Jump to content

యోగిని దేవాలయాలు

వికీపీడియా నుండి
ఆకాశానికి తెరిచి, రాతి కొండపై ఉన్న మితావోలి వద్ద యోగిని దేవాలయం
భారతదేశంలో యోగిని దేవాలయాల మ్యాప్

భారతదేశంలోని యోగిని దేవాలయాలు 9 నుండి 12వ శతాబ్దపు పైకప్పు లేని (హైపెత్రల్) మందిరాలు. ఇవి హిందూ తంత్రం, యోగా సాధన చేసే మహిళా నిపుణులైన యోగినుల కోసం నిర్మించబడ్డాయి. వీరు పవిత్రమైన స్త్రీ శక్తి స్వరూపంగా, ముఖ్యంగా పార్వతి వంటి దేవతలుగా పరిగణించబడతారు. 20వ శతాబ్దం చివరి వరకు పండితులకు ఇవి పెద్దగా తెలియదు, అధ్యయనం చేయబడలేదు. అనేక మందిరాలలో 64 మంది యోగినులకు గూళ్లు (niches) ఉన్నాయి, కాబట్టి వీటిని చౌసత్ యోగిని దేవాలయాలు (చౌసత్ అంటే హిందీలో 64,[1] చౌన్సత్ లేదా చౌసతి అని కూడా రాస్తారు) అని పిలుస్తారు. ఇతర దేవాలయాలలో 42, 81 గూళ్లు ఉన్నాయి, ఇవి వేర్వేరు దేవతల సమూహాలను సూచిస్తాయి, అయినప్పటికీ వీటిని తరచుగా చౌసత్ యోగిని దేవాలయాలు అనే పిలుస్తారు. 64 యోగినులు ఉన్నప్పటికీ, వారు ఎల్లప్పుడూ ఒకేలా ఉండరు.

ఉనికిలో ఉన్న దేవాలయాలు వృత్తాకార లేదా దీర్ఘచతురస్రాకార ప్రణాళికలో ఉన్నాయి; అవి మధ్య, ఉత్తర భారతదేశంలో ఉత్తరప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా రాష్ట్రాల్లో విస్తరించి ఉన్నాయి. మనుగడలో ఉన్న యోగిని చిత్రాల నుండి వాటి స్థానాలు గుర్తించబడిన కోల్పోయిన దేవాలయాలు, ఉత్తరాన ఢిల్లీ నుండి పశ్చిమాన రాజస్థాన్ సరిహద్దు వరకు, తూర్పున గ్రేటర్ బెంగాల్, దక్షిణాన తమిళనాడు వరకు ఉపఖండం అంతటా విస్తృతంగా పంపిణీ చేయబడ్డాయి.

అవలోకనం

[మార్చు]

యోగినులు

[మార్చు]
మానవ పుర్రె నుండి చెక్కబడిన కప్పు కపాలం, తంత్రంలో యోగినులతో సహా ఉపయోగించబడుతుంది

10వ శతాబ్దం నుండి యోగినులు తరచుగా 64 మంది సమూహాలలో కనిపిస్తారు. వారు దేవతలుగా కనిపిస్తారు, కానీ తంత్ర మానవ స్త్రీ నిపుణులు మానవ మహిళలుగా కనిపించే ఈ దేవతలను అనుకరించగలరు, "మూర్తీభవించగలరు" కూడా, ఇది మానవ, దైవిక సరిహద్దులను అస్పష్టం చేస్తుంది.[2] యోగినులు, దైవిక లేదా మానవ, వంశాలకు చెందినవారు; శైవంలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి 8 మంది తల్లుల (మాతృలు, మాతృకల) వంశాలు. యోగినులు తరచుగా జంతువుల రూపాలను కలిగి ఉంటారు, విగ్రహాలలో జంతువుల తలలతో స్త్రీ బొమ్మలుగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు. యోగినులు ఆడ జంతువులుగా రూపాంతరం చెందడం, ఇతర వ్యక్తులను మార్చగల సామర్థ్యంతో సంబంధం కలిగి ఉంటారు.[3] వారు భైరవ ఆరాధనతో ముడిపడి ఉన్నారు, తరచుగా పుర్రెలు, ఇతర తాంత్రిక చిహ్నాలను మోసుకువెళతారు, శ్మశానవాటికలు, ఇతర పరివర్తన ప్రదేశాలలో సాధన చేస్తారు. వారు శక్తివంతమైనవారు, అపవిత్రులు, ప్రమాదకరమైనవారు. వారు రహస్య తాంత్రిక జ్ఞానాన్ని రక్షిస్తారు, ప్రచారం చేస్తారు. వారికి ఎగురుట వంటి అసాధారణ శక్తులు (సిద్ధులు) ఉన్నాయి;[4] చాలా మంది యోగినులు పక్షుల రూపాన్ని కలిగి ఉంటారు, పక్షిని వారి వాహనంగా కలిగి ఉంటారు.[5] తరువాతి తాంత్రిక బౌద్ధమతంలో, ఎగరగల స్త్రీ ఆత్మ అయిన డాకిని, తరచుగా యోగిని పర్యాయపదంగా ఉపయోగించబడుతుంది.[6] ఆర్కిటైపల్ యోగిని "స్వయంప్రతిపత్త స్కై-ట్రావెలర్ (ఖేచరి)", ఈ శక్తి "సిద్ధి కోరుకునే సాధకుడికి అంతిమ అచీవ్‌మెంట్" అని పండితుడు షమన్ హాట్లీ రాశారు.[7]

యోగినుల శైవ ఆరాధన సుమారు 700, 1200 మధ్య అభివృద్ధి చెందింది. ఇది బ్రహ్మయామలతంత్ర గ్రంథంలో నమోదు చేయబడింది.[8] యోగినులు కాని వారు యోగినులను "దార్శనిక, లావాదేవీల ఎన్‌కౌంటర్లలో" సంప్రదించారు.[8] ఈ ఆరాధన 10వ శతాబ్దం నుండి బహుశా 13వ శతాబ్దం వరకు భారత ఉపఖండం అంతటా రాతి దేవాలయాల నిర్మాణానికి దారితీసింది.[9]

