యమునా నది (హిందూమతం)
| యమునా | |
|---|---|
| Member of అష్టభార్య | |
 5వ శతాబ్దానికి చెందిన యమునా దేవి మట్టి విగ్రహం, సేవకులతో కూడి | |
| యమునా నది యొక్క వ్యక్తీకరణ | |
| దేవనాగరి | यमुना |
| సంస్కృత అనువాదం | Yamunā |
| అనుబంధం | దేవి, నదీ దేవత, అష్టభార్య |
| నివాసం | సూర్యలోకము, యమునోత్రి |
| మంత్రం | ఓం యమునాయ నమః యమునాష్టకం |
| గుర్తులు | తామర పువ్వు |
| భర్త / భార్య | కృష్ణుడు |
| తోబుట్టువులు | యముడు, శని, తపతి, రేవంతుడు, అశ్వినులు, వైవస్వత మనువు |
| పిల్లలు | శ్రుత సహా 10 మంది సంతానం |
| వాహనం | తాబేలు |
| పండుగలు | యమునా జయంతి, సూర్య షష్ఠి, భాయ్ దూజ్ |
| తండ్రి | సూర్యుడు |
| తల్లి | సంజ్ఞా |
యమునా హిందూమతంలో పవిత్రమైన నది, గంగా నదికు ప్రధాన ఉపనది. ఈ నదిని యమునా అనే హిందూ దేవతగా కూడా ఆరాధిస్తారు.[1] ప్రాచీన గ్రంథాలలో యమునాను యామి అని పిలిచేవారు, తరువాతి సాహిత్యంలో ఆమెను కాలింధి అని కూడా వ్యవహరిస్తారు.
హిందూ శాస్త్రాల ప్రకారం, ఆమె సూర్యదేవుడు సూర్యుడు, మేఘాల దేవత సంజ్ఞా కుమార్తె. ఆమె మరణ దేవుడు యముడుకు జంట సోదరి. ఆమె కృష్ణుడుకు చెందిన ఎనిమిది ప్రధాన భార్యలలో ఒకరుగా, అంటే అష్టభార్యలలో ఒకరిగా గుర్తించబడింది.[2] యమునా నది కృష్ణుడి బాల్య జీవితం లో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది. హిందూ గ్రంథాల ప్రకారం, యమునా జలంలో స్నానం చేయడం లేదా దాన్ని సేవించడం పాపాలను తొలగిస్తుందని నమ్మకం.
రూపవివరణ
[మార్చు]యమునా దేవి రూపాన్ని దేవాలయ ద్వారస్తంభాలపై గంగా దేవితో కలిసి, ముఖ్యంగా గుప్త యుగంనుండి చిత్రీకరించారు.[1] అగ్ని పురాణం ప్రకారం, యమునా నలుపు వర్ణంతో, తన వాహనమైన తాబేలుపై నిలబడి, చేతిలో జలపాత్రను ధరించి కనిపిస్తుంది.[3] పురాతన చిత్రాల్లో ఆమెను నది తీరంలో నిలుచున్న సుందర యువతిగా కూడా చిత్రించారు.[1]
కుటుంబం, పేర్లు
[మార్చు]పురాణ సాహిత్యంలో, యమునా సూర్యదేవుడు సూర్యుడు (కొన్ని కథనాల ప్రకారం బ్రహ్మ), అతని భార్య సరన్యు (తరువాతి సాహిత్యంలో సంజ్ఞా) కుమార్తెగా పేర్కొనబడింది. ఆమె మరణ దేవుడు యముడుకు జంట సోదరి.
