారించే వారు కథనం లోతైన అధిభౌతిక ప్రాముఖ్యతను కోల్పోతారని కూడా ఆయన రాశారు: మోహిని స్త్రీత్వం వాస్తవికత భౌతిక కోణాన్ని సూచిస్తుంది. మోహిని సమ్మోహనం సన్యాసి శివుడిని ప్రాపంచిక విషయాల మీద ఆసక్తి చూపేలా ప్రేరేపించడానికి మరొక ప్రయత్నం. శివుడిని "మంత్రపరచే" శక్తి విష్ణువుకు మాత్రమే ఉంది; స్త్రీ రూపంలో శివుడిని మంత్రముగ్ధులను చేసి గాయపరచడానికి ప్రయత్నించిన రాక్షసుడు ఆ ప్రయత్నంలో చంపబడ్డాడు.[27]

మరొక వివరణ ప్రకారం మోహిని కథ విష్ణువు మాయ అతీంద్రియ జీవులను కూడా అంధుడిని చేస్తుందని సూచిస్తుంది. మోహిని అనేది "అన్ని జీవులను జననాలు, మరణాలు, జీవిత వైపరీత్యాల వృత్తాలకు బంధించే ఉనికి , మాయాజాల భ్రాంతికరమైన స్వభావం ప్రతిరూపం." [3] మోహినికి కూడా స్వతంత్ర ఉనికి లేదు; ఆమె తాత్కాలిక మాయగా మాత్రమే ఉనికిలో ఉంది. ఆమె ఉద్దేశ్యాన్ని నెరవేర్చిన తర్వాత విష్ణువులో తిరిగి లీనమవుతుంది.[32]

మోహిని-విష్ణువు, శివుడి కలయిక పురాణాన్ని హిందూ మతం ఇద్దరు విశ్వ పితృస్వామ్యుల నుండి ఉమ్మడి బిడ్డను కనాలనే కోరికలో భాగంగా కూడా వ్రాయవచ్చు.[53]

ఆరాధన

[మార్చు]
తన భార్య లక్ష్మి, నెవాసతో మోహినిగా విష్ణువు (ఎడమ).%

బ్రహ్మోత్సవాలలో ఐదవ రోజున, వెంకటేశ్వరుడిని మోహిని వేషంలో ఉంచి గొప్ప ఊరేగింపులో ఊరేగిస్తారు.[54]

గోవాలో, మోహినిని మహాలసా లేదా మహాలసా నారాయణి అని పూజిస్తారు. ఆమె పశ్చిమ, దక్షిణ భారతదేశం నుండి వచ్చిన అనేక మంది హిందువులకు కులదేవత (కుటుంబ దేవత)గా ఉంది. వీరిలో గౌడ సారస్వత బ్రాహ్మణులు,[55] కర్హాడే బ్రాహ్మణులు, దైవజ్ఞులు, భండారీలు ఉన్నారు. మహాలస నారాయణి ప్రధాన ఆలయం గోవాలోని మార్డోల్ వద్ద ఉంది. అయితే ఆమె ఆలయాలు కర్ణాటక, కేరళ, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ రాష్ట్రాలలో కూడా ఉన్నాయి.[56] మహాలసుడికి నాలుగు చేతులు ఉన్నాయి. వాటిలో త్రిశూలం, కత్తి, తెగిపోయిన తల, తాగే గిన్నె ఉన్నాయి. తెగిపోయిన తల నుండి కారుతున్న రక్తాన్ని పులి లేదా సింహం నాకినట్లుగా ఆమె సాష్టాంగ పడిన పురుషుడు లేదా రాక్షసుడి మీద నిలబడి ఉంటుంది. గోవా, దక్షిణ కెనరా నుండి వచ్చిన గౌడ సరస్వత బ్రాహ్మణులు, వైష్ణవులు ఆమెను మోహినిగా గుర్తించి నారాయణి అని, రాహువును సంహరించిన రాహు-మథాని అని పిలుస్తారు, అని భవిష్య పురాణంలో చెప్పబడింది.[57]