పునరావిష్కరణ

[మార్చు]

భారతదేశ ప్రధాన 64 యోగినుల (చౌసతి జోగన్) మందిరాలు ఒడిశా, మధ్యప్రదేశ్ లో ఉన్నాయి. అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ 19వ శతాబ్దంలో ఆర్కియోలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా కోసం వాటిని సందర్శించి వివరించారు, ఆ తర్వాత వాటిని చాలా వరకు మరచిపోయారు. 1986లో విద్యా దేహేజియా ఈ మందిరాలు "సుదూరంగా, చేరుకోవడానికి కష్టంగా ఉన్నాయని", వందేళ్లుగా అన్వేషించబడలేదని, బందిపోట్లు, దోపిడీ ముఠాలు తరచుగా వచ్చేవారని, అధికారులకు తెలియని ఆశ్రయాలుగా దేవాలయాలను ఉపయోగించారని నమోదు చేశారు. బాగా సంరక్షించబడిన హీరాపూర్ చౌసతి యోగిని దేవాలయం భువనేశ్వర్ ఆలయ ప్రదేశానికి సమీపంలో ఉన్నప్పటికీ 1953లో మాత్రమే తిరిగి కనుగొనబడింది, దీన్ని దేహేజియా "చాలా ఆశ్చర్యకరం" అని వర్ణించారు.[10]

లక్షణాలు

[మార్చు]
యోగిని దేవాలయాల ప్రాముఖ్యతపై ఇన్ఫోగ్రాఫిక్, యోగినులతో సహవాసం కోసం డిజైన్‌ను చూపుతుంది, ఎగరగల సామర్థ్యం ఉన్నట్లు భావిస్తారు[7]

యోగిని మందిరాలు సాధారణంగా వృత్తాకార ఆవరణలు, ఇవి చాలా భారతీయ దేవాలయాల వలె కాకుండా ఆకాశానికి తెరిచి (హైపెత్రల్) ఉంటాయి. వృత్తాకార గోడ లోపల గూళ్లు, చాలా తరచుగా 64 గూళ్లు ఉంటాయి, వీటిలో స్త్రీ బొమ్మలు, యోగినుల విగ్రహాలు ఉంటాయి. వారి శరీరాలు అందంగా వర్ణించబడ్డాయి, కానీ వారి తలలు తరచుగా జంతువులవి.[10] యోగిని దేవాలయాలు సాధారణంగా ప్రధాన దేవాలయాల సమూహానికి కొంచెం వెలుపల, ప్రదేశంలో అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశంలో ఉంటాయి.[11]

యోగిని దేవాలయాలలోని యోగిని విగ్రహాల ప్రతిమాశాస్త్రం ఏకరీతిగా లేదు, ప్రతి 64 సెట్లలో యోగినులు ఒకేలా లేరు. హీరాపూర్ దేవాలయంలో యోగినులందరూ వారి వాహనాలతో నిలబడి ఉన్న భంగిమలో చిత్రీకరించబడ్డారు. రాణిపూర్-ఝరియాల్ దేవాలయంలో యోగిని చిత్రాలు నృత్య భంగిమలో ఉంటాయి. భేడాఘాట్ దేవాలయంలో యోగినులు రాజ భంగిమ అయిన లలితాసనంలో కూర్చుంటారు,[12] చుట్టూ "మాంసం తినే పిశాచాలు", స్కావెంజింగ్ జంతువులతో కూడిన శ్మశానవాటిక దృశ్యాలు ఉంటాయి.[13]

ప్రాముఖ్యత

[మార్చు]

విద్యా దేహేజియాను అనుసరించి హాట్లీ,[14] యోగిని దేవాలయాలు తాంత్రిక యోగిని-చక్రానికి సంబంధించినవని సూచిస్తున్నారు. ఇది "శివుడు/భైరవుడి చుట్టూ ఉన్న మంత్ర-దేవతల మండలం, దీని ప్రతిష్ట... నిగూఢ శైవ యోగినుల ఆరాధన ఆచారానికి కేంద్రంగా ఉంది."[15] 10వ శతాబ్దపు ఋషి మత్స్యేంద్రనాథ్ రచించినట్లు భావించే కౌలజ్ఞాన నిర్ణయ 9వ అధ్యాయం ఎనిమిది-రేకుల కమల పువ్వులుగా సూచించబడే 8 చక్రాల వ్యవస్థను వివరిస్తుంది, మొత్తం 64 రేకులు 64 యోగినులను సూచిస్తాయి.[16]

"యోగినుల 'వృత్తాల' (యోగినిచక్రాలు) తాంత్రిక ఆరాధన దేవాలయాల కంటే కనీసం రెండు శతాబ్దాల పూర్వం ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది, యోగినుల శైవ గ్రంథాల ప్రాతినిధ్యాలు, శిల్పకళలో వాటి వర్ణనలో విశేషమైన అనుగుణ్యత తాంత్రిక గ్రంథాలలో వివరించిన అభ్యాసాలు, యోగిని దేవాలయాల మధ్య ప్రత్యక్ష కొనసాగింపును సూచిస్తుంది" అని హాట్లీ వ్యాఖ్యానించారు.[15]

అభ్యాసాలు

[మార్చు]

