Jump to content

మ్రాక్ యు రాజ్యం

వికీపీడియా నుండి
మ్రాక్ యు రాజ్యం
မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံ
1430–1785
1630లలో మ్రాక్ యు విస్తరణ, దాడులు చేయబడిన భూభాగాలతో సహా
1630లలో మ్రాక్ యు విస్తరణ, దాడులు చేయబడిన భూభాగాలతో సహా
Statusబెంగాల్ సుల్తానేట్ సామంతుడు (1429–1437)[1]
స్వతంత్రుడు (1437–1784)
కోన్‌బౌంగ్ రాజవంశం సామంతుడు (1785)
రాజధాని
  • లాంగ్‌గ్యెట్ (1429–1430)
  • మ్రాక్ యు (1430–1785)
అధికార భాషలుఅరకనీస్
Religion
బౌద్ధమతం (థేరవాద బౌద్ధమతం వాస్తవ రాష్ట్ర మతంగా), ఇస్లాం, హిందూమతం, క్రైస్తవ మతం, యానిమిజం
ప్రభుత్వంభూస్వామ్య రాచరికం (1782 వరకు)
• 1429–1433
మిన్ సా మోన్ (మొదటి)
• 1433–1459
మిన్ ఖాయి
• 1531–1554
మిన్ బిన్
• 1593–1612
మిన్ రజాగీ
• 1622–1638
తిరి తుధమ్మ
• 1652–1674
సంద తుధమ్మ
• 1782–1785
మహా తమ్మద (చివరి)
శాసనసభరాజరిక పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ
Historical era15వ నుండి 18వ శతాబ్దం వరకు
• చారిత్రక యుగం
సెప్టెంబర్ 1430
• బెంగాల్ సుల్తానేట్ సామంతుడు
1429–1437[1]
• చిట్టగాంగ్ విజయం
1459[2]
• దిగువ బర్మా ఉమ్మడి నియంత్రణ
1599–1603
• చిట్టగాంగ్ నష్టం
1666
• కోన్‌బౌంగ్ రాజవంశానికి సామంతుడు
1784
• రాజ్యం ముగింపు
జనవరి 2 1785
ద్రవ్యండింగా
Preceded by		Succeeded by
లాంగ్‌గ్యెట్ రాజవంశం
మధ్యంతర కాలం
బెంగాల్ సుల్తానేట్
కోన్‌బౌంగ్ రాజవంశం
చిట్టగాంగ్‌లో పోర్చుగీసు వారి స్థావరం
Today part ofమయన్మార్
బంగ్లాదేశ్
భారతదేశం

మ్రాక్-యు రాజ్యం ( రకనీస్ : မြောက်ဦး ဘုရင့်နိုင်ငံတော်)[3] అనేది 1429 నుండి 1785 వరకు అరకాన్ తీర మైదానంలో ఉనికిలో ఉన్న ఒక రాజ్యం. బంగాళాఖాతం తూర్పు తీరానికి సమీపంలో ఉన్న మ్రాక్-యును రాజధానిగా చేసుకుని,[4] ఈ రాజ్యం ప్రస్తుతం మయన్మార్‌లోని రఖైన్ రాష్ట్రంగా, బంగ్లాదేశ్‌లోని చిట్టగాంగ్ డివిజన్ దక్షిణ భాగంగా ఉన్న ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. ఇది 1429 నుండి 1531 వరకు బెంగాల్ సుల్తానేట్ రక్షిత రాజ్యంగా ప్రారంభమైనప్పటికీ, మ్రాక్-యు పోర్చుగీసుల సహాయంతో చిట్టగాంగ్ జయించాడు. ఇది 1546–1547 - 1580–1581లో టౌంగూ బర్మా రాజ్యాన్ని జయించే ప్రయత్నాలను రెండుసార్లు తిప్పికొట్టింది. దాని శక్తి పరాకాష్టలో ఉన్నప్పుడు, ఇది 1599 నుండి 1603 వరకు సుందర్‌బన్స్ నుండి మార్తాబన్ గల్ఫ్ వరకు బంగాళాఖాత తీరప్రాంతాన్ని క్లుప్తంగా నియంత్రించింది. మొఘల్ సామ్రాజ్యంతో 1666లో జరిగిన యుద్ధం తర్వాత ఇది చిట్టగాంగ్‌పై నియంత్రణ కోల్పోయింది. 1785లో బర్మాలోని కోన్‌బౌంగ్ రాజవంశం దీనిని జయించే వరకు దీని ఉనికి కొనసాగింది.[5][6]

ఇది బహుళ జాతి జనాభాకు నిలయంగా ఉంది, బౌద్ధులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నారు, మ్రాక్ యు నగరం దేవాలయాలు, పుణ్యక్షేత్రాలు, మసీదులు, సెమినరీలు, గ్రంథాలయాలకు నిలయంగా ఉంది. ఈ రాజ్యం సముద్రపు దొంగతనానికి, బానిస వ్యాపారానికి కూడా కేంద్రంగా ఉండేది.[7] ఇక్కడ అరబ్, డానిష్, డచ్ పోర్చుగీస్ వ్యాపారులు తరచుగా వచ్చేవారు.[7]

పేర్లు

[మార్చు]

రాజ్యం అధికారిక పేరు монтет онетьные (ఆంగ్లం Mrauk U Kingdom or Kingdom of Mrauk усия). ఈ రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు సాధారణంగా అరాకాన్ అని కూడా పిలువబడేది.[8]

చరిత్ర

[మార్చు]

లాంగ్‌గ్యెట్ రాజవంశం

[మార్చు]

అరాకాన్ రాజులు పాగాన్ రాజవంశానికి కప్పం కట్టినప్పటికీ, దక్షిణ ప్రాంతం ఎక్కువగా పాగాన్ ఆధిపత్యం నుండి విముక్తి పొంది మిగిలిన బర్మా నుండి ఎక్కువగా కత్తిరించబడింది. అరాకాన్ పర్వతాలచే పాగాన్ నుండి వేరు చేయబడిన అరాకాన్ ఇతర బర్మీస్ ప్రాంతాలకు మరింత స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. 11వ శతాబ్దానికి ముందు రాజధాని థాయ్‌బేక్‌టౌంగ్ నుండి ధన్యవాడికి , ఆపై వెసాలికి మారింది, తరువాత 12వ శతాబ్దంలో పిన్సా, పరేయిన్, హ్క్రిత్‌లకు రాజధాని 1180లో మళ్లీ పిన్సాకు, తరువాత 1237లో లాంగ్‌గ్యెట్‌కు మారింది.[9]

బెంగాల్ సుల్తానేట్ సామంతుల రాజ్యం

[మార్చు]

అరాకాన్ బెంగాలుతో సన్నిహిత సంబంధాన్ని కలిగి ఉంది, ఇది తూర్పు వైపు విస్తరిస్తున్నందున దానితో పూర్తి సంబంధాన్ని పొందింది. అరాకాన్ రాజు మిన్ హ్తి పాలనలో, బెంగాల్ అరాకాన్ సముద్రంలోని కొన్ని ప్రాంతాలపై దాడి చేసి చిట్టగాంగ్ వద్ద హీన్యా నదిపై దాడి చేసింది.[9] పాగాన్ శక్తి పతనం మిన్ హ్తి మరణం తరువాత, అరాకాన్ మధ్యంతరంలోకి పడిపోయింది, బర్మీస్ తలాయింగ్ రెండింటి ద్వారా నిరంతర దాడులు నిర్వహించబడ్డాయి.[10] 1404లో అధికారం చేపట్టిన కొత్త రాజు, మిన్ హ్తి మునిమనవడైన నరమేఖ్లాను, బర్మీయుల యువరాజు మిన్యే క్యోస్వా దళాలు వెంటనే పదవీచ్యుతుడిని చేశాయి. వారు లాంగ్‌గ్యెట్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, నరమేఖ్లాను గౌర్‌లోని బెంగాల్ సుల్తానేట్ ఆస్థానానికి పారిపోయేలా బలవంతం చేశారు.[11][12] నరమీఖ్లా 24 సంవత్సరాల ప్రవాస సమయంలో, అరాకాన్ ఆవా రాజ్యం, పెగు రాజ్యం మధ్య విస్తృతమైన యుద్ధభూమిగా మారింది. ఆవా రాజు తన అల్లుడిని అరాకాన్ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి, అతనికి అనోరహ్తా అనే బిరుదును ప్రదానం చేశాడు . తరువాత పెగు దళాలు అతన్ని పట్టుకుని ఉరితీశాయి. ఈ అధికార పోరాటంలో రజాదరిత్ పైచేయి సాధించి, టౌంగ్యెట్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, తన సొంత గవర్నర్‌ను నియమించాడు, అతను 1423 వరకు అధికారంలో ఉన్నాడు.[12]

నరమేఖ్లా పాలన

[మార్చు]