మహాలసను మల్సా అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది శివుని స్థానిక అవతారమైన ఖండోబా భార్య. ఖండోబా భార్యగా, ఆమె ప్రధాన ఆలయం - మోహినీరాజ్ ఆలయం - నెవాసాలో ఉంది. అక్కడ ఆమెను నాలుగు చేతుల దేవతగా పూజిస్తారు. మోహినితో గుర్తిస్తారు. మల్సా తరచుగా రెండు చేతులతో ఖండోబాతో పాటు అతని గుర్రం మీద లేదా అతని పక్కన నిలబడి ఉన్నట్లు చిత్రీకరించబడింది.[58]

11వ శతాబ్దంలో రాజు భూగర్భంలో పాత్తిపెట్టినట్లు కనుగొన్న ర్యాలిలోని జగన్మోహిని-కేశవ స్వానీ ఆలయం కేంద్ర చిహ్నం ముందు భాగంలో పురుష విష్ణువును సూచిస్తుంది. అయితే ఐకాన్ వెనుక భాగంలో స్త్రీ జగన్-మోహిని ("ప్రపంచాన్ని మోసగించేది") లేదా మోహిని స్త్రీ కేశాలంకరణ, ఆకృతితో ఉంటుంది. శివుడు మోహినిని వెంబడిస్తున్నప్పుడు మోహిని జుట్టులోని పువ్వు ర్యాలి (తెలుగులో "పతనం") వద్ద పడిపోయిందని ఒక స్థల పురాణం చెబుతుంది.[59]

కేరళలోని త్రిస్సూర్ జిల్లాలోని అరియన్నూర్ పురాతన హరికన్యక ఆలయం ఉన్న ప్రదేశం. ఇక్కడ మోహిని 'హరి కన్యక'గా అంటే దేవత కన్య రూపంగా కనిపిస్తుంది. మతపరమైన ప్రతిమలు నాలుగు చేతుల దేవతను పై చేతుల్లో శంఖం, చక్రం పట్టుకుని, దిగువ కుడి చేతిలో అమృత కుండ ( అమృతం ) పట్టుకుని, దిగువ ఎడమ చేయిని నడుముపై ఉంచి ఉన్నట్లు చూపుతాయి. ఈ ఆలయాలను కేరళ పురాణ వాస్తుశిల్పి పెరుంథచన్ నిర్మించాడని చుట్టుపక్కల ఉన్న ముప్పై రెండు దేవాలయాలపై అధికారం కలిగి ఉందని భావిస్తారు. దాని క్లిష్టమైన శిల్పాలు, కుడ్యచిత్రాలు, చేతిపనులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది ప్రస్తుతం భారత పురావస్తు సర్వే పరిధిలో ఒక రక్షిత స్మారక చిహ్నంగా ఉంది.

కేరళలోని ఎర్నాకులం జిల్లాలోని తిరువాణియూర్‌లో చెమ్మనాడు శ్రీకృష్ణ గరుడ మహావిష్ణువు ఆలయం మోహినిని పూజించే రాష్ట్రంలోని మరొక ఆలయంగా ఉంది.

ఆచారాలు - వేడుకలు

[మార్చు]
భస్మాసుర మరియు మోహిని యక్షగానంలో వర్ణించబడింది

యక్షగానం, కథాకళి వంటి దక్షిణ భారత నాటకంలోని అనేక పౌరాణిక రచనలలో మోహినికి ముఖ్యమైన నాటకీయ పాత్ర ఉంది. అయితే మోహిని కుమారుడు అయ్యప్ప ప్రసిద్ధి చెందిన కేరళలో మోహినియాట్టం ("మోహిని నృత్యం") ఒక స్వతంత్ర నృత్య రూపంగా గౌరవించబడుతుంది.[60] ఆ దేవత పేరు మీద పెట్టబడిన ఈ నృత్యం ప్రత్యేకంగా మహిళలకు ఉద్దేశించినది. "శృంగార రూపానికి ఆదర్శవంతమైన ఉదాహరణ." మోహినీఅట్టం రూపం మూలాలు తెలియవు. అయినప్పటికీ ఇది 1850లలో ప్రాచుర్యం పొందింది. కానీ తరువాత దీనిని "విశృంగార స్త్రీలు" కస్టమర్లను ఆకర్షించడానికి ఉపయోగించారు కాబట్టి నిషేధించబడింది. 1950 లో నిషేధం ఎత్తివేయబడింది. ఆ తరువాత అది పునరుద్ధరించబడింది. [4][60]