హిందూ తాంత్రిక పద్ధతులు రహస్యమైనవి.[17] అయితే క్రీ.శ. 600 నాటి గ్రంథాలు తరచుగా శ్మశానవాటికలతో ముడిపడి ఉన్న నిగూఢ ఆచారాలను వివరిస్తాయి. యోగినులు అని కూడా పిలువబడే హిందూ తాంత్రికవాద మహిళా నిపుణులు మానవాతీత యోగినులను మూర్తీభవింపజేసేవారుగా చూడబడ్డారు.[18][19]కార్యకలాపాలలో యోగినుల విగ్రహాల వంటి ప్రతిమల ఆచార ప్రతిష్ట, ప్రాణ ప్రతిష్ఠ ఉన్నాయి. ఈ రకమైన ప్రస్తుత ఆచారాలు పూజారుల బృందంతో మూడు రోజుల పాటు కొనసాగుతాయి, ఇందులో ఆచార శుద్ధీకరణ, కన్ను తెరిచే వేడుక, ఆరాధన (యోగిని పూజ), రక్షకుల ఆవాహన, ఒక యోగిని మండలం, 64 దేవతలకు పోకచెక్కల (వక్కల) శ్రేణిని కలిగి ఉన్న యంత్రం తయారీ ఉంటాయి. మొట్టమొదటి యోగిని పద్ధతులు కాపాలిక మృత ఆచారాలు.[20]

భైరవప్రాదుర్భావ లోని వారణాసిమాహాత్మ్య వారణాసిలోని యోగిని దేవాలయంలో గానం, నృత్యంతో కూడిన ఆరాధన వేడుకలను వివరిస్తుంది, దీనిని పీటర్ బిస్చోప్ ఇలా సంగ్రహించారు:

అక్కడ పూజించే పురుషులకు ఏదీ వృథా కాదు. ఆ రాత్రి మేల్కొని పాటలు, నృత్యాల గొప్ప పండుగను ప్రదర్శించి, తెల్లవారుజామున కులయోగినుల వృత్తాన్ని పూజించే వారు, వారి నుండి కౌల జ్ఞానాన్ని పొందుతారు... వారణాసి మధ్యలో ఉన్న ఆ నివాసంలో యోగినులందరూ ఆనందిస్తారు. వికట దేవత అక్కడ నిలబడి ఉంది, ఇది అత్యంత దైవిక నివాసం.[21]

వారణాసిలో 64 యోగినులు మారువేషంలో వచ్చిన పురాణాన్ని వివరించే స్కందపురాణం లోని కాశీఖండ విభాగం[22] ఆరాధన సరళంగా ఉంటుందని, యోగినులకు ప్రతిరోజూ పండ్లు, ధూపం, దీపం మాత్రమే అవసరమని పేర్కొంది. ఇది శరదృతువు కోసం ఫైర్ లిబేషన్స్ (హోమాలు), యోగినుల పేర్లను పఠించడం, ఆచార సమర్పణలతో ఒక ప్రధాన ఆచారాన్ని నిర్దేశిస్తుంది, అయితే దేవతలను గౌరవించడానికి వసంతకాలంలో హోలీ పండుగ నాడు వారణాసి నివాసితులందరూ ఆలయాన్ని సందర్శించాలి.[23]

దేహేజియా ఇలా రాశారు:

కౌల చక్రం [తాంత్రిక ఆచార వృత్తం] యోగిని ఆలయ వృత్తంలో ఏర్పడి, యోగినులకు మత్స్యం [చేపలు], మాంసం, ముద్ర, మద్యం, చివరగా మైథున [తాంత్రిక సంభోగం] సమర్పించబడే అవకాశం ఉంది.[24]

హీరాపూర్ వంటి కొన్ని యోగిని దేవాలయాలలో చురుకైన ఆరాధన (పూజ) కొనసాగుతోంది.[25]

64-యోగిని మందిరాలు

[మార్చు]

హీరాపూర్

[మార్చు]

కేవలం 25 అడుగుల వ్యాసం కలిగిన చిన్న 9వ శతాబ్దపు హీరాపూర్ యోగిని దేవాలయం[26] భువనేశ్వర్ కు 10 మైళ్ల దక్షిణాన, ఒడిశా లోని ఖుర్దా జిల్లాలో ఉంది. 60 యోగినులు ఒక చిన్న దీర్ఘచతురస్రాకార మందిరం చుట్టూ వృత్తాకారంలో అమర్చబడి ఉంటారు, బహుశా అందులో శివుని విగ్రహం ఉండి ఉండవచ్చు. పొడుచుకు వచ్చిన ప్రవేశ మార్గం ద్వారా వృత్తాన్ని చేరుకోవచ్చు, తద్వారా ఆలయ ప్రణాళిక శివలింగం కోసం యోని-పీఠం రూపాన్ని కలిగి ఉంటుంది.[27][28] ఎనిమిది మంది యోగినులు పీత, తేలు, చేపలతో సహా రాశులను సూచించే జంతు వాహనాలపై నిలబడి ఉంటారు, ఇది జ్యోతిషశాస్త్రం లేదా క్యాలెండర్ పనితో సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది.[28]

పండితుడు ఇస్త్వాన్ క్యూల్ యోగిని విగ్రహాలు ముదురు క్లోరైట్ రాతితో, 40 సెం.మీ ఎత్తులో, స్తంభాలు లేదా వాహనాలపై వివిధ భంగిమల్లో నిలబడి ఉన్నాయని రాశారు; చాలా వాటికి "సన్నని నడుము, వెడల్పాటి తుంటి, ఎత్తైన, గుండ్రని రొమ్ములతో సున్నితమైన లక్షణాలు, ఇంద్రియ సంబంధమైన శరీరాలు" వివిధ కేశాలంకరణ, శరీర ఆభరణాలతో ఉన్నాయి.[29] మధ్య నిర్మాణం మూడు యోగిని విగ్రహాలు, "భైరవుని నాలుగు నగ్న ఇతిఫాలిక్ ప్రాతినిధ్యాలను" ఎదుర్కొంటుందని ఆయన పేర్కొన్నారు.[29]