24 సంవత్సరాల ప్రవాసం తరువాత, 1430లో బెంగాలీ కమాండర్లు వలీ ఖాన్, సింధీ ఖాన్ సైనిక సహాయంతో నరమేఖ్లా అరకానీస్ సింహాసనాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆయనతో వచ్చిన బెంగాలీలు ఈ ప్రాంతంలో తమ సొంత స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.[13] నరమేఖ్లా కొంత భూభాగాన్ని బెంగాల్ సుల్తాన్‌కు అప్పగించి, ఆ ప్రాంతాలపై అతని సార్వభౌమత్వాన్ని గుర్తించాడు. అతని రాజ్యం సామంత హోదాకు గుర్తింపుగా, అరాకాన్ రాజులు బౌద్ధులు అయినప్పటికీ ఇస్లామిక్ బిరుదులను అందుకున్నారు, రాజ్యంలో బెంగాల్ నుండి ఇస్లామిక్ బంగారు దినార్ నాణేల వాడకాన్ని చట్టబద్ధం చేశారు. వారు రాజ పరిపాలనలో బెంగాలీ ముస్లింలను ప్రతిష్టాత్మక పదవుల్లో నియమించారు.[14] నరమేఖ్లా తన సొంత నాణేలను ఒక వైపు బర్మీస్ అక్షరాలతో, మరో వైపు పర్షియన్ అక్షరాలతో ముద్రించాడు. బెంగాల్‌లోని కొన్ని భాగాలను పాలించినప్పటికీ, ఇది 1531 వరకు బెంగాల్ సుల్తాన్ సంరక్షిత ప్రాంతంగానే కొనసాగింది.[15]

నరమేఖ్లా మ్రాక్ యు నగరాన్ని స్థాపించాడు, దీనిని 1431లో అరకానీస్ రాజ్యానికి రాజధానిగా ప్రకటించారు. నగరం పెరిగేకొద్దీ, అనేక బౌద్ధ పగోడాలు, దేవాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. వాటిలో చాలా వరకు మిగిలి ఉన్నాయి, ఇవి మ్రాక్-యు ప్రధాన ఆకర్షణలు. 15వ శతాబ్దం నుండి 18వ శతాబ్దం వరకు, మ్రాక్ యు అరాకాన్ రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉండేది, విదేశీ వ్యాపారులు (పోర్చుగీస్ & డచ్లతో సహా) తరచుగా దీనిని సందర్శించేవారు.[16] 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఫాదర్ సెబాస్టియన్ మాన్‌రిక్ ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించిన తర్వాత, మ్రాక్ ఊ స్వర్ణ నగరం ఐరోపాలో ప్రాచ్య వైభవ నగరంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఫాదర్ మాన్‌రిక్ 1635లో రాజు తిరి తుధమ్మ పట్టాభిషేకం గురించి ఒక సజీవమైన వృత్తాంతాన్ని రాశారు.[17]

బెంగాల్ నుండి స్వాతంత్ర్యం

[మార్చు]

నరమేఖ్లా తరువాత అతని సోదరుడు మిన్ ఖాయి 1437లో శాండొవే, రాములను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.[13] మిన్ ఖాయి వారసుడు బా సా ఫ్యు తన పాలన ప్రారంభంలో పోర్చుగీసుల సహాయంతో చిట్టగాంగ్‌ను ఆక్రమించాడు.[18][6] బెంగాల్ కొత్త సుల్తాన్ అయిన బార్బెక్ షా,[18] బెంగాల్ బలహీనపడటానికి అనుమతించినప్పటికీ, అరాకాన్ 1531 వరకు బెంగాల్‌కు అధీనంలోనే ఉంది.[13]

1454లో అవాతో ఒక ఒప్పందం రెండు రాజ్యాల మధ్య రాజకీయ సరిహద్దుగా రఖైన్ యోమా పర్వత శ్రేణి పరీవాహక ప్రాంతాన్ని స్థాపించింది, ఇది పరస్పర జోక్యం లేని యథాతథ స్థితిని సృష్టించింది. ఫలితంగా, చాంగ్మా రైడర్స్ వంటి ప్రత్యర్థులు ఇతర రాజ్య భూభాగంలోకి ప్రవేశించినట్లయితే వారు స్వయంచాలకంగా వెంబడించబడరు. ఈ ఒప్పందం భారతదేశానికి షాన్ రూబీ రాళ్ల ఎగుమతిని పెంచడానికి దోహదపడింది.[19]

బా సా ఫ్యు తరువాత అతని కుమారుడు దావల్యా, 1482లో అతనిపై తిరుగుబాటు ప్రారంభించి, అతని ప్రాణాలను తీసుకున్నాడు.[20] బలహీనమైన రాజుల వరుస అనుసరించింది. అయితే, 1531లో, మిన్బిన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, మ్రాక్ యు కోటలను బలోపేతం చేసి, సముద్రపు దొంగల తీర దాడులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. మ్రాక్ యు లోని ష్వెడాంగ్ పగోడాతో పాటు షిత్తాంగ్, డుక్కంథైన్, లెమెత్నా దేవాలయాల నిర్మాణానికి మిన్బిన్ బాధ్యత వహించాడు.[11]

చిట్టగాంగ్ విజయం

[మార్చు]

చిట్టగాంగ్ 16, 17వ శతాబ్దాలలో అరకానీస్ నియంత్రణలోకి వచ్చింది.[21] చిట్టగాంగ్‌లోని1542 నాటి బౌద్ధ శాసనం 1540ల నాటికి, చిట్టగాంగ్‌ను కీలక సైనిక, వాణిజ్య కేంద్రంగా బలోపేతం చేసిన కింగ్ మిన్ బిన్ (1531-1553) ఆధ్వర్యంలో అరకానీస్ పాలన దృఢంగా స్థాపించబడిందని ధృవీకరిస్తుంది.[22] ఈ ప్రాంతంపై అరకానీస్ ఆధిపత్యం బెంగాల్, త్రిపుర, మొఘలులతో జరిగిన సంఘర్షణల వల్ల ఈ ప్రాంతంపై అరాకనీస్ ఆధిపత్యం కాలానుగుణంగా సవాలు చేయబడినప్పటికీ, పోర్చుగీస్ కిరాయి సైనికులతో పొత్తులు,  బలమైన నావికాదళ ఉనికి ద్వారా వారి పాలన కొనసాగింది.[23][22]

1530ల చివరలో ఆఫ్ఘన్ యుద్ధవీరుడు షేర్ షా (మ. 1545) బెంగాల్ చివరి స్వతంత్ర సుల్తాన్, ఘియాత్ ఉద్-దిన్ మహమూద్ షా (1533–1538)ను ఓడించాడు. చిట్టగాంగ్‌లో, గియాత్ ఉద్-దిన్ మహమూద్ షాచే నియమించబడిన ఇద్దరు స్థానిక గవర్నర్లు అమీర్జా ఖాన్,  ఖుదా బక్ష్ ఖాన్‌ల మధ్య అధికార పోరాటం తలెత్తింది. మిన్ బిన్ బహుశా ఈ సంఘర్షణను అవకాశంగా తీసుకొని జోక్యం చేసుకుని చిట్టగాంగ్‌ను తన నియంత్రణలోకి తీసుకున్నాడు.[22][24]

చిట్టగాంగ్ ప్రాంతీయ వాణిజ్యానికి కీలక కేంద్రంగా ఉద్భవించింది, అయితే దాని పరిపాలన సముద్రపు దొంగలు, బానిస దాడులు, పొరుగు శక్తులతో విభేదాలతో బాధపడింది. ఈ సమయంలో పోర్చుగీసు వారు అరకానీస్ నావికాదళానికి గణనీయమైన మద్దతు అందించారు. ఈ కాలంలో ప్రఖ్యాత బెంగాలీ కవి అలావోల్ బానిసగా మారారు, తరువాత అరకానీస్ ఆస్థానంలో ప్రాముఖ్యత పొందాడు.[21]

టౌంగూ-అరకాన్ యుద్ధాలు

[మార్చు]
టౌంగూ–మ్రాక్-యు యుద్ధంలో మార్గాలు

మిన్బిన్ పాలనలో, అరాకాన్ ఉత్తరం నుండి, తూర్పు తీరం నుండి దాడికి గురైంది. 1544లో, బర్మా రాజు టాబిన్‌ష్వేహ్తి సైన్యాలు దాడి చేసి సాండోవేను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి, దీంతో టౌంగూ–మ్రాక్-యు యుద్ధం ప్రారంభమైంది.[25][26]

1542లో టోంగూ-అవా యుద్ధం (1538-1545) సమయంలో రాజా మిన్ బిన్ అవా రాజ్యానికి సైనిక మద్దతు అందించినప్పుడు యుద్ధం ప్రధానంగా ప్రేరేపించబడింది. అదే సంవత్సరం తరువాత మిన్ బిన్ కూటమి నుండి వైదొలిగినప్పటికీ, టోంగూ రాజు టాబిన్‌ష్వేహ్తి మ్రాక్ యూ ప్రమేయానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నాడు.[27]

టావుంగూ దళాలు శాండ్వే కంటే ముందుకు సాగలేకపోయాయి, అక్కడ రెండు సంవత్సరాల పాటు ఉంచబడ్డాయి. టాబిన్ష్వెహ్టి, షాన్ యోధులను తీసుకువచ్చి, తన దాడిని పునరుద్ధరించాడు, ఉత్తరాన మ్రాక్ యు. కి కవాతు చేసాడు, అయితే, అతను నగరానికి చేరుకున్న తర్వాత, టాబిన్‌ష్వేహ్తి వెనక్కి తగ్గాడు, ఎందుకంటే అది చాలా బాగా రక్షించబడిందని అతను దానిని ముట్టడించడానికి లేదా దిగ్బంధం చేయడానికి ఇష్టపడలేదు. ఉత్తరాది నుండి త్విప్రా రాజు కూడా వచ్చాడు, అతను రాము వరకు కవాతు చేసాడు.[28]