ఆమె ఇతర సోదరుల్లో మొదటి మనిషి వైవస్వత మనువు, దేవ వైద్యులైన జంటలు అశ్వినులు,[4][1], గ్రహ దేవుడు శని ఉన్నారు. ఆమెను సూర్యుడికి అత్యంత ఇష్టమైన సంతానంగా వర్ణించారు.[5] సూర్యుని కుమార్తెగా ఆమెను సూర్యతనయ, సూర్యజా, రవినందిని వంటి పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు.[1] ఒక కథనం ప్రకారం, యమునా అనే పేరు ఎలా వచ్చిందంటే: సంజ్ఞా తన భర్త అయిన సూర్యుని వేడి, కాంతిని భరించలేక, అతని సమక్షంలో కళ్లను మూసుకుంది. దీనికి సూర్యుడు ఆగ్రహించి, వారి కుమారుడికి ఆమె చూపిన నియంత్రణ కారణంగా "యమ" (అణచివేత) అనే పేరు పెట్టబడుతుందని అన్నాడు. తరువాత సంజ్ఞా కళ్లను తెరిచి ఉంచడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆమె కళ్లను కొద్దిసేపు మూయడం సూర్యుడిని మళ్లీ కోపానికి గురి చేసింది. అప్పుడు అతను ఆమె కుమార్తెకు "యమునా" అని పేరు పెట్టబడుతుందని ప్రకటించాడు. సంజ్ఞా కళ్లను తెరిచి ఉంచడానికి చేసిన ప్రయత్నం వల్ల, యమునా దేవిగా పూజింపబడే వరం పొందింది, యుగయుగాలపాటు గుర్తుండేలా ప్రసిద్ధి చెందింది.[6]
కాలింధి అనే పేరు మరణం, అంధకారానికి సంబంధించిన దేవుడైన యముడుతో (కాల అనే భావనతో) ఉన్న సంబంధం వల్ల వచ్చిందని ఒక అభిప్రాయం ఉంది.[4] మరో వాదన ప్రకారం, ఈ పేరు ఆమె భౌతిక మూలమైన కలింద పర్వతం నుండి వచ్చిందని చెబుతుంది.[7]
కొన్ని పురాణ కథలు యమునా నదీ జలాలు నలుపు రంగులో ఉండటానికి కారణం చెబుతాయి, అందువల్ల ఆమెను కాలింధి అని పిలుస్తారు. వామన పురాణం ప్రకారం, మొదట స్పష్టమైన నీటితో ఉన్న యమునా నది ఎలా నల్లగా మారిందో వివరిస్తుంది. తన భార్య సతి మరణంతో విచారంలో ఉన్న శివుడు ప్రపంచమంతా సంచరించాడు. సతిని ఎప్పటికప్పుడు ఆలోచిస్తూ, తన దుఃఖాన్ని తగ్గించుకోవడానికి శివుడు యమునాలోకి దూకాడు. అతని దుఃఖం, నెరవేరని కోరికల వల్ల యమునా జలాలు నల్లగా మారాయి.[3]
మరో కథనం ప్రకారం, కృష్ణుడు యమునాలో నివసిస్తున్న సర్పరాజు కాళీయుడిని జయించి వెళ్లగొట్టాడు. ఆ నల్ల సర్పం నీటిలో ప్రవేశించినప్పుడు, యమునా జలాలు నల్లగా మారాయి.[5]
యముడితో సంబంధం
[మార్చు]ఓ'ఫ్లాహెర్టీ ప్రకారం, వేద కాలంలో యామి (యమునా)ను యముడు యొక్క జంట సోదరిగా పరిగణించారు.[8] యముడు, యామి సృష్టి దేవతలుగా భావించబడే ఒక దివ్య జంట.[9] యముడు మరణ దేవుడిగా వర్ణించబడగా, యామి జీవితం యొక్క దేవతగా భావించబడుతుంది.[10]
యామి ఋగ్వేదంలో యమునికి ఒక స్తోత్రాన్ని సమర్పిస్తుంది, ఇందులో మరణించిన యజ్ఞకర్తలకు పరలోకంలో సమర్పించే పానీయాలను వివరిస్తుంది. తైత్తిరీయ సంహిత అనే బ్రాహ్మణ గ్రంథం ప్రకారం, యముడు అగ్ని (అగ్ని దేవుడు)గా భావించబడుతాడు, యామి భూమిగా పరిగణించబడుతుంది.
అందువల్ల యామి భూమితో అనుబంధం కలిగిన దేవతగా కూడా వర్ణించబడుతుంది, ఇది ఆమెను శ్మశానాలు, దుఃఖానికి సంబంధించిన దేవత అయిన నిరృతితో అనుసంధానిస్తుంది, ఆమె కూడా వేదాల్లో యముడి భాగస్వామిగా పేర్కొనబడింది.[11] అయితే బ్రాహ్మణ గ్రంథాల్లో ఆమె యముడి జంట సోదరిగా ఉన్న ప్రధాన పాత్రను కొనసాగిస్తుంది. శతపథ బ్రాహ్మణంలోని పురుషమేధ యజ్ఞంలో జంట పిల్లల తల్లిని యామికి అర్పిస్తారు, అలాగే తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణంలో జంటలను అర్పిస్తారు.[12]
యముడు, యామి మధ్య సంభాషణగా ఉన్న ఋగ్వేద స్తోత్రం (RV 10.10)లో, మొదటి ఇద్దరు మనుషులుగా యామి తన సోదరుడైన యముడిని తనతో సహజీవనం చేయమని ఒప్పించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఆమె మానవ వంశాన్ని కొనసాగించాలనే ఉద్దేశంతో అనేక వాదనలు చేస్తుంది, అలాగే త్వష్టృ వారిని గర్భంలోనే జంటగా సృష్టించాడని చెబుతుంది. ద్యౌస్, పృథివి కూడా ఇలాంటి సంబంధానికి ఉదాహరణలుగా చెప్పబడతాయి.
