రష్యన్ సాహిత్యం
రష్యన్ సాహిత్యం అంటే రష్యా, దాని వలసదారులు, రష్యన్ భాషా సాహిత్యం. [1] రష్యన్ సాహిత్యానికి, అలాగే ఉదాహరణకు ఆంగ్ల సాహిత్యానికి, ప్రధానంగా దోహదపడిన వారిలో వివిధ జాతుల మూలాలకు చెందిన రచయితలు ఉన్నారు, వీరిలో కిర్గిజ్ నవలా రచయిత చింగిజ్ ఐత్మాటోవ్, వాసిల్ బైకావ్ వంటి ద్విభాషా రచయితలు కూడా ఉన్నారు, [1] వీరిలో రెండవ వ్యక్తి బెలారసియన్‌లో రాశారు, కానీ తన రచనలను రష్యన్‌లోకి అనువదించారు. అదే సమయంలో, రష్యాలోని స్థానిక రష్యనేతర జాతి సమూహాల మాతృభాషలలో ప్రత్యేకంగా లేదా ప్రధానంగా వ్రాసే రష్యన్ ఫెడరేషన్ రచయితల రచనలు రష్యన్-భాషా సాహిత్యంలో చేర్చబడవు, అందువల్ల ప్రసిద్ధ దాగెస్తానీ కవి రసూల్ గమ్జాటోవ్‌ను విస్మరించారు.
రష్యన్ లిఖిత సాహిత్య మూలాలు తొలి మధ్యయుగాల నాటివిగా గుర్తించవచ్చు, ఆ కాలంలో పాత చర్చి స్లావోనిక్ భాషను ప్రార్థనా భాషగా ప్రవేశపెట్టి, సాహిత్య భాషగా ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. మౌఖిక సాహిత్యంలోనూ, అలాగే శాసనాలు, చట్టాలు, సందేశాలు, చరిత్రలు, సైనిక గాథలు మొదలైన వాటి వ్రాత రూపంలోనూ స్థానిక రష్యన్ వాడుక భాష వాడుకలోనే ఉంది. జ్ఞానోదయ యుగం నాటికి, సాహిత్యం ప్రాముఖ్యత పెరిగింది, 1830ల ప్రారంభం నుండి, రష్యన్ సాహిత్యం కవిత్వం, గద్యం, నాటకాలలో అద్భుతమైన "స్వర్ణయుగం"ను చవిచూసింది. రొమాంటిక్ ఉద్యమం సాహిత్య ప్రతిభ వికసించడానికి దోహదపడింది: కవి వాసిలీ జుకోవ్స్కీ, ఆ తర్వాత అతని శిష్యుడు అలెగ్జాండర్ పుష్కిన్ ప్రాముఖ్యతలోకి వచ్చారు. మిఖాయిల్ లెర్మోంటోవ్ అత్యంత ముఖ్యమైన కవులలో, నవలా రచయితలలో ఒకరు. నికోలాయ్ గోగోల్, ఇవాన్ తుర్గెనెవ్ అద్భుతమైన చిన్న కథలు, నవలలు రాశారు. ఫ్యోడర్ దోస్తోయెవ్‌స్కీ, లియో టాల్‌స్టాయ్ అంతర్జాతీయంగా ప్రసిద్ధి చెందారు. ఇతర ముఖ్యమైన వ్యక్తులు ఇవాన్ గోంచరోవ్, మిఖాయిల్ సాల్టికోవ్-ష్చెడ్రిన్, నికోలాయ్ లెస్కోవ్ . శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఆంటోన్ చెకోవ్ కథానికలో రాణించి, ప్రముఖ నాటక రచయితగా ఎదిగాడు. 19వ శతాబ్దం చివరి, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభ కాలాన్ని కొన్నిసార్లు రష్యన్ కవిత్వపు రజత యుగం అని పిలుస్తారు. "రజత యుగం"తో ఎక్కువగా సంబంధం ఉన్న కవులు కాన్స్టాంటిన్ బాల్మోంట్, వాలెరీ బ్రూసోవ్, అలెగ్జాండర్ బ్లాక్, అన్నా అఖ్మటోవా, నికోలే గుమిల్యోవ్, సెర్గీ యెసెనిన్, వ్లాదిమిర్ మాయకోవ్స్కీ, మెరీనా త్స్వెటాయేవా . ఈ యుగం అలెగ్జాండర్ కుప్రిన్, నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత ఇవాన్ బునిన్, లియోనిడ్ ఆండ్రీవ్, ఫ్యోడర్ సోలోగుబ్, యెవ్జెనీ జామ్యాటిన్, అలెగ్జాండర్ బెలియేవ్, ఆండ్రీ బెలీ, మాక్సిమ్ గోర్కీ వంటి నవలా రచయితలు, కథా రచయితలను అందించింది.