1547 నాటికి, మ్రాక్ ఉ టౌంగూ దండయాత్రలను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టి తన స్వాతంత్ర్యాన్ని కాపాడుకుంది. ఈ యుద్ధం ఒక నిరోధకంగా కూడా పనిచేసింది, ఎందుకంటే మ్రాక్ ఉ 1580 వరకు మరో టౌంగూ దండయాత్రను ఎదుర్కోలేదు.[29] ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే, ట్విప్రా కూడా వెనక్కి తరిమివేయబడింది. ఈ దండయాత్ర నుండి చిట్టగాంగ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, మిన్బిన్ తనను సుల్తాన్‌గా పేర్కొంటూ తన పేరుతో నాణేలను ముద్రించడం ప్రారంభించాడు . మిన్బిన్ పాలన 1553లో ముగిసింది.[30]

స్వర్ణయుగం

[మార్చు]
1552లో నిర్మించిన కో-తాంగ్ ఆలయం

మ్రాక్ యు చరిత్ర రచనలో, రాజ్యం చరిత్ర సాధారణంగా ప్రారంభ, చివరి కాలాలుగా విభజించబడింది. నిర్దిష్ట కోతలు గురించి చరిత్రకారులు ఏకీభవించనప్పటికీ-17వ శతాబ్దం రాజ్యం స్వర్ణయుగం దాని సాపేక్ష క్షీణత వైపు మలుపు రెండూ.[31]

ఇప్పుడు మాండలేలో ఉన్న మహముని బుద్ధుడి చిత్రం, మ్రాక్ యు నుండి 15 మైళ్ళ దూరంలో ఉంచబడింది, పూజించబడింది, అక్కడ మరొక మహముని బుద్ధ చిత్రం రెండు ఇతర బుద్ధుల చిత్రాలతో చుట్టబడి ఉంది.[32]

బెంగాల్ & త్రిపురపై దాడులు

[మార్చు]

1531 నుండి 1629 వరకు, అరాకనీస్ దాడులు చేసేవారు, పోర్చుగీస్ సముద్రపు దొంగలు రాజ్యం తీరప్రాంతంలోని ఓడరేవుల నుండి పనిచేస్తూ బెంగాల్ నుండి బానిసలను రాజ్యానికి తీసుకువచ్చారు. బెంగాల్‌పై అనేక దాడుల తరువాత, 17వ శతాబ్దంలో అరాకన్‌లోని వివిధ పరిశ్రమలలో వారికి ఉపాధి లభించడంతో బానిస జనాభా పెరిగింది.[14][33] బానిసలలో మొఘల్ ప్రభువులు కూడా ఉన్నారు. అరాకనీస్ ఆస్థానంలో ప్రఖ్యాత కవి అయిన అలావోల్ ఒక ముఖ్యమైన రాజ బానిస.[34][35]

క్రీ.శ. 1584లో, అరాకన్ రాజు మిన్ ఫలౌంగ్ , త్రిపురపై దండెత్తి ఉదయ్‌పూర్ వరకు ముందుకు సాగాడు. అరాకనీస్ దళాలు ఉదయ్‌పూర్‌ను దోచుకుని, మారణకాండకు పాల్పడ్డాయి.[36] అరకానీస్ రాజులు ఇంతకు ముందెన్నడూ పూర్తిగా నియంత్రించని ఉత్తర బెంగాల్, త్రిపుర ప్రాంతాలను మిన్ ఫలాంగ్ స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. 1575 జనవరిలో అప్పటి యువరాజు తాడో ధమ్మ రాజా (తరువాత మిన్ రజాగి) నేతృత్వంలో సాయుధ దళాన్ని త్రిపురకు పంపాడు. అరకానీస్ దళాలు రాజా అమర్ మాణిక్య వ్యతిరేకంగా త్రిపురి రాజధానిని త్వరగా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి, త్రిపుర ఒక సామంతుని రాజ్యంగా మారడానికి అంగీకరించింది. అతను చిట్టగాంగ్‌లో అనేక మంది పోర్చుగీస్ నావికులు, సైనికులతో కూడిన బలమైన సైనిక దళాన్ని కూడా ఉంచాడు.[37][38]

1590ల చివరలో, అరాకాన్ రాజు మిన్ ఫలాంగ్ ప్రస్తుత నోఖాలీపై చాలా వరకు దాడి చేశాడు.[39] నోఖాలి, చిట్టగాంగ్లను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, త్రిపుర రాజు రాజధర్ మాణిక్య ఆక్రమిత భూభాగాలను తిరిగి పొందటానికి పెద్ద బలగాలకు నాయకత్వం వహించాడు.[36] ఆ తర్వాత త్రిపుర సైన్యం మళ్ళీ ఓడిపోయింది, దాని రాజు బుల్లెట్ దెబ్బతో తీవ్రంగా గాయపడగా, అతని తమ్ముడు జుఝార్ సింగ్ మరణించాడు. అరకానీస్ దళాలు త్రిపురలోకి ప్రవేశించి, ఉదయపూర్ చేరుకుని, దానిని దోచుకున్నారు.[40][41]

పోర్చుగీస్ సముద్రపు దొంగలు, అరకానీస్ దళాల సహకారంతో 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సుందర్బన్స్, గంగా డెల్టా చురుకుగా దాడి చేశారు. చిట్టగాంగ్, సుందర్బన్స్ వంటి ప్రాంతాలతో సహా తీరప్రాంత బెంగాల్‌ను లక్ష్యంగా చేసుకుని ఈ దాడులు జరిగాయి, ఇది చాలా మంది నివాసులను బంధించి బానిసలుగా మార్చడానికి దారితీసింది. బానిసలుగా ఉన్న వ్యక్తులను అరాకన్ మార్కెట్లలో విక్రయించారు, ఇది రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థకు దోహదపడింది.[42][43]

షిట్టాంగ్ ఆలయంలోని మిన్ బిన్ రాజు గురించిన శాసనం

ప్రాదేశిక విస్తరణ

[మార్చు]

రాజుల వంశంలో మిన్ రజాగీ (1593–1612) వచ్చాడు. అతని పాలనలో, మ్రాక్ ఉ భూభాగం దాదాపు రెట్టింపు అయ్యింది.[44] అతను క్షీణిస్తున్న మొదటి టౌంగూ సామ్రాజ్యాన్ని సద్వినియోగం చేసుకొని పెగు (ప్రస్తుత బాగో ) పై దండెత్తాడు.[45] 1597లో, మిన్ రజాగీ టౌంగూకు చెందిన మిన్యే తిహతు II తో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు, మార్చి 1599 నాటికి, ఫిలిప్ డి బ్రిటో ఇ నికోటే నేతృత్వంలోని పోర్చుగీస్ కిరాయి సైనికుల మద్దతుతో, సుమారు 30,000 మంది సైనికులు, 300 యుద్ధ పడవలతో కూడిన ఒక శక్తివంతమైన అరకనీస్ దళం వ్యూహాత్మక ఓడరేవు నగరం సిరియామ్ (థాన్లిన్) ను స్వాధీనం చేసుకుంది. ఏప్రిల్ నాటికి, వారు పెగును ముట్టడించారు, ఇది డిసెంబర్ 1599లో రాజు నందా బాయిన్ లొంగిపోవడానికి దారితీసింది.[46][47] విజేతలు పెగు అపారమైన సంపదను పంచుకున్నారు, అరకనీయులు బంగారం, వెండి, విలువైన రాళ్ళు, కంచు ఫిరంగులు, 30 ఖ్మేర్ కంచు విగ్రహాలు, పూజనీయమైన తెల్ల ఏనుగుతో సహా నిధులను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. మిన్ రజాగీ నందా బాయిన్ కుమార్తె అయిన యువరాణి ఖిన్ మా హ్నౌంగ్‌ను తన రాణిగా చేసుకున్నాడు.[48]

ఫిలిపే డి బ్రిటోను రజాగీ సిరియాం గవర్నర్‌గా నియమించాడు . అయితే, అతను ఆ ప్రాంతంపై అరాకనీస్ అధికారాన్ని తరిమికొట్టాడు, గోవా మద్దతుతో అరాకన్ అనేక దాడులను తిప్పికొట్టాడు. పోర్చుగీసు వారి నుండి సాండ్వీప్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి రజాగీకి మూడు సంవత్సరాలు (1602–1605) పట్టింది.[49]

పోర్చుగీసు వారితో సంఘర్షణలు

[మార్చు]
ఫిలిప్ డి బ్రిటో, పోర్చుగీస్ కిరాయి సైనికుడు, సిరియం గవర్నర్, బర్మా, సిర్కా 1600.