మోహిని, ఇతిహాసాలు ఆధునిక కథక్‌తో సహా ఇతర నృత్యాలలో కూడా చిత్రీకరించబడ్డాయి.[4] హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని చంబా జిల్లాలోని సాహో ప్రాంతంలో ప్రదర్శించబడే సోనాల్ నాటి, మోహిని-భస్మాసుర కథను తిరిగి చెబుతుంది. అందుకే దీనిని మోహిని-భస్మాసుర నృత్యం అని పిలుస్తారు. ఇది పండుగ సందర్భాలలో ముఖ్యంగా చందర్‌శేఖర్ ఆలయ ఆవరణలో బైశాఖ్‌లో జరిగే సాహో ఉత్సవంలో ప్రదర్శించబడుతుంది. [61]

నటీమణులు

[మార్చు]

సినిమాలు

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Pattanaik (2001), p. 70
  2. ↑ Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary. (1899).
  3. ↑ 3.0 3.1 Goudriaan p. 44
  4. ↑ 4.0 4.1 4.2 Reginald Massey (1 జనవరి 2004). India's dances: their history, technique, and repertoire. Abhinav Publications. pp. 131–2, 152. ISBN 978-81-7017-434-9.
  5. ↑ Goudriaan, p. 44, Adi Parva (chapter 17, stanzas 38–40)
  6. ↑ Mahabharata, Adi Parva, Astika Parva, Section 18.
  7. ↑ Mahabharata, Adi Parva, Section 19.
  8. ↑ Pandikattu, Kuruvila; Vonach, Andreas (2003). Religion, Society, and Economics: Eastern and Western Perspectives in Dialogue (in ఇంగ్లీష్). P. Lang. ISBN 978-3-631-39955-2.
  9. ↑ Pattanaik, Devdutt (11 జూలై 2014). Myth = Mithya: Decoding Hindu Mythology (in ఇంగ్లీష్). Penguin UK. ISBN 978-81-8475-021-8.
  10. ↑ Robert P. Goldman (2007). The Ramayana of Valmiki Balakanda 'An Epic of Ancient India. Motilal Banarsidass Publishers. p. 366. ISBN 978-81-208-3162-9.
  11. ↑ Vishnu Purana, Book 1, Chap. 9.
  12. ↑ Goudriaan p. 41
  13. ↑ Goudriaan p. 42
  14. ↑ 14.0 14.1 Doniger (1999) p. 263
  15. ↑ 15.0 15.1 Jarow, Rick (మార్చి 2003). Tales for the dying: the death narrative of the Bhāgavata-Purāṇa. SUNY Press. pp. 78–80. ISBN 978-0-7914-5609-5.
  16. ↑ Pattanaik (2001), p. 65
  17. ↑ Anand Aadhar translation of Bhagavata Purana, Canto 8, chapter 9
  18. ↑ 18.0 18.1 Daniélou, Alain (1 డిసెంబరు 1991). The myths and gods of India. Inner Traditions / Bear & Company. pp. 165, 186–87. ISBN 978-0-89281-354-4. mohini .
  19. ↑ 19.0 19.1 Pattanaik, Devdutt (1 జనవరి 2006). Shiva to Shankara: decoding the phallic symbol. Indus Source. pp. 125, 129. ISBN 978-81-88569-04-5.
  20. ↑ Pattanaik (2001), pp. 66–67
  21. ↑ 21.0 21.1 John Clifford Holt (1 జనవరి 2008). The Buddhist Visnu : 'Religious Transformation, Politics, and Culture. Motilal Banarsidass Publishers. pp. 146–48. ISBN 978-81-208-3269-5.
  22. ↑ 22.0 22.1 Smith, B.L., p. 5, Religion and Legitimation of Power in South Asia [1]
  23. ↑ 23.0 23.1 Pattanaik (2001), p. 67
  24. ↑ Pattanaik (2001), pp. 70–71
  25. ↑ Pattanaik (2001), p. 83
  26. ↑ Doniger (1999) p. 265
  27. ↑ 27.0 27.1 Pattanaik (2001), p. 73
  28. ↑ 28.0 28.1 28.2 Goudriaan pp. 42–43
  29. ↑ 29.0 29.1 Goudriaan p. 43
  30. ↑ Doniger (1999) pp. 263–65
  31. ↑ Vanita & Kidwai (2001), p. 69