ఆలయం వెలుపల తొమ్మిది నవ్వులు చిందించని దేవతలు ఉన్నారు, స్థానికంగా తొమ్మిది కాత్యాయనిలుగా వర్ణించబడ్డారు, ఇది యోగిని దేవాలయానికి అసాధారణ లక్షణం.[27] ప్రవేశ ద్వారం రెండు వైపులా మగ ద్వారపాలకులు (తలుపు కాపలాదారులు) ఉన్నారు.[27] ద్వారపాలకుల దగ్గర ఉన్న అదనపు రెండు చిత్రాలు భైరవులు కావచ్చు.[29] ఆలయాన్ని రాతితో పొందుపరిచిన తాంత్రిక మండలంగా చూస్తే, లోపలి వలయంలో 4 యోగినులు, 4 భైరవులు, బయటి వలయంలో అరవై మంది యోగినులతో శివుడు చుట్టుముట్టబడి ఉంటాడని పండితుడు షమన్ హాట్లీ సూచిస్తున్నారు.[30]

రాణిపూర్-ఝరియాల్, బలాంగిర్

[మార్చు]

ఒడిశా లోని బలాంగిర్ జిల్లాలో ఉన్న టిటిలాగఢ్, కాంటాబంజి పట్టణాలకు సమీపంలో ఉన్న రాణిపూర్-ఝరియాల్ లోని చౌసతి యోగిని పీఠం ఒక పెద్ద హైపెత్రల్ 64-యోగిని దేవాలయం. 62 యోగిని చిత్రాలు మనుగడలో ఉన్నాయి.[31] మధ్యలో నాలుగు స్తంభాలతో కూడిన మందిరం ఉంది, అందులో నటేశ్వరుడు (నృత్యానికి అధిపతిగా శివుడు) విగ్రహం ఉంది.[32] ఆలయంలోని చాముండి సారూప్య పరిమాణంలో ఉన్న చిత్రం ఒకప్పుడు మధ్య మందిరంలో శివునితో ఉంచబడి ఉండవచ్చు.[32][33]

కనుగొనబడిన యోగిని దేవాలయాలలో రాణిపూర్-ఝరియాల్ మొదటిది; దీనిని 1853లో మేజర్ జనరల్ జాన్ కాంప్‌బెల్ వివరించారు.[34]

ఖజురహో

[మార్చు]

మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఛతర్‌పూర్ జిల్లాలో ఛతర్‌పూర్‌కు సమీపంలో ఉన్న 9వ లేదా 10వ శతాబ్దపు ఖజురహో యోగిని దేవాలయం పశ్చిమ దేవాలయాల సమూహానికి నైరుతి దిశలో ఉంది, ఇది ఆ ప్రదేశంలోని పురాతన దేవాలయం. ఇది ఇతర యోగిని దేవాలయాల వలె కాకుండా దీర్ఘచతురస్రాకారంగా ఉంటుంది, కానీ వాటిలాగే పైకప్పు లేకుండా (హైపెత్రల్) ఉంటుంది.[35][36] మధ్య మందిరం ఆనవాళ్లు లేవు; మధ్య దేవత, శివుడు లేదా దేవి, ప్రవేశ ద్వారానికి ఎదురుగా, మిగిలిన వాటి కంటే పెద్దదైన గూడులో ఉంచబడి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.[32] ఇది 65 మందిరం కణాలతో నిర్మించబడింది (ముందు భాగంలో 10, వెనుక భాగంలో మధ్య దేవతతో సహా 11, ప్రతి వైపు 22), ప్రతి దానిలో రెండు చదరపు గ్రానైట్ స్తంభాలు, లింటెల్ రాయి, టవర్ పైకప్పుతో చేసిన తలుపు ఉంది. ఆ కణాలలో 35 మనుగడలో ఉన్నాయి. ఇది 5.4 మీటర్ల ఎత్తైన వేదికపై నిలుస్తుంది. బ్రాహ్మణి, మహేశ్వరి, హింగ్లాజా (మహిషాసురమర్దిని) మూడు పొట్టి చిత్రాలు ఈ ప్రదేశంలో మనుగడ సాగించాయి, అక్కడ మ్యూజియంలో ప్రదర్శించబడుతున్నాయి.[36]

మితావోలి, మొరెనా

[మార్చు]

మధ్యప్రదేశ్ లోని మొరెనా జిల్లాలో, గ్వాలియర్‌కు ఉత్తరాన 30 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న బాగా సంరక్షించబడిన 11వ శతాబ్దపు మితావోలి యోగిని దేవాలయం (మితావలి అని కూడా అంటారు), ఏకత్తర్సో మహాదేవ దేవాలయం అని కూడా పిలువబడుతుంది, ఇది 65 గూళ్లు ఉన్న బహిరంగ వృత్తాకార ప్రాంగణంలో శివునికి పవిత్రమైన మధ్య మండపాన్ని కలిగి ఉంది. గూళ్లు ఇప్పుడు అన్నీ శివుని విగ్రహాలతో నిండి ఉన్నాయి, కానీ అవి ఒకప్పుడు 64 యోగినులు, ఒక దేవత విగ్రహాలను కలిగి ఉండేవి.[37][38]

హైపెత్రల్ ఆలయం రాతి కొండపై ఒంటరిగా నిలుస్తుంది. ప్రవేశ ద్వారం నేరుగా వృత్తాకార గోడలోకి ఉంటుంది. ఆలయం వెలుపలి భాగం చిన్న గూళ్లతో అలంకరించబడి ఉంటుంది, ఇవి ఒకప్పుడు ఇరువైపులా కన్యలతో ఉన్న జంటల విగ్రహాలను కలిగి ఉండేవి, కానీ వీటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు కోల్పోయాయి లేదా తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి. ఆలయంలో 64కి బదులుగా 65 కణాలు ఎందుకు ఉన్నాయో స్పష్టంగా తెలియదు; అదనపు కణం శివుని భార్య దేవి కోసం ఉద్దేశించబడిందని, ఆమె ఆలయం మధ్యలో పెవిలియన్ కలిగి ఉందని, కాబట్టి దైవిక జంట 64 యోగినులచే చుట్టుముట్టబడి ఉందని సూచించినట్లు దేహేజియా పేర్కొన్నారు. ఇది ఖజురహో వద్ద 65వ కణాన్ని కూడా వివరించగలదని, అలా అయితే అక్కడ కూడా ఒకప్పుడు శివునికి మధ్య మందిరం ఉండేదని ఆమె గమనించారు.[39]