16వ శతాబ్దం చివరలో 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పోర్చుగీసులతో ఈ రాజ్యానికి హెచ్చుతగ్గుల సంబంధం ఉండేది. పోర్చుగీస్ కిరాయి సైనికులపై ఎక్కువగా ఆధారపడిన అరకానీస్ నావికాదళం బంగాళాఖాతం తీరప్రాంతంలో గణనీయమైన భాగాన్ని నియంత్రించింది. పోర్చుగీస్ కిరాయి కమాండర్ డి బ్రిటో తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు, పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ ఆఫ్ గోవా మద్దతుతో 1603లో ఉద్రిక్తతలు పెరిగాయి.[50] నౌకాదళాన్ని పంపడంతో సహా సిరియం మీద నియంత్రణను తిరిగి పొందడానికి రాజు మిన్ రజాగి చేసిన ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ, 1604లో జరిగిన చర్చల ఫలితంగా సిరియం పోర్చుగీస్ కాలనీగా మారింది, రాజాగి యువరాజు విడుదలకు విమోచన క్రయధనం చెల్లించాడు.[51]

దీనికి ప్రతిస్పందనగా, డచ్ నిరాకరించినప్పటికీ, డియంగా ద్వీపంలో 600 మందిని ఉరితీసి, పోర్చుగీసులను బహిష్కరించడానికి డచ్ సహాయం కోరుతూ, తన భూభాగంలో పోర్చుగీస్ స్థిరనివాసులపై కఠినమైన చర్యలు తీసుకున్నాడు. 1609లో, పోర్చుగీస్ పారిపోయిన సెబాస్టియన్ గొంజాలెస్ టిబావో, రజాగి ప్రత్యర్థులతో కలిసి సండ్విప్ ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని అరకానీస్ తీరంపై దాడి చేశాడు. 1610 నాటికి, టిబావో అరకానీస్ నౌకాదళాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, అతని దాడులను కొనసాగించి, సంఘర్షణను తీవ్రతరం చేయడం ద్వారా రజాగికి ద్రోహం చేశాడు.[52][42]

సహస్రాబ్ది సంక్షోభం

[మార్చు]

1628లో, లాంగ్ క్రాక్కా (లాంగ్‌గ్యెట్ గవర్నర్) థిరి తుదమ్మ పాలనలో తిరుగుబాటు చేశారు. తిరుగుబాటు అణచివేయబడింది చాలా మంది ప్రముఖ వ్యక్తులను ఉరితీశారు, కానీ ఇది భవిష్యత్ లాంగ్‌క్రాక్చా ప్రాముఖ్యతను మాత్రమే పెంచింది.[53]

ఆ సమయంలో, అరకానీస్ కాలక్రమం ప్రకారం, అరకానేస్ శకం ప్రకారం సుమారు 1638లో మొదటి సహస్రాబ్ది ప్రారంభానికి మ్రాక్ యు రాజుల వంశం ముగుస్తుందని ప్రవచించింది. లాంగ్‌క్రాక్చా సహా వివిధ రాజసభ మంత్రులు అధికారం కోసం పోటీ పడటంలో మరింత దూకుడుగా మారారు. 1638 మే 31న, తిరి తుదమ్మ అనుమానాస్పదంగా మరణించింది. అతని కుమారుడు యువరాజు మిన్ సనాయ్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, 26 రోజుల తరువాత మరణించాడు. దీని తరువాత, లాంగ్‌క్రాక్చా నరపతి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.[31] చరిత్రకారుడు జాక్వెస్ లీడర్ ఈ సంఘటనల గొలుసును లాంగ్‌క్రాక్చా చేసిన తిరుగుబాటు పేర్కొన్నాడు, ఇది రాజ్యంలో అస్థిరతను సృష్టించింది.[54]

ఆయన సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన తరువాత, చిట్టగాంగ్ గవర్నర్ తన సింహాసనాన్ని కోరుతూ తిరుగుబాటు చేశారు. తిరుగుబాటు రద్దు చేయబడింది, కానీ 1643 డిసెంబరులో చిట్టగాంగ్ కొత్త గవర్నర్ తిరుగుబాటు చేసి, పోర్చుగీస్ కిరాయి సైనికుల పెద్ద సమూహాన్ని తనతో పాటు మొఘల్ భూభాగంలోకి తీసుకువెళ్ళాడు. చిట్టగాంగ్‌ను దోచుకోడానికి ఎంచుకుని, ఈ రెండవ తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి నారపతి గణనీయమైన సైన్యాన్ని పంపాడు. అతని దళాలు 80,000 మందిని-ఎక్కువగా నేత కార్మికులను అనేక పదుల వేల పశువులను తిరిగి తీసుకువచ్చాయి. ఇది చిట్టగాంగ్ వాణిజ్య కేంద్ర ప్రాముఖ్యతను సమర్థవంతంగా నాశనం చేసింది, డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వివిధ ప్రభువులు ఈ చర్యను నిరసించడంతో అరాకన్‌లో లోతైన విభజనను సృష్టించింది. 1645లో జనాభాలో ఆకస్మిక మార్పు కారణంగా ఏర్పడిన కరువు కారణంగా పునరావాసం పొందిన హస్తకళాకారులు నాశనమవడంతో రాజు ప్రణాళికపై ఉన్న సందేహాలు చివరికి సరైనవిగా నిరూపించబడ్డాయి, అరాకాన్ వస్త్ర పరిశ్రమ కూడా సమర్థవంతంగా నాశనం చేశాయి.[31] ఈ విధ్వంసం, డచ్ వారి పట్ల నరపతి వైఖరి తూర్పు బెంగాల్‌లోని వాణిజ్యాన్ని మరింత పశ్చిమానికి నెట్టివేసింది. ఇంకా, డచ్ ఓడల నిర్మాణంలో పురోగతి దిగువ బర్మాలో అరాకనీస్ దాడుల ప్రభావాన్ని తగ్గించింది, ఆ వాణిజ్యాన్ని మరింతగా దిగువ బర్మాకు నెట్టివేసింది. నరపతి పాలనలో, చిట్టగాంగ్, బంగాళాఖాత వాణిజ్యంపై మ్రాక్ ఉ నియంత్రణ దాదాపుగా కుప్పకూలింది.[31]

మొఘల్-అరకాన్ యుద్ధాలు

[మార్చు]

1666లో చిట్టగాంగ్ మీద మొఘల్ విజయం చాలా మంది చరిత్రకారులకు అరాకాన్ స్వర్ణ యుగానికి ఖచ్చితమైన ముగింపును సూచించింది. చిట్టగాంగ్‌ను మొఘల్ స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత ఆగ్నేయ బెంగాల్‌లోని నాఫ్ నది పశ్చిమ ఒడ్డున ఉన్న అంచుపై అరాకాన్ నియంత్రణ కోల్పోయింది.[55]

పోర్చుగీసు, అరకానీలు 1625లో ఢాకా జరిగిన దాడితో సహా గంగా డెల్టా, ఇప్పుడు మొఘల్ బెంగాల్ మీద తమ దాడులను కొనసాగించడంతో 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మొఘలులతో సంబంధాలు ప్రారంభమయ్యాయి.[56]

1660లో చిట్టగాంగ్ ప్రాంతం పటం

1660లో, మొఘల్ బెంగాల్ గవర్నర్, నెమలి సింహాసనం హక్కుదారు అయిన యువరాజు షా షుజా, ఖజ్వా యుద్ధం తన సోదరుడు ఔరంగజేబు చేతిలో ఓడిపోయిన తరువాత తన కుటుంబంతో కలిసి అరాకన్‌కు పారిపోయాడు. షుజా అతని పరివారం 1660 ఆగస్టు 26న అరాకాన్ చేరుకున్నారు.[55] అతనికి రాజు సందా థుధమ్మ ఆశ్రయం కల్పించాడు. 1660 డిసెంబరులో, అరాకనీస్ రాజు షుజా బంగారం ఆభరణాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, ఇది మొఘల్ రాజ శరణార్థుల తిరుగుబాటుకు దారితీసింది. వివిధ కథనాల ప్రకారం, షుజా కుటుంబాన్ని అరాకనీస్ వారు చంపారు, అయితే షుజా స్వయంగా మణిపూర్‌లోని ఒక రాజ్యానికి పారిపోయి ఉండవచ్చు. ఏదేమైనా, షుజా పరివారంలోని సభ్యులు అరాకన్‌లోనే ఉండిపోయారు, రాజ సైన్యంలో విలుకాళ్ళు , ఆస్థాన రక్షకులుగా నియమించబడ్డారు. బర్మా ఆక్రమణ వరకు వారు అరాకన్‌లో రాజులను ఎన్నుకునేవారుగా ఉన్నారు.[57]

అరకానీస్ రాజు చేతిలో తన సోదరుడి హత్యకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలనే సాకుతో ఔరంగజేబు చిట్టగాంగ్‌పై దాడి చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.[58] 1664లో పోర్చుగీస్ సముద్రపు దొంగల సహాయంతో అరకానీస్ నౌకలు బెంగాల్‌లోని జహంగీర్ నగర్ దాడి చేసి సుమారు 160 మొఘల్ సామ్రాజ్య నౌకలను ధ్వంసం చేశాయి. ఇది అరకానీస్ సముద్రపు దొంగతనాన్ని అంతం చేయాలన్న మొఘలుల సంకల్పాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకువెళ్ళింది.[59] ఔరంగజేబు షాయిస్తా ఖాన్ బెంగాల్ సుబేదార్ (గవర్నర్) గా నియమించాడు. మొఘలులతో అనివార్యమైన ఘర్షణకు భయపడి అరకానీలు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు. మొఘల్ చక్రవర్తి ఆదేశాల మేరకు, షాయిస్తా ఖాన్ నాశనం చేయబడిన నౌకలను పునర్నిర్మించడానికి యుద్ధ ప్రణాళికను ప్రారంభించాడు.[58]

1665 శీతాకాలంలో, సుబేదార్ షైస్తా ఖాన్ అరాకనీస్‌కు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి సుసజ్జితమైన సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. అతని కుమారుడు, బుజుర్గ్ ఉమ్మేద్ ఖాన్, చిట్టగాంగ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే ఈ మిషన్‌లో ప్రధాన కమాండర్‌గా చేరాడు.[60] నవంబర్ నాటికి, మొఘలులు, డచ్ & పోర్చుగీస్ నావికాదళ మద్దతుతో, సంద్విప్ ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. షాయిస్తా ఖాన్ కుమారుడు బుజుర్గ్ ఉమెద్ ఖాన్ నేతృత్వంలో 6,500 మంది మొఘల్ సైన్యం చిట్టగాంగ్ వైపు ముందుకు సాగింది. మూడు రోజుల ముట్టడి తరువాత 1666 జనవరి 27న మొఘలులు చిట్టగాంగ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.[61] కానీ తగినంత రవాణాలు, రుతుపవనాల కారణంగా, వారు తమ పురోగతిని నాఫ్ నది ఒడ్డుకు పరిమితం చేశారు.[62]