కానీ యముడు తమ పూర్వీకులు "జలాల్లోని గంధర్వుడు, జలకన్య" అని పేర్కొంటూ అటువంటి సంబంధాన్ని నిరాకరిస్తాడు. మిత్రుడు, వరుణుడు నియమాలు కఠినంగా పాటిస్తారని, వారు ఎక్కడైనా గమనిస్తారని చెబుతాడు. చివరికి యామి నిరాశ చెందుతుంది కానీ యముడు తన నిర్ణయంపై నిలబడుతాడు. అయితే RV 10.13.4లో యముడు సంతానం ఉంచాలని నిర్ణయించుకున్నట్లు చెప్పబడినా, యామి గురించి ప్రస్తావన లేదు.[13]
మైత్రాయణి సంహిత అనే బ్రాహ్మణ గ్రంథం ప్రకారం, యామి తన సోదరుడు యముడు మరణించిన వెంటనే తీవ్రంగా దుఃఖించింది. సృష్టి ప్రారంభంలో నిరంతరం పగలే ఉండటంతో, యముని మరణం తర్వాత కాలం గడుస్తున్నదని ఆమె గ్రహించలేకపోయింది. దేవతలు పగలు-రాత్రిని విభజించి రాత్రిని సృష్టించారు, తద్వారా యామి కాలప్రవాహాన్ని అర్థం చేసుకుని క్రమంగా తన దుఃఖం నుండి బయటపడింది.[5][11]
జంట సోదరులు, సోదరీమణుల భావన భౌ బీజ్ పండుగలో ప్రతిఫలిస్తుంది, ఇది అన్నాచెల్లెళ్ళ మధ్య జరుపుకునే పండుగ. ఈ సందర్భంలో సోదరి తన అన్నకు ప్రార్థన చేస్తూ, తన సమర్పించిన ఆహారాన్ని ఆనందంగా స్వీకరించి, యముడు, యమునా దేవిని సంతోషపరచాలని కోరుతుంది.[4]
కృష్ణుడితో సంబంధం
[మార్చు]
కృష్ణుని జననకథలో, కృష్ణుడి తండ్రి వసుదేవుడు శిశువైన కృష్ణుడిని రక్షణ కోసం యమునా నది దాటిస్తూ తీసుకెళ్తాడు. ఆయన యమునాను తనకు దారి ఇవ్వమని ప్రార్థించగా, ఆమె నీటిని విభజించి మార్గం కల్పించింది. ఇదే యమునా కృష్ణుడిని మొదటిసారి చూసిన సందర్భం; తరువాత కాలంలో ఆమె అతనిని వివాహం చేసుకుంటుంది.[14] యమునా ఆ శిశువు పాదాలను స్పర్శించాలనుకుంది; ఆమె నదిలో లోతుగా ప్రవహిస్తూ కృష్ణుడి పాదాలను తాకింది. దాని ఫలితంగా నది ఎంతో ప్రశాంతంగా మారింది.[15]
కృష్ణుడు తన యౌవనంలోని ఎక్కువ కాలాన్ని వృందావనంలో, యమునా తీరంలో గడిపాడు. అక్కడ అతను వేణువు వాయిస్తూ, తన ప్రియురాలు రాధ, గోపికలతో కలిసి క్రీడలు సాగించేవాడు.[4]
భాగవత పురాణం ప్రకారం: ఒకసారి పెద్దవాడైన కృష్ణుడు తన బంధువులైన ఐదుగురు పాండవులు, వారి సామూహిక భార్య ద్రౌపది, అలాగే వారి తల్లి కుంతిని వారి రాజధాని ఇంద్రప్రస్థంలో (ప్రస్తుతం దిల్లీ) సందర్శించాడు, ఇది యమునా తీరంలో ఉంది. పెద్ద పాండవుడు యుధిష్ఠిరుడు కృష్ణుడిని కొన్ని రోజుల పాటు తమ వద్ద ఉండమని కోరాడు.