81-యోగిని మందిరం

[మార్చు]

భేడాఘాట్, జబల్‌పూర్

[మార్చు]

మధ్యప్రదేశ్ లోని జబల్‌పూర్ జిల్లాలో, జబల్‌పూర్ సమీపంలోని భేడాఘాట్ (భేరాఘాట్ అని కూడా రాస్తారు) వద్ద ఉన్న 10వ శతాబ్దపు యోగిని దేవాలయం 81 మంది యోగినుల మందిరం. వృత్తాకార యోగిని దేవాలయాలలో ఇది అతిపెద్దది, సుమారు 125 అడుగుల వ్యాసం కలిగి ఉంది.[40][41][42][43] హాట్లీ భేడాఘాట్‌ను "యోగిని దేవాలయాలలో అత్యంత గంభీరమైనది, బహుశా బాగా తెలిసినది" అని పిలుస్తారు.[44] ఆలయ వృత్తాకార గోడ లోపల 81 కణాలతో కప్పబడిన నడక మార్గం ఉంది. ప్రాంగణం మధ్యలో తరువాతి కాలం నాటి మందిరం ఉంది.[44] 81 చిత్రాలలో మునుపటి కాలం నాటి 8 మాతృకలు, మాతృ దేవతలు ఉన్నారు.[44][45]

42-యోగిని మందిరాలు

[మార్చు]

దుధాహి

[మార్చు]

ఉత్తరప్రదేశ్ లోని లలిత్‌పూర్‌ సమీపంలో ఉన్న దుధాహి వద్ద స్థానికంగా అఖాడా అని పిలువబడే ఆలయం ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉంది, ఇది 42 యోగినుల కోసం గూళ్లతో వృత్తాకార ప్రణాళికను కలిగి ఉంది. ఈ వృత్తం 50 అడుగుల వ్యాసం కలిగి ఉంది.[46][40]

బదోహ్

[మార్చు]
బదోహ్, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని గదర్మల్ మాతృ దేవాలయం, యోగినుల కోసం 42 గూళ్లు ఉన్నాయి.

దుధాహి నుండి సుమారు 30 మైళ్ల దూరంలో, మధ్యప్రదేశ్ లోని విదిశా జిల్లా బదోహ్ వద్ద గదర్మల్ మాతృ దేవాలయం ఉంది, ఇది మరొక 42-గూడుల యోగిని దేవాలయం, దీర్ఘచతురస్రాకారంగా ఉన్న కొన్నింటిలో ఒకటి. ఆలయ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లోని పొడవైన కమ్మీలలో సరిపోయేలా ఒకప్పుడు ఉన్న దేవతల 18 విరిగిన చిత్రాలు నడుము నుండి కిందికి సంరక్షించబడ్డాయి. ఇది కొన్ని జైన దేవాలయాలకు ఆనుకుని దీర్ఘచతురస్రాకార మందిరం, పొడవైన, భారీ శిఖరంతో కూడి ఉంటుంది. యోగిని దేవాలయం ఒకప్పుడు హైపెత్రల్ (పైకప్పు లేనిది) గా ఉండి ఉండాలని విద్యా దేహేజియా రాశారు.[46][40][47]

రెండు 42-యోగిని మందిరాలు బహుశా 950, 1100 మధ్య కాలానికి చెందినవి.[46]

కోల్పోయిన మందిరాలు

[మార్చు]

ఉద్దేశపూర్వక విధ్వంసం లేదా నిర్మాణ వస్తువుల కోసం దోచుకోవడం ద్వారా అనేక యోగిని దేవాలయాలు కోల్పోయాయి. వీటిలో కిందివి ఉన్నాయి.

లోఖారి

[మార్చు]

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బండా జిల్లా లోఖారి వద్ద కొండపై 10వ శతాబ్దపు ప్రారంభ యోగిని దేవాలయం ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది. ఇరవై చిత్రాల సమితి, దాదాపు అన్ని థెరియోమోర్ఫిక్, బొమ్మలు గుర్రం, ఆవు, కుందేలు, పాము, గేదె, మేక, ఎలుగుబంటి, జింక వంటి జంతువుల తలలను కలిగి ఉన్నట్లు నమోదు చేయబడింది. దేహేజియా వీటిని కళాత్మకంగా కాకుండా అద్భుతంగా ఉన్నాయని వర్ణించారు.[48][49]

నరేశ్వర్

[మార్చు]

12వ శతాబ్దానికి చెందిన అజాగ్రత్త శాసనాలతో కూడిన మరో ఇరవై 10వ శతాబ్దపు చిత్రాలు మధ్యప్రదేశ్‌లోని నరేశ్వర్ (నలేశ్వర్, నరేసర్ అని కూడా పిలుస్తారు) నుండి సుమారు పదిహేను మైళ్ల దూరంలో ఉన్న గ్వాలియర్ మ్యూజియంకు రక్షించబడ్డాయి. నరేశ్వర్ ప్రదేశంలో ఇప్పటికీ ఇరవై చిన్న శైవ దేవాలయాలు ఉన్నాయి.[50]

హింగ్లాజ్‌గఢ్

[మార్చు]

మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్ సరిహద్దులో ఉన్న హింగ్లాజ్‌గఢ్ ప్రదేశం గాంధీ సాగర్ ఆనకట్ట నిర్మాణం కోసం విగ్రహాల నుండి ఖాళీ చేయబడింది. రక్షించబడిన విగ్రహాలలో హింగ్లాజ్‌గఢ్‌లో ఒకప్పుడు యోగిని దేవాలయం ఉండేదని దేహేజియా చెప్పడానికి తగినన్ని యోగిని చిత్రాల శకలాలు ఉన్నాయి.[51][52][a]

రిఖియాన్

[మార్చు]

ఖజురహోకు ఉత్తరాన 150 మైళ్ల దూరంలో యమునా నది దక్షిణ ఒడ్డున, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బండా జిల్లాలో, రిఖియాన్ లోయలో దీర్ఘచతురస్రాకార 64-యోగిని దేవాలయంగా కనిపించే శిథిలాలు ఉన్నాయి. ఇది మితావోలి వంటి ఏకాంత యోగిని దేవాలయాల వలె కాకుండా, ఇతర దేవాలయాల సముదాయంలో భాగం. 1909లో ఈ ప్రదేశాన్ని ఫోటో తీసినప్పుడు, పది నాలుగు-యోగిని పలకలు ఉన్నాయి. 4 యొక్క గుణిజాలు 64-యోగిని మొత్తాన్ని సూచిస్తాయని, పలకల సూటిదనం దీర్ఘచతురస్రాకార ప్రణాళికను సూచిస్తుందని దేహేజియా పేర్కొన్నారు (ఖజురహో వద్ద వలె). వివిధ సందర్భాలలో ఏడు దొంగిలించబడ్డాయి, చివరి 3 పలకలు వాటి భద్రత కోసం సమీపంలోని గఢ్వా కోటకు తరలించబడ్డాయి. పలకలు సాధారణ పరిచారిక బొమ్మలు లేకుండా సాదా నేపథ్యంలో యోగినులను చిత్రీకరిస్తాయి. వారు తమ జంతు వాహనంపై ఒక కాలు ఆనించి లలితాసన ఉత్సవ భంగిమలో కూర్చుంటారు. వారికి "భారీ రొమ్ములు, వెడల్పాటి నడుము, పెద్ద కడుపు" ఉన్నాయి.[54] ఒకదానికి గుర్రం తల ఉంది, మృతదేహం, తెగనరికిన తల, గద, గంటను పట్టుకుని ఉంటుంది, కాబట్టి ఇది "గుర్రపు తల" ఉన్న హయానన కావచ్చు. ఇది, మృతదేహాలతో చూపబడిన ఇతర యోగినులు ఆలయాన్ని శవ ఆచారంతో అనుసంధానిస్తాయి.[54] 1909లో మూడు త్రీ-మాతృక పలకలు కూడా ఫోటో తీయబడ్డాయి; ఇవి గణేశుడితో పాటు ఎనిమిది మాతృకలకు దీర్ఘచతురస్రాకార మందిరంలో భాగంగా ఏర్పడ్డాయని దేహేజియా సూచించారు.[54] రిఖియాన్ నుండి బాగా సంరక్షించబడిన నాలుగు-యోగిని పలక డెన్వర్ ఆర్ట్ మ్యూజియంలో ఉంది.[54]

షాదోల్

[మార్చు]
కావేరిపాక్కంకు చెందిన 10వ శతాబ్దపు యోగిని, ఇప్పుడు ఆర్థర్ ఎమ్. సాక్లర్ గ్యాలరీలో ఉంది. ఆమె కపాలాన్ని పట్టుకుంది.

మధ్యప్రదేశ్‌లోని షాదోల్ జిల్లా (ప్రాచీనకాలంలో సహస-డోల్లాకా) నుండి యోగిని చిత్రాలు ఖజురహో సమీపంలోని ధుబేలా మ్యూజియం, కలకత్తాలోని ఇండియన్ మ్యూజియం, షాదోల్ జిల్లాలోని అంతరా, పంచగావ్ గ్రామ దేవాలయాలకు తీసుకెళ్లబడ్డాయి. యోగినులు లలితాసన ఉత్సవ భంగిమలో కూర్చుంటారు, వారి తలల వెనుక ఎగురుతున్న బొమ్మలతో కూడిన హాలోస్ ఉన్నాయి.[55]

కాంచీపురం లేదా కావేరిపాక్కం

[మార్చు]

ఉత్తర తమిళనాడు నుండి సేకరించిన 900 CE కి చెందిన చోళ కాలం నాటి యోగిని చిత్రాలను దేహేజియా ప్రచురించారు, చర్చించారు.[56] వీటిలో ఇప్పుడు బ్రిటిష్ మ్యూజియం,[57] మద్రాస్ మ్యూజియం, బ్రూక్లిన్ మ్యూజియం, మిన్నియాపాలిస్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్, డెట్రాయిట్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్, రాయల్ అంటారియో మ్యూజియంలో ఉన్నవి ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ మ్యూజియం యోగిని కాంచీపురానికి ఆపాదించబడింది; సేకరణ ప్రదేశం తెలియదు, కానీ ఇదే శైలిలోని అనేక శిల్పాలు సమీపంలోని దేవాలయాల నుండి తీసుకోబడిన కావేరిపాక్కం లోని ఒక పెద్ద "ట్యాంక్" (కృత్రిమ సరస్సు) నుండి స్వాధీనం చేసుకోబడ్డాయి. ఈ చిత్రం పెద్ద యోగినుల సమితిలో భాగంగా ఏర్పడింది.[57][56]

గ్రేటర్ బెంగాల్

[మార్చు]