ఆ తర్వాత, అరాకనీయులు చిట్టగాంగ్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ వారు విజయవంతం కాలేదు.[63]

క్షీణత

[మార్చు]
కోన్‌బౌంగ్ రాజవంశం కింద అరకాన్ విలీనం చేయబడింది

కొన్బాంగ్ రాజవంశానికి చెందిన బోదావపాయ రాజు బాహ్య బెదిరింపులను నివారించడానికి బర్మా పశ్చిమ సరిహద్దులను ఏకీకృతం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. బంగాళాఖాతం వెంబడి అరాకాన్ ఉన్న ప్రదేశం దీనిని సముద్ర వాణిజ్యానికి వ్యూహాత్మక ప్రవేశ ద్వారంగా బెంగాల్‌లో బ్రిటిష్ వలస విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా ఒక రక్షణగా చేసింది.[64] ప్రాచీన బౌద్ధ వారసత్వంతో అరాకాన్, శుద్దీకరణ అవసరమయ్యే "పడిపోయిన" రాజ్యంగా చిత్రీకరించబడింది. మహాముని బుద్ధ దేవాలయాన్ని విలీనం చేసి, మార్చడం వల్ల బోడావపాయ బౌద్ధ క్రమం పునరుద్ధరణకర్తగా తనను తాను ప్రదర్శించుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.[65]

1785లో బర్మా దండయాత్ర తరువాత, రాజ్యం అంతమైంది. ఆ సమయంలో ఈ ప్రాంతంలోని 35,000 మంది ప్రజలు బ్రిటిష్ రాజ్ క్రింద రక్షణ పొందడానికి 1799లో పొరుగున ఉన్న చిట్టగాంగ్ ప్రాంతం, బ్రిటిష్ బెంగాల్‌లోని కాక్స్ బజార్ ప్రాంతాలకు పారిపోయారు.[66]

పాలన & సంస్కృతి

[మార్చు]

రాజ్యం పాలన భూస్వామ్య రాచరికంగా నిర్మించబడింది, ఇక్కడ రాజు ఉన్నతవర్గాలు, పరిపాలనా అధికారుల శ్రేణిపై అంతిమ అధికారం కలిగి ఉండేవాడు.[8]

విదేశీ సంబంధాలు

[మార్చు]

మ్రాక్ యు బెంగాల్, పోర్చుగీస్, బర్మా, సిలోన్లతో దౌత్య వాణిజ్య సంబంధాలను కొనసాగించాడు. ఈ సంబంధాలలో సైనిక పొత్తులు, మత మార్పిడి అప్పుడప్పుడు ఘర్షణలు ఉన్నాయి.

బెంగాల్‌తో సంబంధాలు

[మార్చు]

ఈ రాజ్యానికి బెంగాల్ ప్రాంతంతో సంక్లిష్టమైన సంబంధం ఉంది, ప్రారంభంలో బెంగాల్ సుల్తానేట్ సామంతునిగా పనిచేసింది. ఈ సంబంధం నారమైఖ్లా (మిన్ సా మోన్), బహిష్కరించబడిన అరకానీస్ రాజు, బెంగాల్‌లో ఆశ్రయం పొంది, తరువాత 1430లో బెంగాలీ సైనిక సహాయంతో తన సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందినప్పుడు ప్రారంభమైంది.[67] బెంగాల్ మద్దతును అంగీకరిస్తూ, నరమేఖ్లా భూభాగాన్ని వదులుకుని, ఉపనది హోదాను అంగీకరించాడు, ఇది ప్రధానంగా బౌద్ధ రాజ్యం పరిపాలన, సంస్కృతిలో ఇస్లామిక్ అంశాల ఏకీకరణకు దారితీసింది.[68][69]

బెంగాల్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత మ్రాక్ ఊ శక్తి పెరిగేకొద్దీ, ఇది బెంగాల్‌లోకి విస్తరించింది, ముఖ్యంగా 1590లో చిట్టగాంగ్ స్వాధీనం చేసుకుంది. పోర్చుగీస్ కిరాయి సైనికులతో పొత్తులు ఈ విస్తరణకు దోహదపడ్డాయి. ఈ భూభాగాలపై నియంత్రణను స్థాపించడంలో అరకానీస్-పోర్చుగీస్ భాగస్వామ్యం కీలక పాత్ర పోషించింది. మ్రాక్ యు, బెంగాల్ మధ్య అనేక సంఘర్షణలు జరిగాయి, ముఖ్యంగా బెంగాల్ సుల్తానేట్-మ్రాక్ ఊ యుద్ధం (1512–1516) , మ్రాక్ ఊ చిట్టగాంగ్‌పై దండయాత్ర, 17వ శతాబ్దంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యంతో జరిగిన ఘర్షణలు జరిగాయి.[24][22]

పోర్చుగీసు వారితో సంబంధాలు

[మార్చు]

16వ శతాబ్దం చివరలో 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మ్రాక్ యు పోర్చుగీసులతో బహుముఖ సంబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాడు.

16వ శతాబ్దం చివరలో, అరకానీస్ రాజ్యం తన నావికాదళాలను బలోపేతం చేయడానికి పోర్చుగీస్ కిరాయి సైనికులపై ఎక్కువగా ఆధారపడింది, తద్వారా బంగాళాఖాతం తీరప్రాంతాన్ని నియంత్రించడానికి వీలు కల్పించింది. అయితే, పోర్చుగీస్ అరకానీస్ మధ్య ఉద్రిక్తతలు 1603లో పోర్చుగీస్ కిరాయి కమాండర్ ఫిలిప్ డి బ్రిటో ఇ నికోటే, గోవా పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ మద్దతుతో అరకానీస రాజుకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించినప్పుడు పెరిగాయి. ఈ తిరుగుబాటు మ్రాక్ యు పై ప్రత్యక్ష పోర్చుగీస్ దాడిని ప్రేరేపించింది, కాని పోర్చుగీస్ దళాలను చివరికి అరకానీస్ అగ్నిమాపక నౌకలను ఉపయోగించి తిప్పికొట్టారు.[70]

సైనిక విషయాలకు అతీతంగా, పోర్చుగీసు వారు అరాకనీస్‌తో ఆర్థిక సంబంధాలను నెలకొల్పడానికి ప్రయత్నించారు. 1569లో, వారు చిట్టగాంగ్ ఆఫ్ఘన్ గవర్నర్‌ను హత్య చేసినప్పుడు, ఆ ప్రాంతంలో వారి పెరుగుతున్న ప్రభావం స్పష్టమైంది. సుమారు 1590లో, వాణిజ్య హక్కులకు ప్రతిఫలంగా, చిట్టగాంగ్‌లో తమ పాలనను పటిష్టం చేసుకోవడంలో సహాయపడటానికి పోర్చుగీసు వారు అరాకనీస్‌కు సైనిక మద్దతును అందించారు.

సాంస్కృతికంగా, పోర్చుగీసు వారు మ్రాక్ యు. ఫ్రియర్ సెబాస్టియో మాన్రిక్ అనే అగస్టీనియన్ సన్యాసి మీద శాశ్వత ముద్ర వేశారు, అతను 1630 నుండి 1635 వరకు మ్రాక్ యువ్లో అనేక సంవత్సరాలు గడిపాడు, రాజ్య సమాజం మతపరమైన ఆచారాల గురించి విలువైన కథనాలను అందించాడు.[71] ఈ సమయంలో పోర్చుగీస్ మిషనరీలు చర్చిలను నిర్మించి క్రైస్తవ మతపరమైన ఆచారాలను ప్రవేశపెట్టారు.[72]

డచ్ ఈస్ట్ ఇండియాతో సంబంధాలు

[మార్చు]

మ్రాక్ యు 17వ శతాబ్దంలో వాణిజ్యం, సైనిక సహకారం అప్పుడప్పుడు ఉద్రిక్తతల ద్వారా డచ్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ (వి. ఓ. సి.) ఆర్థిక సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాడు. డచ్ వారు మొదట 1608లో మ్రాక్ యు తో వాణిజ్య సంబంధాలను ప్రారంభించారు, ఇది ఈ ప్రాంతంలో వారి వాణిజ్య ఆసక్తి ప్రారంభానికి సంకేతం. 1610 నాటికి, వారు తమ మొదటి వాణిజ్య స్థావరాన్ని లేదా 'ఫ్యాక్టరీని' మ్రాక్ యు లో స్థాపించారు, బంగాళాఖాతం దాని సందడిగా ఉండే మార్కెట్ల వెంట రాజ్యం వ్యూహాత్మక స్థానాన్ని పెట్టుబడి పెట్టారు.[73]