1917 నాటి రష్యన్ విప్లవం తర్వాత, సాహిత్యం సోవియట్, శ్వేతజాతి వలసదారుల భాగాలుగా విడిపోయింది. సోవియట్ యూనియన్ సార్వత్రిక అక్షరాస్యతను, అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన పుస్తక ముద్రణ పరిశ్రమను కల్పించినప్పటికీ, అది భావజాలపరమైన సెన్సార్‌షిప్‌ను కూడా స్థాపించింది . 1930వ దశకంలో రష్యాలో సోషలిస్ట్ రియలిజం ప్రధాన ధోరణిగా మారింది. ఈ శైలికి పునాదులు వేసిన నికోలాయ్ ఓస్ట్రోవ్స్కీ, అలెగ్జాండర్ ఫాదేవ్, ఇతర రచయితలు దీనిలోని ప్రముఖులు. ఓస్ట్రోవ్స్కీ నవల ' హౌ ది స్టీల్ వాస్ టెంపర్డ్' రష్యన్ సోషలిస్ట్ సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రచనలలో ఒకటిగా నిలిచింది. మిఖాయిల్ బల్గాకోవ్, ఆండ్రీ ప్లాటోనోవ్, డానియిల్ ఖార్మ్స్ వంటి కొంతమంది రచయితలు విమర్శలకు గురై, తమ రచనలు ప్రచురితమవుతాయనే ఆశ దాదాపుగా లేకుండానే రాశారు. వ్లాడిస్లావ్ ఖోడాసెవిచ్, జార్జి ఇవనోవ్, వ్యాచెస్లావ్ ఇవనోవ్ వంటి కవులు; ఇవాన్ ష్మెలియోవ్, గైటో గాజ్దానోవ్, వ్లాదిమిర్ నబోకోవ్, బునిన్ వంటి నవలా రచయితలు వంటి వివిధ ప్రవాస రచయితలు ప్రవాసంలో తమ రచనలను కొనసాగించారు. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత నవలా రచయిత అలెగ్జాండర్ సోల్జెనిట్సిన్, గులాగ్ శిబిరాలలోని జీవితం గురించి రాసిన వర్లామ్ షలామోవ్ వంటి కొంతమంది రచయితలు సోవియట్ భావజాలాన్ని వ్యతిరేకించే సాహసం చేశారు. క్రుశ్చెవ్ సరళీకరణ సాహిత్యానికి కొంత కొత్త ఉత్తేజాన్ని తీసుకువచ్చింది, కవిత్వం ఒక సామూహిక సాంస్కృతిక దృగ్విషయంగా మారింది. ఈ "సడలింపు" ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు; 1970వ దశకంలో, అత్యంత ప్రముఖ రచయితలలో కొందరిని వారి సోవియట్ వ్యతిరేక భావాల కారణంగా ప్రచురణల నుండి నిషేధించి, విచారించారు.