ఒక రోజు కృష్ణుడు, మధ్య పాండవుడు అర్జునుడు అటవిలో వేటకు వెళ్లారు. వేటలో అలసిపోయిన అర్జునుడు, కృష్ణుడితో కలిసి యమునా వద్దకు వెళ్లి స్నానం చేసి, స్వచ్ఛమైన నీటిని సేవించాడు. అక్కడ ఒక అందమైన యువతి నది తీరంలో సంచరిస్తూ కనిపించింది. ఆమెను చూసిన కృష్ణుడు, ఆమె ఎవరో తెలుసుకోవాలని అర్జునుని అడిగాడు. అర్జునుడు విచారించగా, ఆ యువతి తాను సూర్యుని కుమార్తె కాలింధి అని, తన తండ్రి నిర్మించిన గృహంలో నదిలో నివసిస్తూ, విష్ణువును భర్తగా పొందేందుకు తపస్సు చేస్తోందని చెప్పింది. తాను విష్ణువును పొందే వరకు అక్కడే ఉంటానని తెలిపింది. అర్జునుడు ఈ విషయాన్ని విష్ణువు అవతారమైన కృష్ణునికి తెలియజేశాడు. కృష్ణుడు ఆ అందమైన యువతిని వివాహం చేసుకోవడానికి అంగీకరించాడు. తర్వాత వారు కాలింధితో కలిసి రథంలో ఇంద్రప్రస్థానికి చేరుకుని యుధిష్ఠిరుణ్ణి కలుసుకున్నారు. కొన్ని రోజుల తరువాత, కృష్ణుడు, కాలింధి తన రాజధాని ద్వారకకు వెళ్లి వివాహం చేసుకున్నారు.[14][16][17]
భాగవత పురాణం ప్రకారం, వారికి శ్రుత, కవి, వృష, వీర, సుబాహు, భద్ర, శాంతి, దర్శ, పూర్ణమాస, చిన్నవాడు సోమక అనే పది మంది కుమారులు ఉన్నారు.[18] విష్ణు పురాణం ప్రకారం, ఆమెకు శ్రుత మొదలైన అనేక మంది కుమారులు ఉన్నారని పేర్కొంటుంది.[19] భాగవత పురాణంలో మరొక కథనం ప్రకారం: కృష్ణుడి అన్నయ్య బలరాముడు యమునా తీరంలోని అంబాడి ప్రాంతంలో కొన్ని నెలలు నివసించాడు. ఒకసారి అతను గోపికలతో కలిసి నది తీరంలో క్రీడిస్తూ, నీటిలో ఆడాలని కోరుకున్నాడు. సూర్యుని వేడి కారణంగా స్నానం చేయాలని అనుకున్న బలరాముడు, నది వద్దకు నడిచి వెళ్లడానికి నిరాకరించి, నదిని తన దగ్గరకు రావాలని ఆజ్ఞాపించాడు. కానీ పవిత్రమైన యమునా అతని ఆదేశాలను తిరస్కరించింది. కోపంతో ఉన్న బలరాముడు తన ఆయుధమైన హలంతో (పలుసుతో) నదిని తనవైపు లాగి, ఆమె ప్రవాహాన్ని మార్చాడు, దాంతో నదీ దేవి బాధపడింది. భయంతో యమునా తన దేవి రూపంలో ప్రత్యక్షమై బలరాముడికి నమస్కరించి క్షమాపణ కోరింది. బలరాముడు శాంతించి, అడవిని వరదలతో నింపి తాను స్నానం చేయడానికి, నీటిలో ఆడుకోవడానికి ఆజ్ఞాపించాడు. యమునా అతని ఆజ్ఞను పాటించింది.[7][20]
ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యత
[మార్చు]
యమునా హిందూమతంలో అత్యంత పవిత్రమైన నదులలో ఒకటి. హిందూమతంలో అత్యంత పవిత్రమైన నది అయిన గంగా తరువాత యమునా రెండవ స్థానంలో ఉంది.[4] యమునా, గంగా, పౌరాణిక సరస్వతి నదిల సంగమాన్ని త్రివేణి సంగమం అని పిలుస్తారు, ఇది అత్యంత పవిత్రమైన యాత్రాస్థలం.[7]
యమునా తీరంలో ఉన్న ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలలో యమునా ఉద్భవస్థానం యమునోత్రి, మథుర, బటేశ్వర్ ఉన్నాయి.[21]
మహాభారతంలో యమునా గంగానది యొక్క ఏడు ఉపనదులలో ఒకటిగా పేర్కొనబడింది. యమునా జలాన్ని సేవించడం పాపాలను తొలగిస్తుందని చెప్పబడింది. ఈ మహాకావ్యంలో యజ్ఞాలు, తపస్సులు, జరాసంధుని మంత్రి హంస పరాజయం తర్వాత ఆత్మహత్య చేసిన సందర్భం వంటి అనేక సంఘటనలకు యమునా నేపథ్యంగా కనిపిస్తుంది.[7]
వివిధ పురాణాలు యమునాలో స్నానం చేయడం యొక్క మహిమను వివరిస్తాయి. పద్మ పురాణంలో ఇద్దరు అన్నదమ్ముల కథ ఉంది. వారు భోగభాగ్యాలలో మునిగిపోయి ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టారు. చివరకు వారు పేదరికంలోకి జారిపోయి దోపిడీకి పాల్పడి అడవిలో జంతువుల చేతిలో మరణించారు.