మ్రాక్ యు లో డచ్ ఉనికికి ప్రాథమిక ప్రేరణ ఆర్థికంగా ఉంది. ముఖ్యంగా బియ్యం, దంతాలు, ఏనుగులు, చెట్ల రసం, పత్తి, సుగంధ ద్రవ్యాలు, వస్త్రాలు, బానిసలు వంటి వస్తువుల వ్యాపారంలో పాల్గొనడం VOC లక్ష్యం. అయితే, వారి నిశ్చితార్థం సైనిక పరిగణనలతో ముడిపడి ఉంది, ఎందుకంటే అరకానీస్ రాజ్యంలో శక్తివంతమైన యుద్ధ నౌకాదళం ఉంది, ఇది తరచుగా పోర్చుగీస్ డచ్ కిరాయి సైనికుల మద్దతుతో దాడులు నిర్వహించింది.[74]

రాజ్యంలో డచ్ ఉనికి సమయంలో సాంస్కృతిక మతపరమైన పరస్పర చర్యలు జరిగాయి. పోర్చుగీస్ డచ్ వ్యాపారులు కిరాయి సైనికుల ఉనికి మ్రాక్ యు లో సాంస్కృతిక వైవిధ్యానికి దోహదపడింది, అయితే డచ్ ఉనికికి ప్రాథమిక ఉద్దేశ్యం ఆర్థికం, సాంస్కృతిక మార్పిడి వారి వాణిజ్య కార్యకలాపాలకు ద్వితీయమని స్పష్టమవుతుంది.[75]

1627 సెప్టెంబరులో, డచ్ వారితో తన వాణిజ్యాన్ని పెంచుకుంటామని రాజు ఇచ్చిన లేఖతో ఒక రఖైన్ రాయబార కార్యాలయం బటావియా (ప్రస్తుతం జకార్తా) చేరుకుంది.[76]

1665 నాటికి, మ్రాక్ ఊలో డచ్ వారి ప్రభావం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది. ప్రాంతీయ అధికార సమీకరణాలలో మార్పులు, వాణిజ్య మార్గాలలో మార్పులు, VOC లోని అంతర్గత సవాళ్లతో సహా అనేక కారణాలు దీనికి దోహదపడ్డాయి. 1666లో చిట్టగాంగ్ వంటి ముఖ్యమైన భూభాగాలను మొఘలులకు కోల్పోవడం, రాజ్యం ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని మరింత బలహీనపరిచింది. ఇది ఆగ్నేయ బెంగాల్ నుండి డచ్ వారు క్రమంగా వైదొలగడానికి ఆ ప్రాంతంలో వాణిజ్య కార్యకలాపాలు క్షీణించడానికి దారితీసింది.

సిలోన్తో సంబంధాలు

[మార్చు]

అరకనీస్ రాజులకు సిలోన్ (ప్రస్తుత శ్రీలంక ) తో చాలా తక్కువ సంబంధాలు ఉండేవి, ఇవి ప్రధానంగా మతం బౌద్ధ ప్రభావాలపై దృష్టి సారించాయి.[77] కొన్ని ముఖ్యమైన సంబంధాలు:

  • బా సా ఫ్యు సిలోన్తో బలమైన మత సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నాడు, ఇది అతనికి తెరవాడ బౌద్ధమతం గౌరవనీయమైన గ్రంథాలైన త్రిపిటాకను అందించింది.[78] ఆయన తన భక్తికి చిహ్నంగా మహాబోధి శ్వేత-గు ఆలయాన్ని నిర్మించాడు.
  • మిన్ రజాగి 1596లో లేదా 1606 1607 మధ్య సిలోన్ కు తన తీర్థయాత్ర నుండి తిరిగి తీసుకువచ్చిన బుద్ధుడి దంత అవశేషాన్ని స్థాపించడానికి అండా-థీన్ ఆర్డినెన్స్ హాల్ విస్తరించాడు.[79]
  • మిన్ ఫలాంగ్ సిలోన్ నుండి అందుకున్న బౌద్ధ గ్రంథాలను నిల్వ చేయడానికి పిటాకా-తైక్ను నిర్మించాడు.[80]

ఆనందచంద్ర శిట్టౌంగ్ స్తంభ శాసనం శ్రీలంక సన్యాసుల సంఘాలకు విరాళాలతో సహా అరాకన్ శ్రీలంక మధ్య సంబంధాలను నమోదు చేస్తుంది. 16వ శతాబ్దంలో, బౌద్ధమతం క్షీణించడం గురించి ఆందోళన చెందిన శ్రీలంక రాజు విమలధమ్మ సూర్య అరాకాన్కు ఒక మిషన్ పంపారు. ఫలితంగా, అరకానీస్ సన్యాసి నందికక్క ఉపసంపద సమన్వయాన్ని నిర్వహించడానికి శ్రీలంకకు వెళ్లారు, ఈ సమయంలో రాజ కులీన కుటుంబాలకు చెందిన అనేక మంది సభ్యులు నియమించబడ్డారు. అవుకానా శైలిలో ఒక చిన్న బొమ్మతో సహా శ్రీలంక మూలానికి చెందిన అనేక కాంస్య బుద్ధ చిత్రాలు కో-థాంగ్ ఆలయంలో కనుగొనబడ్డాయి. అదనంగా, షాన్-టాంగ్-మ్యో వద్ద తేజా-రామ మొనాస్టరీ సమీపంలో రెండు చక్కటి శ్రీలంక తరహా కాంస్యాలు కనుగొనబడ్డాయి.[81]

మతపరమైన ప్రోత్సాహం

[మార్చు]

రాచరికం మత సంస్థలకు చురుకుగా మద్దతు ఇవ్వడంతో ఈ రాజ్యం తెరవాడ బౌద్ధమతానికి కేంద్రంగా ఉండేది. ఈ ప్రోత్సాహం రాజు చట్టబద్ధతను బలోపేతం చేసి సాంస్కృతిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించింది. రాజధాని మ్రాక్ యు అనేక దేవాలయాలు మఠాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.[82]

బెంగాల్ సామీప్యత సహాయం కారణంగా, అరకానీస్ రాజులు తమను సుల్తాన్లతో పోల్చి, తమను తాము మొఘల్ పాలకుల తరువాత రూపొందించుకున్నారు. వారు కొంతమంది భారతీయులను, ముస్లింలను రాజ పరిపాలనలో ప్రతిష్టాత్మక పదవుల్లో నియమించారు. పొరుగున ఉన్న బెంగాల్ నుండి కొన్ని భారతీయ, ఇస్లామిక్ ఫ్యాషన్లను కోర్టు స్వీకరించింది. సయ్యద్ అలావోల్, దౌలత్ ఖాజీ అరాకాన్ ప్రముఖ కవులు.[83]

పోర్చుగీస్ మిషనరీలు చర్చిలను కూడా నిర్మించారు ఈ ప్రాంతానికి క్రైస్తవ మతపరమైన ఆచారాలను పరిచయం చేశారు.[84]

ఆర్థిక వ్యవస్థ

[మార్చు]

మ్రాక్ యు అరబ్, డచ్, పోర్చుగీస్ ఇతర వ్యాపారులతో వాణిజ్యంలో నిమగ్నమయ్యే వాణిజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. పరిపాలన వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించింది, కస్టమ్స్ సుంకాలను వసూలు చేసింది రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడానికి దౌత్య సంబంధాలను కొనసాగించింది.[85] రఖైన్ రాజులు తమ విశ్వసనీయ అంగరక్షకులుగా జపనీస్ యోధులను నియమించుకోవడానికి చాలా డబ్బు ఖర్చు చేశారని చెబుతారు.[86][87]

1630ల ప్రారంభంలో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించిన సెబాస్టియన్ మాన్రిక్, నగర జనాభాను 160,000గా అంచనా వేసి, దాని వైభవాన్ని వెనిస్తో పోల్చాడు.[88]

ఈ కాలంలో నదుల వెంబడి ఆనకట్టలు, కట్టల నిర్మాణం, పశు ఎరువులను ఎరువులుగా ఉపయోగించడం వంటి పద్ధతులతో వ్యవసాయ అభివృద్ధి గుర్తించదగినది. పోర్చుగీస్ సముద్రపు దొంగలు బంధీలను బానిసలుగా విక్రయించగా, అరకానీలు వారిని వ్యవసాయం ఇతర సేవలలో నియమించుకున్నారు, తద్వారా అందుబాటులో ఉన్న కార్మిక శక్తిని పెంచారని మొఘల్ చరిత్రకారుడు షియాబుద్దీన్ తాలిష్ పేర్కొన్నాడు. స్థానిక వినియోగానికి కూడా ఇది అవసరమైనప్పటికీ, వరి ప్రధాన ఎగుమతి పంటగా మారింది. ఈ రాజ్యం తన ఆదాయంలో ఎక్కువ భాగాన్ని వరి వ్యాపారం నుండి పొందింది. వ్యవసాయంతో పాటు పశుసంవర్ధక రంగం అభివృద్ధి చెందింది. [89][90]

అరకానీస్ ప్రజలలో ఎక్కువ మంది వ్యవసాయం నిమగ్నమై ఉండగా, రాజసభ సముద్ర వాణిజ్యం పాల్గొంది. కొంతమంది అరకానీలు సముద్రయానదారులు వ్యాపారులు అయ్యారు, పొరుగు ప్రాంతాలతో నిమగ్నమై గంగా డెల్టా దాడులు నిర్వహించారు. వాణిజ్యంలో మిశ్రమ లోహాలు, వెండిని ఉపయోగించే బర్మా, సియామ్ మాదిరిగా కాకుండా, అరాకాన్ తన సొంత నాణేలను ముద్రించడం ప్రారంభించింది. అరకానీస్ నాణేలతో పాటు, పదహారవ శతాబ్దం చివరలో పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అరకానీస నౌకాశ్రయాలలో మొఘల్ టాన్గాలను కూడా ఉపయోగించారు.[91]