సోవియట్ అనంతర 20వ శతాబ్దపు చివరి భాగం రష్యన్ సాహిత్యానికి ఒక క్లిష్టమైన కాలం, ఆ సమయంలో విలక్షణమైన స్వరాలు చాలా తక్కువగా వినిపించాయి. ఈ కాలంలోని అత్యంత చర్చనీయాంశమైన రచయితలలో నవలా రచయితలైన విక్టర్ పెలెవిన్, వ్లాదిమిర్ సోరోకిన్, కవి దిమిత్రి ప్రిగోవ్ ఉన్నారు. 21వ శతాబ్దంలో, 20వ శతాబ్దం చివరి నాటి ఉత్తర-ఆధునికవాద రష్యన్ గద్యానికి పూర్తిగా భిన్నమైన కొత్త తరం రష్యన్ రచయితలు ఆవిర్భవించారు, ఇది విమర్శకులు "నూతన వాస్తవికవాదం" గురించి మాట్లాడటానికి దారితీసింది. రష్యన్ రచయితలు అనేక సాహిత్య ప్రక్రియలకు గణనీయంగా దోహదపడ్డారు. రష్యాకు సాహిత్యంలో ఐదుగురు నోబెల్ బహుమతి గ్రహీతలు ఉన్నారు. 2011 నాటికి, ప్రచురితమైన పుస్తకాల సంఖ్య పరంగా రష్యా ప్రపంచంలో నాల్గవ అతిపెద్ద పుస్తక ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది. [2] రష్యన్లు "ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా చదివే జాతి" అని ఒక ప్రసిద్ధ జానపద నానుడి చెబుతుంది. [3] [4] అమెరికన్ పండితుడు గ్యారీ సాల్ మోర్సన్ పేర్కొన్నట్లుగా, "రష్యా కంటే ఎక్కువగా సాహిత్యానికి ఏ దేశమూ ఎప్పుడూ విలువ ఇవ్వలేదు." [5]
రష్యన్ లిఖిత సాహిత్య మూలాలు తొలి మధ్యయుగాల నాటివిగా గుర్తించవచ్చు, ఆ కాలంలో పాత చర్చి స్లావోనిక్ భాషను ప్రార్థనా భాషగా ప్రవేశపెట్టి, సాహిత్య భాషగా ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. మౌఖిక సాహిత్యంలోనూ, అలాగే శాసనాలు, చట్టాలు, సందేశాలు, చరిత్రలు, సైనిక గాథలు మొదలైన వాటి వ్రాత రూపంలోనూ స్థానిక రష్యన్ వాడుక భాష వాడుకలోనే ఉంది. జ్ఞానోదయ యుగం నాటికి, సాహిత్యం ప్రాముఖ్యత పెరిగింది, 1830ల ప్రారంభం నుండి, రష్యన్ సాహిత్యం కవిత్వం, గద్యం, నాటకాలలో అద్భుతమైన "స్వర్ణయుగం"ను చవిచూసింది. రొమాంటిక్ ఉద్యమం సాహిత్య ప్రతిభ వికసించడానికి దోహదపడింది: కవి వాసిలీ జుకోవ్స్కీ, ఆ తర్వాత అతని శిష్యుడు అలెగ్జాండర్ పుష్కిన్ ప్రాముఖ్యతలోకి వచ్చారు. మిఖాయిల్ లెర్మోంటోవ్ అత్యంత ముఖ్యమైన కవులలో, నవలా రచయితలలో ఒకరు. నికోలాయ్ గోగోల్, ఇవాన్ తుర్గెనెవ్ అద్భుతమైన చిన్న కథలు, నవలలు రాశారు. ఫ్యోడర్ దోస్తోయెవ్‌స్కీ, లియో టాల్‌స్టాయ్ అంతర్జాతీయంగా ప్రసిద్ధి చెందారు. ఇతర ముఖ్యమైన వ్యక్తులు ఇవాన్ గోంచరోవ్, మిఖాయిల్ సాల్టికోవ్-ష్చెడ్రిన్, నికోలాయ్ లెస్కోవ్ . శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఆంటోన్ చెకోవ్ కథానికలో రాణించి, ప్రముఖ నాటక రచయితగా ఎదిగాడు. 19వ శతాబ్దం చివరి, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభ కాలాన్ని కొన్నిసార్లు రష్యన్ కవిత్వపు రజత యుగం అని పిలుస్తారు. "రజత యుగం"తో ఎక్కువగా సంబంధం ఉన్న కవులు కాన్స్టాంటిన్ బాల్మోంట్, వాలెరీ బ్రూసోవ్, అలెగ్జాండర్ బ్లాక్, అన్నా అఖ్మటోవా, నికోలే గుమిల్యోవ్, సెర్గీ యెసెనిన్, వ్లాదిమిర్ మాయకోవ్స్కీ, మెరీనా త్స్వెటాయేవా . ఈ యుగం అలెగ్జాండర్ కుప్రిన్, నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత ఇవాన్ బునిన్, లియోనిడ్ ఆండ్రీవ్, ఫ్యోడర్ సోలోగుబ్, యెవ్జెనీ జామ్యాటిన్, అలెగ్జాండర్ బెలియేవ్, ఆండ్రీ బెలీ, మాక్సిమ్ గోర్కీ వంటి నవలా రచయితలు, కథా రచయితలను అందించింది.