గ్రేటర్ బెంగాల్ లో అనేక యోగిని దేవాలయాలు నిర్మించబడ్డాయని శాసనాలు, పురావస్తు శాస్త్రం ఆధారాలు ఉన్నాయి.[58] దేహేజియా గమనించినట్లుగా, "కౌల చక్రపూజ [తాంత్రిక వృత్తంలో ఆరాధన] పై గ్రంథాలు పరోక్షంగా బెంగాల్ జలాల్లో మాత్రమే తెలిసిన చేపల రకాలను పేర్కొనడంలో వారి బెంగాలీ మూలాన్ని వెల్లడిస్తాయి", "యోగినుల జాబితాలను కలిగి ఉన్న చాలా గ్రంథాలు బెంగాల్ లో వ్రాయబడ్డాయి".[59]

వారణాసి

[మార్చు]
వారణాసిలో గంగా నదిపై చౌసతి ఘాట్ శ్మశానవాటిక (చివర ఎడమవైపు)

భైరవప్రాదుర్భావ లోని వారణాసిమాహాత్మ్య తో సహా క్రీ.శ 12వ శతాబ్దానికి చెందిన గ్రంథాలు 11వ శతాబ్దంలో వారణాసిలో (బెనారస్, కాశీ అని కూడా పిలుస్తారు) ఒక వృత్తాకార హైపెత్రల్ యోగిని దేవాలయం ఉందని సూచిస్తున్నాయి. నగరంలో యోగినికి సంబంధించిన అనేక ప్రదేశాలు గుర్తించబడ్డాయి. చౌసతి ఘాట్ శ్మశానవాటికకు కొంచెం పైన చౌసతి దేవి ఆలయం ఉంది; గ్రంథాలలో దీని ప్రస్తావన లేదు, కానీ కాశీఖండ లో సూచించిన విధంగా ఆధునిక కాలపు భక్తులు ప్రత్యేకించి వసంత పండుగ హోలీ సమయంలో ఇక్కడ గుమికూడుతారు.[5][60]

ఢిల్లీ

[మార్చు]

దక్షిణ ఢిల్లీ జిల్లాలోని మెహ్రౌలీలో ఒక యోగిని దేవాలయం నిర్మించబడిందని పురాణాలు చెబుతున్నాయి; విశ్వసనీయమైన ఆధారాలు లేకుండా సంప్రదాయం దీనిని అక్కడ ఉన్న యోగమాయ దేవాలయంగా చెబుతుంది. మహాభారతం లో వర్ణించబడిన సామ్రాజ్య నగరం ఇంద్రప్రస్థ వెలుపలి ప్రాంతాన్ని యోగిని నగరం, యోగినిపుర అని పిలుస్తారు. ఇంద్రప్రస్థను ఢిల్లీగా గుర్తించారు.[61]

ప్రభావం

[మార్చు]
న్యూఢిల్లీలోని వృత్తాకార సంసద్ భవన్, భారత పార్లమెంటు భవనం

మితావోలి ఆలయం వృత్తాకార ప్రణాళిక ఎటువంటి విశ్వసనీయ ఆధారం లేకుండా భారత పార్లమెంటు భవనం, సంసద్ భవన్ నిర్మాణాన్ని ప్రేరేపించిందని ప్రముఖంగా భావిస్తారు.[62][63] దీనిని 1912-1913లో బ్రిటిష్ ఆర్కిటెక్ట్‌లు సర్ ఎడ్విన్ లూట్యెన్స్, సర్ హెర్బర్ట్ బేకర్ రూపొందించారు, ఇది 1927లో పూర్తయింది.[64]

దొంగిలించబడి, ఫ్రాన్స్‌కు స్మగ్లింగ్ చేయబడి, భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన గేదె తలల వృషనానా యోగిని విగ్రహం[65]

10వ శతాబ్దపు గేదె తలల వృషనానా యోగిని విగ్రహం ఉత్తరప్రదేశ్ లోని ఒక మ్యూజియం నుండి దొంగిలించబడి ఫ్రాన్స్‌కు స్మగ్లింగ్ చేయబడింది. దేహేజియా పుస్తకంలో ప్రచురించబడిన వాటిలో ఇది ఒకటిగా గుర్తించబడింది, కలెక్టర్ రాబర్ట్ ష్రింప్‌ను నేషనల్ మ్యూజియం, ఢిల్లీ సంప్రదించింది. అతని వితంతువు 2008లో ఈ శిల్పాన్ని భారతదేశానికి విరాళంగా ఇచ్చింది, ఇది 2013లో తిరిగి వచ్చింది. డెక్కన్ హెరాల్డ్ దీనిని "వెలకట్టలేనిది"గా వర్ణించింది, నేషనల్ మ్యూజియానికి ప్రత్యేక ప్రదర్శనతో "ఇంటికి" స్వాగతం పలికింది. యోగిని దేవాలయాలు ఏకాంతంగా ఉండటం వల్ల అవి పురాతన వస్తువుల స్మగ్లర్ల బారిన పడే అవకాశం ఉందని వార్తాపత్రిక పేర్కొంది.[65]

పద్మా కైమల్ ఒక ట్రావెల్ బుక్ రాశారు, ఇందులో యోగిని విగ్రహాలు మతపరమైన చిత్రాల నుండి దోచుకోబడి, స్మగ్లింగ్ చేయబడి, పాశ్చాత్య దేశాలలో కొనుగోలు చేయబడి, సేకరించబడే కళాఖండాలుగా మార్చబడిన ప్రక్రియల గురించి వివరించారు.[66][67]