16వ 17వ శతాబ్దాలలో, డచ్ పోర్చుగీస్ వ్యాపారులు భారతదేశం ఇండోనేషియాలోని జావా ద్వీపం మధ్య రవాణా మార్గంలో మ్రాక్ యు తో వ్యాపారం చేశారు.[92]

సాంస్కృతిక వారసత్వం

[మార్చు]
17వ శతాబ్దంలో మ్రాక్-యు దృశ్యం

ఇన్వా తరువాత మయన్మార్లో ఎక్కువ కాలం నివసించిన రాజధాని మ్రాక్-యు. [93] మ్రాక్-యు లో ఆరు మిలియన్లకు పైగా పుణ్యక్షేత్రాలు, పగోడాలు అభివృద్ధి చెందాయని అరకానీస్ చరిత్ర నమోదు చేసింది. ఒక బ్రిటీష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఎమిల్ ఫోర్చామెర్ "మన్నిక, నిర్మాణ నైపుణ్యం అలంకరణలో మ్రాక్-యు దేవాలయాలు ఇరావాడీ ఒడ్డున ఉన్న వాటిని అధిగమించాయి" అని పేర్కొన్నాడు. ఆంగ్ల రచయిత మారిస్ కొల్లిస్ తన పుస్తకం "ది ల్యాండ్ ఆఫ్ ది గ్రేట్ ఇమేజ్ః బీయింగ్ ఎక్స్పీరియన్స్ ఆఫ్ ఫ్రియర్ మాన్రిక్ ఇన్ అరాకాన్" తో మ్రాక్ యు రాఖైన్లను ప్రసిద్ధి చేశారు.[94][95][96]

మహా తమ్మడ రాజు, మ్రౌక్-యు చివరి రాజు

బంగారం, వెండి నాణేలు మ్రాక్-యు కాలం వారసత్వంగా ఉపయోగపడతాయి. నాణేల తయారీ సంప్రదాయం ఐదవ శతాబ్దంలో నాణేలను ముద్రించడం ప్రారంభించిన వేసాలి రాజుల నుండి సంక్రమించింది. ఇప్పటివరకు దొరికిన నాణేలు ఒకే విలువ కలిగినవి. నాణేలపై 1638 కి ముందు పాలక రాజు బిరుదు అతని పట్టాభిషేక సంవత్సరం చెక్కబడి ఉన్నాయి, నాణేలకు ఒక వైపు రఖైన్ శాసనాలు మరొక వైపు పర్షియన్ నాగరి శాసనాలు ఉన్నాయి. విదేశీ శాసనాలను చేర్చడం పొరుగు దేశాలు అరబ్ వ్యాపారులు సులభంగా అంగీకరించడానికి ఉద్దేశించబడింది. ఇప్పటివరకు ఇరవై మూడు రకాల వెండి నాణేలు, మూడు రకాల బంగారు నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి.[97]

మ్రాక్ యు రాజ్యంలో నిర్మించిన దేవాలయాల జాబితా
ఆలయ పేరు నిర్మించారు నిర్మాణ తేదీ
షైట్-థాంగ్ కింగ్ మిన్ బిన్ 1535
అండావ్ థీన్ కింగ్ థజటా (సమన్వయ మందిరం) కింగ్ మిన్ బిన్ (పునరుద్ధరణ) కింగ్ మిర్ రజాగి (ఆలయం) ఆర్డినెన్స్ హాల్ః 1515-1521] పునరుద్ధరణ:

1534-1542 టెంపుల్ః 1596-1607

తుక్కంతైన్ కింగ్ మిన్ ఫలాంగ్ 1571
కో-థాంగ్ కింగ్ దిఖ 1554–1556
రతనబన్ కింగ్ మిన్ ఖమాంగ్ 1612
నయి డావ్ కింగ్ మిన్ ఖాయి 1433
లే-మైత్-హనా ఆలయం కింగ్ మిన్ సా మోన్ 1430 
మింగలార్ మాన్ ఆంగ్ పగోడా [98] రాజు సండా తుదమ్మ రాజా కుమారుడు, వారసుడు 1685
యదానార్ మాన్ ఆంగ్ పగోడా [99] రాజు సండా తుదమ్మ యాజా రాణి యదన పియా దేవి 1658
శాక్య-మాన్-ఔంగ్ ఆలయం[100] రాజు తిరి తుదమ్మ రాజా 1629
లాంగ్ బ్వాన్ బ్రక్ పగోడా మిన్ఖాంగ్ రాజా

రాజు తిరి తుదమ్మ

 1525

1625

జినా మాన్ ఆంగ్ పగోడా[101] రాజు సండా తుదమ్మ 1625
హ్టుపయాన్ పగోడా కింగ్ మిన్ రాన్ ఆంగ్ 1494
లావ్కా మాన్ ఆంగ్ పగోడా సండా తుదమ్మ 1658
ష్వే-గు మహాబోధి ఆలయం [102] కింగ్ బా సా ఫ్యు 1460లు

మ్రాక్ యు రాజ్యం యొక్క చారిత్రక శిధిలాలలో మయన్మార్ యొక్క రఖైన్ రాష్ట్రంలో దట్టమైన కొండల మధ్య 700 కి పైగా పురాతన దేవాలయాలు, పగోడాలు ఉన్నాయి. ప్రముఖ ప్రదేశాలలో "80,000 మంది బుద్ధుల ఆలయం" అని పిలువబడే షిత్తాంగ్ పగోడా, అండావ్-థీన్ యొక్క దంతాల-మందిర ఆలయం, కోట లాంటి హ్టుక్కాంథేన్ ఆలయం ఉన్నాయి.[103]