వారిద్దరూ యముడి సభకు తీర్పు కోసం వెళ్లారు. పెద్ద అన్నను నరకంకు పంపగా, చిన్న అన్నకు స్వర్గం ప్రసాదించబడింది. ఆశ్చర్యపోయిన చిన్న అన్న కారణం అడిగాడు, ఎందుకంటే ఇద్దరూ ఒకే విధమైన జీవితం గడిపారు.
అప్పుడు యముడు చెప్పినది ఏమంటే, చిన్న అన్న యమునా తీరంలో ఒక ఋషి ఆశ్రమంలో నివసించి రెండు నెలలు పవిత్ర నదిలో స్నానం చేశాడు. మొదటి నెలలో అతని పాపాలు తొలగిపోయాయి, రెండవ నెలలో అతనికి స్వర్గప్రాప్తి కలిగింది.[3]
ఇంకా చూడండి
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 4 5 Dalal 2010, p. 398.
- ↑ Mani, Vettam (1975). Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Motilal Banarsidass Publishers. p. 62. ISBN 978-0-8426-0822-0.
- 1 2 3 Mani p. 894
- 1 2 3 4 5 Bhattacharji 1998, p. 9.
- 1 2 3 Bhattacharji 1998, p. 11.
- ↑ Bhattacharji 1998, pp. 9–10.
- 1 2 3 4 Mani p. 375
- ↑ O'Flaherty 1980, p. 28.
- ↑ Bhattacharji 1970, p. 177.
- ↑ Conway 1994, p. 64.
- 1 2 Bhattacharji 1970, p. 96.
- ↑ Bhattacharji 1970, p. 98.
- ↑ Jamison, Stephanie; Brereton, Joel (2014). The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India. Oxford University Press. pp. 1381–1383, 1389–1390. ISBN 9780199370184.
- 1 2 Veena Shekar. "The'Ashta Bharyas' of Krishna". Chitralakshana.com. the original నుండి 2017-09-06 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2013-02-05.
- ↑ Sri Swami Vishwananda (February 2012). Just Love 3. BoD – Books on Demand. pp. 409–. ISBN 978-3-940381-22-4.
- ↑ "Five Ques married by Krishna". Krishnabook.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 25 January 2013.
- ↑ Srimad Bhagavatam Canto 10 Chapter 58 Archived 2013-08-26 at the Wayback Machine. Vedabase.net. Retrieved on 2013-05-02.
- ↑ "The Genealogical Table of the Family of Krishna". Krsnabook.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 February 2013.
- ↑ Horace Hayman Wilson (1870). The Vishńu Puráńa: a system of Hindu mythology and tradition. Trübner. pp. 81–3, 107–8. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 February 2013.
- ↑ Bhattacharji 1998, pp. 10–11.
- ↑ Dalal 2010, p. 399.
గ్రంథ సూచిక
[మార్చు]- Bhattacharji, Sukumari (1970), The Indian Theogony: A Comparative Study of Indian Mythology from the Vedas to the Purānas, CUP Archive, GGKEY:0GBP50CQXWN
- Bhattacharji, Sukumari (1998), Legends Of Devi, Orient Blackswan, ISBN 978-81-250-1438-6
- Conway, D. J. (1994), Maiden, Mother, Crone: The Myth and Reality of the Triple Goddess, Llewellyn Worldwide, ISBN 978-0-87542-171-1
- Dalal, Roshen (2010), The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths, Penguin Books India, ISBN 978-0-14-341517-6
- Mani, Vettam (1975), Puranic Encyclopaedia: a Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Puranic Literature, Motilal Banarsidass Publishers, ISBN 978-0-8426-0822-0
- O'Flaherty, Wendy Doniger (1980), The Origins of Evil in Hindu Mythology, University of California Press, ISBN 978-0-520-04098-4
- Ushanas, Egbert Richter (1997), The Indus Script and the Ṛg-Veda, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1405-9
బాహ్య లింకులు
[మార్చు]
Media related to Yamunā (goddess) at Wikimedia Commons