  32. ↑ 32.0 32.1 Doniger (1999) p. 264
  33. ↑ Caroline Osella, Filippo Osella (2006). Men and masculinities in south India. Anthem Press. pp. 145–6. ISBN 9781843313991.
  34. ↑ Pattanaik (2001), p. 76
  35. ↑ Vanita & Kidwai (2001), p. 94
  36. ↑ 36.0 36.1 36.2 Daniélou, Alain (1992). Gods of love and ecstasy: the traditions of Shiva and Dionysus. Inner Traditions / Bear & Company. pp. 68–70. ISBN 978-0-89281-374-2. (originally published in French in 1979 and first translated into English in 1984)
  37. ↑ 37.0 37.1 Dr.akila sivaraman (2006). sri kandha puranam (english). GIRI Trading Agency Private. pp. 170–2, 366–7. ISBN 978-81-7950-397-3.
  38. ↑ Pattanaik (2001), p. 74
  39. ↑ Kodaganallur Ramaswami Srinivasa Iyengar (2005). Asian variations in Ramayana. Sahitya Akademi. p. 268. ISBN 9788126018093.
  40. ↑ Doniger (1999) p. 265
  41. ↑ Pattanaik (2001), p. 71
  42. ↑ Swami Parmeshwaranand pp. 150–51
  43. ↑ Patricia Turner, Charles Russell Coulter (2001). Dictionary of ancient deities. Oxford University Press US. pp. 204, 327, 498. ISBN 978-0-19-514504-5.
  44. ↑ Swami P. Anand, Swami Parmeshwaranand p. 287
  45. ↑ Monika Böck, Aparna Rao (2000). Culture, creation, and procreation: concepts of kinship in South Asian practice. Berghahn Books. pp. 331–32. ISBN 978-1-57181-912-3.
  46. ↑ Swami Parmeshwaranand pp. 289-90
  47. ↑ Swami Parmeshwaranand p. 295
  48. ↑ Swami Parmeshwaranand p. 46
  49. ↑ Hiltebeitel (1988) pp. 322–4
  50. ↑ Hiltebeitel (1988) p. 325
  51. ↑ Vanita & Kidwai (2001), p. 70
  52. ↑ Pattanaik (2001), pp. 16–17
  53. ↑ Dongier p. 273
  54. ↑ Pattanaik (2001). p. 65.
  55. ↑ Pattanaik (2001), p. 72
  56. ↑ "Mohini Yakshini । मोहिनी साधना देगी धन रूप और यौवन". Navhind Times. 27 సెప్టెంబరు 2019. Retrieved 12 మార్చి 2010. [dead link]
  57. ↑ V. P. Chavan (1991). Vaishnavism of the Gowd Saraswat Brahmins and a few Konkani folklore tales. Asian Educational Services. pp. 26–7. ISBN 978-81-206-0645-6.
  58. ↑ Dhere, R C. "Chapter 2: MHAALSA". Summary of Book "FOLK GOD OF THE SOUTH: KHANDOBA". R C Dhere. Archived from the original on 17 అక్టోబరు 2018. Retrieved 14 మార్చి 2010.
  59. ↑ "Ryali". Official Government site of East Godavari district. National Informatics Centre(East Godavari District Centre). Archived from the original on 19 జూన్ 2009. Retrieved 14 మార్చి 2010.
  60. ↑ 60.0 60.1 Ragini Devi (2002). "The Dance of Mohini". Dance dialects of India. Motilal Banarsidass. pp. 116–9, 96. ISBN 978-81-208-0674-0.
  61. ↑ "Folk Dances of Himachal Pradesh". Official Government site of Chamba district. NIC, Chamba district. Archived from the original on 17 సెప్టెంబరు 2009. Retrieved 14 మార్చి 2010.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=మోహిని(అవతారం)&oldid=4586689" నుండి వెలికితీశారు