టిబెటన్ రికార్డులు కూడా అరాకాన్, బెంగాల్, టిబెట్ మధ్య సన్యాసుల స్థిరమైన కొనసాగుతున్న మార్పిడిని సూచిస్తున్నాయి, ఇక్కడ ఈ పరస్పర చర్య 16వ శతాబ్దంలో గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది. ఈ ప్రత్యేక చిత్ర రకానికి సంబంధించిన తొలి ఉదాహరణలు 15వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో టిబెట్లో ఉద్భవించి ఉండవచ్చు, బర్మన్ల నుండి అరాకాన్ను తిరిగి పొందడానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత మిన్ సా మోన్ బహుశా బెంగాల్ నుండి తీసుకువచ్చి ఉండవచ్చు.[104]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. 1 2 Sandamala Likara 1931, pp. 8–21.
  2. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 23–25.
  3. ↑ Scott, Paul (8 July 2022). "Property and the Prerogative at the End of Empire: Burmah Oil in Retrospect". Social Science Research Network. doi:10.2139/ssrn.4157391. S2CID 250971749. SSRN 4157391.
  4. ↑ Ni 2013, p. 7.
  5. ↑ Phayre 1883, pp. 73.
  6. 1 2 Harvey 1925, pp. 140–141.
  7. 1 2 William J. Topich; Keith A. Leitich (9 January 2013). The History of Myanmar. ABC-CLIO. pp. 17–22. ISBN 978-0-313-35725-1.
  8. 1 2 "The Kingdom of Arakan in the Indian Ocean Commerce [PDF, page-14]".
  9. 1 2 Harvey 1925, pp. 76.
  10. ↑ Akhtaruzzaman, Md. "POLITICAL RELATIONS BETWEEN MEDIEVAL BENGAL AND ARAKAN." Proceedings of the Indian History Congress, vol. 61, 2000, pp. 1081–1092., www.jstor.org/stable/44144423. Accessed 5 Feb. 2020.
  11. 1 2 Harvey 1925, pp. 77.
  12. 1 2 Phayre 1883, pp. 77.
  13. 1 2 3 Yegar 2002, pp. 23.
  14. 1 2 Yegar 2002, p. 24.
  15. ↑ Yegar 2002, p. 23-24.
  16. ↑ Richard, Arthus (2002). History of Rakhine. Boston, MD: Lexington Books. p. 23. ISBN 0-7391-0356-3. the original నుండి 8 April 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 July 2012.
  17. ↑ H. Hosten (15 May 2017). Travels of Fray Sebastien Manrique 1629–1643: A Translation of the Itinerario de las Missiones Orientales. Volume I: Arakan. Taylor & Francis. p. 357. ISBN 978-1-317-00639-8.
  18. 1 2 Phayre 1883, pp. 78.
  19. ↑ "Guidebook on Mrauk U". Ministry of Religious Affairs and Culture, Myanmar: Page 18 of PDF.
  20. ↑ Phayre 1883, pp. 79.
  21. 1 2 "History of the District Chittagong". www.chittagong.gov.bd. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2024-12-22.
  22. 1 2 3 4 "Arakan and Bengal : the rise and decline of the Mrauk U from 15th to the 17th century (PDF)".
  23. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; ":3" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  24. 1 2 Jadunath Sarkar (1948). The History of Bengal. Vol. II (in ఇంగ్లీష్). Dhaka University. pp. 378–379.
  25. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 45.
  26. ↑ Harvey 1925, pp. 140.
  27. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 30.
  28. ↑ Phayre 1883, pp. 79–80.
  29. ↑ Maha Yazawin Vol. 3 2006: 71
  30. ↑ Phayre 1925, pp. 77.
  31. 1 2 3 4 van Gelen, Stephan (2002). "Arakan at the Turn of the First Millennium of the Arakanese Era". In Gommans, Jos; Leider, Jacques (eds.). The Maritime Frontier of Burma. Amsterdam: Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences. pp. 151–162.
  32. ↑ William, Cornwell (2004). History of Mrauk U. Amherst, MD: Lexington Books. p. 232. ISBN 0-7391-0356-3.
  33. ↑ Aye Chan 2005, p. 398.
  34. ↑ Francesca Orsini; Katherine Butler Schofield (5 October 2015). Tellings and Texts: Music, Literature and Performance in North India. Open Book Publishers. p. 424. ISBN 978-1-78374-102-1.
  35. ↑ Rizvi, S.N.H. (1965). "East Pakistan District Gazetteers" (PDF). Government of East Pakistan Services and General Administration Department (1): 84. Retrieved 22 November 2016.
  36. 1 2 "Sarma, Ramani Mohan (1987). Political History of Tripura" (PDF).
  37. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 49.
  38. ↑ Sarma (1987), p. 81.
  39. ↑ Phayre, Arthur (1883). History of Burma (1967 ed.). London: Susil Gupta. p. 173.
  40. ↑ Harvey 1925, pp. 141.
  41. ↑ "Research paper on The 18th century Eastern Frontier of Tripuri State" (PDF).
  42. 1 2 Harvey 1925, pp. 142–143.
  43. ↑ "Arakanese Kingdom of Mrohaung | Burma, Monarchs, Buddhism | Britannica". www.britannica.com (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-03-05.
  44. ↑ "Guidebook on Mrauk U". Ministry of Religious Affairs and Culture, Myanmar: Page 22 of PDF.
  45. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 77–78.
  46. ↑ (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 100): Sunday, 4th waxing of Pyatho 961 ME = 19 December 1599 NS.
  47. ↑ Maha Yazawin Vol. 3 2006: 98–99
  48. ↑ Harvey 1925, pp. 182–183.
  49. ↑ Thibaut d'Hubert; Jacques P. Leider (2011). "Traders and Poets at the Mrauk U Court: Commerce and Cultural Links in Seventeenth-Century Arakan" (PDF). In Rila Mukherjee (ed.). Pelagic Passageways: The Northern Bay of Bengal Before Colonialism. ఒరిజినల్ నుండి 6 February 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 February 2020.: 81–82 
  50. ↑ Than Tun 2011: 135
  51. ↑ Than Tun (2011). "23. Nga Zinga and Thida". Myanmar History Briefs (in Bengali). Yangon: Gangaw Myaing. p. 135.
  52. ↑ Phayre 1883, pp. 174–177.
  53. ↑ van Gelen 2002, p. 157.
  54. ↑ Leider, Jacques (1994). "La route de Am (Arakan)" [The Road to Arakan]. Journal Asiatique. 282 (2): 335–370.
  55. 1 2 Niccolò Manucci (1907). Storia Do Mogor: Or, Mogul India, 1653–1708. J. Murray.
  56. ↑ Stefan Halikowski Smith (23 September 2011). Creolization and Diaspora in the Portuguese Indies: The Social World of Ayutthaya, 1640–1720. BRILL. p. 225. ISBN 978-90-04-19048-1.
  57. ↑ Mohamed Nawab Mohamed Osman (19 June 2017). Islam and Peacebuilding in the Asia-Pacific. World Scientific. p. 24. ISBN 978-981-4749-83-1.
  58. 1 2 Galen, S.E.A. van (2008-03-13). "Arakan and Bengal : the rise and decline of the Mrauk U kingdom (Burma) from the fifteenth to the seventeeth century AD". Scholarly Publications, Leiden University. 7: 194.
  59. ↑ d'Hubert, Thibaut (March 2018). In the Shade of the Golden Palace: Alaol and Middle Bengali Poetics in Arakan. Oxford University Press. p. 141. ISBN 9780190860349. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-11-01.
  60. ↑ Majumdar, Ramesh Chandra; Pusalker, A. D.; Majumdar, A. K., eds. (2007) [First published 1974]. The History and Culture of the Indian People. Vol. VII: The Mughal Empire. Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan.
  61. ↑ চৌধূরী, শ্রীপূর্ণচন্দ্র দেববর্ম্মা তত্ত্বনিধি (1920). চট্টগ্রামের ইতিহাস (in Bengali) (3rd ed.). গতিধারা প্রকাশনী. p. 61. ISBN 9789848945537. {{cite book}}: ISBN / Date incompatibility (help)
  62. ↑ Kazim, Muhammad (1868). Alamgirnamah (in పర్షియన్). The Asiatic Society. pp. 953–956.
  63. ↑ "Past of Ctg holds hope for economy". The Daily Star (in ఇంగ్లీష్). 2012-03-18. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-12-05.
  64. ↑ Hall 1960.
  65. ↑ Bischoff, Roger (1995). Buddhism in Myanmar – A Short History (PDF). Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society. pp. 110–118. ఒరిజినల్ నుండి 20 July 2004 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 June 2007.
  66. ↑ Aye Chan 2005, pp. 398–9.
  67. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 10.
  68. ↑ Jacques Leider, 'Arakan's Ascent During The Mrauk U Period', Recalling Local Pasts: Autonomous History in Southeast Asia (Silkworm Books 2002). 63
  69. ↑ In the Arakanese tradition, we find that “The restored king agreed to be tributary to the king of Bengal”.” Mohammad Ali Chowdhury, ‘Bengal-Arakan Relations at the turn of the 15th century’, Bengal-Arakan Relations (1430–1666 A.D.) (1st edn, 2004). 32
  70. ↑ Brown, Anthony (2019). "The Fall of Mrauk U, an Episode in the First Anglo-Burmese War, 1825".
  71. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  72. ↑ "Arakan, Min Yazagyi, and the Portuguese : the relationship between the growth of Arakanese imperial power and Portuguese mercenaries on the fringe of mainland Southeast Asia 1517–1617".
  73. ↑ "Trade Relations with Dutch East Indies [PDF]" (PDF). the original (PDF) నుండి 2025-12-14 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-03-30.
  74. ↑ Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
  75. ↑ "Arakan and Bengal : the rise and decline of the Mrauk U".
  76. ↑ . "Guidebook on Mrauk U".
  77. ↑ Religious Relations Between Arakan And Sri Lanka ( Ceylon) By Ashin Sri Okkantha. p. 193.
  78. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 23–24.
  79. ↑ Sandamala Likara 1931, pp. 84.
  80. ↑ Gutman 2006, pp. 124–125.
  81. ↑ Gutman 2006, pp. 153–158.
  82. ↑ Gutman 2006.
  83. ↑ Francesca Orsini; Katherine Butler Schofield (5 October 2015). Tellings and Texts: Music, Literature and Performance in North India. Open Book Publishers. p. 424. ISBN 978-1-78374-102-1.
  84. ↑ "Arakan, Min Yazagyi, and the Portuguese : the relationship between the growth of Arakanese imperial power and Portuguese mercenaries on the fringe of mainland Southeast Asia 1517–1617".
  85. ↑ William J. Topich; Keith A. Leitich (9 January 2013). The History of Myanmar. ABC-CLIO. pp. 17–22. ISBN 978-0-313-35725-1.
  86. ↑ Seasia.co. "The Lost City of Mrauk U, Once As Prosperous as London". Seasia.co (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-10-02.
  87. ↑ Lafforgue, Eric. "Mrauk U : Myanmar's hidden gem" (PDF).
  88. ↑ "The Kingdom of Arakan in the Indian Ocean Commerce [PDF]".
  89. ↑ "The Kingdom of Arakan in the Indian Ocean Commerce [PDF]".
  90. ↑ "Arakan and Bengal- the rise and decline of the Mrauk U kingdom".
  91. ↑ "The Kingdom of Arakan in the Indian Ocean Commerce [PDF]".
  92. ↑ "မြောက်ဦး၊ ဝေသာလီနဲ့ လေးမြို့ခေတ်က ရခိုင်မြို့ဟောင်းများ". BBC News မြန်မာ (in బర్మీస్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-03-10.
  93. ↑ "မြောက်ဦး၊ ဝေသာလီနဲ့ လေးမြို့ခေတ်က ရခိုင်မြို့ဟောင်းများ". BBC News မြန်မာ (in బర్మీస్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-03-10.
  94. ↑ Emil, Forchhammer (1891). Arakan (in ఇంగ్లీష్).
  95. ↑ Koski, Oskar (2024-05-02). "MRAUK U AND KINGDOMS OF ARAKAN » Discovery DMC" (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-03-05.
  96. ↑ Maurice Collis (1995). Land of the Great Image. Asian Educational Services. p. 5. ISBN 978-81-206-1023-1.
  97. ↑ "The Golden Mrauk U – Ancient City of Rakhine State by U Shwe Zan" (PDF).
  98. ↑ "Mingalar Man Aung Pagoda – Myanmar Tours". 2016-10-31. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-04-20.
  99. ↑ Team, Content (2015-11-13). "Yadanar Man Aung Pagoda". Indochina Voyages (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-04-20.
  100. ↑ "Mrauk-U Historical Site – Myanmar Tours". 2015-11-03. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-04-20.
  101. ↑ "Zina Man Aung Pagoda – Myanmar Travel Information 2024" (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-04-20.
  102. ↑ Gutman 2006, pp. 87–92.
  103. ↑ Magazine, Smithsonian; Hammer, Joshua. "The Hidden City of Myanmar". Smithsonian Magazine (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-03-05.
  104. ↑ Gutman 2006, pp. 140.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=మ్రాక్_యు_రాజ్యం&oldid=4812622" నుండి వెలికితీశారు