గమనికలు

[మార్చు]
  1. ↑ Stella Dupuis, author of The Yoginī Temples of India,[52] has placed a set of photographs of the Hinglajgarh yoginis on her website.[53]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "chausath". EngHindi.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 October 2020.[permanent dead link]
  2. ↑ Hatley 2007, pp. 12–13.
  3. ↑ Hatley 2007, pp. 13–14.
  4. ↑ Hatley 2007, pp. 16–17.
  5. 1 2 Hatley 2007, p. 14.
  6. ↑ Hatley 2007, p. 59.
  7. 1 2 Hatley 2007, p. 17.
  8. 1 2 Hatley 2007, p. iv.
  9. ↑ Hatley 2007, p. 21.
  10. 1 2 Dehejia 1986, p. ix.
  11. ↑ Dehejia 1986, p. 145.
  12. ↑ Chaudhury, Janmejay. Origin of Tantricism and Sixty-Four Yogini Cult in Orissa in Orissa Review, October 2004 Archived 25 మే 2010 at the Wayback Machine
  13. ↑ White 2006, p. 137.
  14. ↑ Dehejia 1986, pp. 185–186.
  15. 1 2 Hatley 2007, pp. 117–118.
  16. ↑ "Chakras and the 64 Yoginis". ShivaShakti. 2018. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 October 2020.
  17. ↑ Das 2019, p. 11.
  18. ↑ Keul 2012, p. 367.
  19. ↑ Roy 2015.
  20. ↑ Keul 2012, pp. 370–375.
  21. ↑ Keul 2012, p. 378.
  22. ↑ Keul 2012, pp. 380–383, 399.
  23. ↑ Keul 2012, pp. 382–383.
  24. ↑ Dehejia 1986, p. 62.
  25. ↑ Willis, Michael (2009). The Archaeology of Hindu Ritual: temples and the establishment of the gods. Cambridge University Press. p. 94. ISBN 978-0-521-51874-1. Hirapur (District Khurda, Orissa) Yogini temple, eleventh century. Goddess under active worship.
  26. ↑ Dehejia 1986, p. 10.
  27. 1 2 3 Hatley 2007, p. 112.
  28. 1 2 Thomsen, Margrit (March 1980). "Numerical Symbolism and Orientation in Some Temples of the 64 Yoginis". Art and Archaeology Research Papers: 53–56.
  29. 1 2 3 Keul 2012, pp. 367–369.
  30. ↑ Hatley 2007, p. 113.
  31. ↑ Patel, C.B. Monumental Efflorescence of Ranipur-Jharial in Orissa Review, August 2004, pp.41-44 Archived 30 సెప్టెంబరు 2007 at the Wayback Machine
  32. 1 2 3 Hatley 2007, p. 114.
  33. ↑ Donaldson 2002, p. 670.
  34. ↑ Panda, Sasanka S. (December 2005). "Archaeological Explorations and Excavations in Western Orissa" (PDF). Orissa Review. the original (PDF) నుండి 30 October 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 26 October 2020.
  35. ↑ Hatley 2007, pp. 114–115.
  36. 1 2 "Alphabetical List of Monuments - Madhya Pradesh". Archaeological Survey of India, Bhopal Circle. the original నుండి 2 నవంబరు 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 నవంబరు 2016.
  37. ↑ Museums (2001). Puratan, Volume 12. Department of Archaeology and Museums, Madhya Pradesh.
  38. ↑ "Ekattarso Mahadeva Temple". Archaeological Survey of India. ఒరిజినల్ నుండి 19 October 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 26 October 2020.
  39. ↑ Dehejia 1986, pp. 122–124.
  40. 1 2 3 Hatley 2007, p. 111.
  41. ↑ Dehejia 1986, pp. 10, 125–140.
  42. ↑ Jabalpur district official website – about us Archived 14 ఆగస్టు 2007 at the Wayback Machine
  43. ↑ Chausath Yogini Temple - Site Plan, Photos and Inventory of Goddesses Archived 17 ఏప్రిల్ 2010 at the Wayback Machine
  44. 1 2 3 Hatley 2007, pp. 115–116.
  45. ↑ Dehejia 1986, pp. 125–127.
  46. 1 2 3 Dehejia 1986, pp. 141–145.
  47. ↑ "Gadarmal Temple". Archaeological Survey of India. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 11 December 2018.
  48. ↑ Hatley 2007, p. 117.
  49. ↑ Dehejia 1986, pp. 156–184.
  50. ↑ Dehejia 1986, pp. 145–153.
  51. ↑ Dehejia 1986, pp. 153–155.
  52. 1 2 Dupuis 2008.
  53. ↑ Dupuis, Stella (15 March 2017). "Protective Yoginis and Goddesses destroyers of demons. Syncretism between Hinglaj Mata and Mahishauramardini". Stella Dupuis. ఒరిజినల్ నుండి 21 June 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 October 2020.
  54. 1 2 3 4 Dehejia 1986, pp. 118–121.
  55. ↑ Dehejia 1986, pp. 163–174.
  56. 1 2 Dehejia 1986, pp. 177–182.
  57. 1 2 "Figure, museum number 1955,1018.2". British Museum. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 October 2020. Figure of a mother goddess (matrika) carrying a skull topped staff and skull cup. Made of stone (granite).
  58. ↑ Hatley 2014, p. 196.
  59. ↑ Dehejia 1986, p. 79.
  60. ↑ Keul 2012, pp. 366–402.
  61. ↑ "The mystique of Mehrauli". The Hindu. 1 January 2017. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 October 2020.
  62. ↑ Dey, Monidipa (11 May 2019). "Temples which inspired design of Indian Parliament: Madhya Pradesh's Chausath Yogini Mandir". Financial Express (India). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 26 October 2020.
  63. ↑ "Government should have confidence in this House". The Hindu. 9 August 2012. ఒరిజినల్ నుండి 20 March 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  64. ↑ Ghosal, Jayanta (27 September 2019). "Sansad Bhavan to be revamped; all MPs to get separate offices". India TV. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 26 October 2020.
  65. 1 2 Bhaumik, Anirban (18 September 2013). "10th-century Yogini sculpture returns to India". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 October 2020.
  66. ↑ Kaimal 2012, pp. 1ff.
  67. ↑ Kim, Jinah (October 2013). "Kim on Kaimal, 'Scattered Goddesses: Travels with the Yoginis'". Humanities and Social Sciences Online. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 October 2020.

ఆధారాలు

[మార్చు]

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=యోగిని_దేవాలయాలు&oldid=4855068" నుండి వెలికితీశారు