1917 నాటి రష్యన్ విప్లవం తర్వాత, సాహిత్యం సోవియట్, శ్వేతజాతి వలసదారుల భాగాలుగా విడిపోయింది. సోవియట్ యూనియన్ సార్వత్రిక అక్షరాస్యతను, అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన పుస్తక ముద్రణ పరిశ్రమను కల్పించినప్పటికీ, అది భావజాలపరమైన సెన్సార్‌షిప్‌ను కూడా స్థాపించింది . 1930వ దశకంలో రష్యాలో సోషలిస్ట్ రియలిజం ప్రధాన ధోరణిగా మారింది. ఈ శైలికి పునాదులు వేసిన నికోలాయ్ ఓస్ట్రోవ్స్కీ, అలెగ్జాండర్ ఫాదేవ్, ఇతర రచయితలు దీనిలోని ప్రముఖులు. ఓస్ట్రోవ్స్కీ నవల ' హౌ ది స్టీల్ వాస్ టెంపర్డ్' రష్యన్ సోషలిస్ట్ సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రచనలలో ఒకటిగా నిలిచింది. మిఖాయిల్ బల్గాకోవ్, ఆండ్రీ ప్లాటోనోవ్, డానియిల్ ఖార్మ్స్ వంటి కొంతమంది రచయితలు విమర్శలకు గురై, తమ రచనలు ప్రచురితమవుతాయనే ఆశ దాదాపుగా లేకుండానే రాశారు. వ్లాడిస్లావ్ ఖోడాసెవిచ్, జార్జి ఇవనోవ్, వ్యాచెస్లావ్ ఇవనోవ్ వంటి కవులు; ఇవాన్ ష్మెలియోవ్, గైటో గాజ్దానోవ్, వ్లాదిమిర్ నబోకోవ్, బునిన్ వంటి నవలా రచయితలు వంటి వివిధ ప్రవాస రచయితలు ప్రవాసంలో తమ రచనలను కొనసాగించారు. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత నవలా రచయిత అలెగ్జాండర్ సోల్జెనిట్సిన్, గులాగ్ శిబిరాలలోని జీవితం గురించి రాసిన వర్లామ్ షలామోవ్ వంటి కొంతమంది రచయితలు సోవియట్ భావజాలాన్ని వ్యతిరేకించే సాహసం చేశారు. క్రుశ్చెవ్ సరళీకరణ సాహిత్యానికి కొంత కొత్త ఉత్తేజాన్ని తీసుకువచ్చింది, కవిత్వం ఒక సామూహిక సాంస్కృతిక దృగ్విషయంగా మారింది. ఈ "సడలింపు" ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు; 1970వ దశకంలో, అత్యంత ప్రముఖ రచయితలలో కొందరిని వారి సోవియట్ వ్యతిరేక భావాల కారణంగా ప్రచురణల నుండి నిషేధించి, విచారించారు.
సోవియట్ అనంతర 20వ శతాబ్దపు చివరి భాగం రష్యన్ సాహిత్యానికి ఒక క్లిష్టమైన కాలం, ఆ సమయంలో విలక్షణమైన స్వరాలు చాలా తక్కువగా వినిపించాయి. ఈ కాలంలోని అత్యంత చర్చనీయాంశమైన రచయితలలో నవలా రచయితలైన విక్టర్ పెలెవిన్, వ్లాదిమిర్ సోరోకిన్, కవి దిమిత్రి ప్రిగోవ్ ఉన్నారు. 21వ శతాబ్దంలో, 20వ శతాబ్దం చివరి నాటి ఉత్తర-ఆధునికవాద రష్యన్ గద్యానికి పూర్తిగా భిన్నమైన కొత్త తరం రష్యన్ రచయితలు ఆవిర్భవించారు, ఇది విమర్శకులు "నూతన వాస్తవికవాదం" గురించి మాట్లాడటానికి దారితీసింది. రష్యన్ రచయితలు అనేక సాహిత్య ప్రక్రియలకు గణనీయంగా దోహదపడ్డారు. రష్యాకు సాహిత్యంలో ఐదుగురు నోబెల్ బహుమతి గ్రహీతలు ఉన్నారు. 2011 నాటికి, ప్రచురితమైన పుస్తకాల సంఖ్య పరంగా రష్యా ప్రపంచంలో నాల్గవ అతిపెద్ద పుస్తక ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది. [6] రష్యన్లు "ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా చదివే జాతి" అని ఒక ప్రసిద్ధ జానపద నానుడి చెబుతుంది. [7] [8] అమెరికన్ పండితుడు గ్యారీ సాల్ మోర్సన్ పేర్కొన్నట్లుగా, "రష్యా కంటే ఎక్కువగా సాహిత్యానికి ఏ దేశమూ ఎప్పుడూ విలువ ఇవ్వలేదు." [5]
సోవియట్ అనంతర 20వ శతాబ్దపు చివరి భాగం రష్యన్ సాహిత్యానికి ఒక క్లిష్టమైన కాలం, ఆ సమయంలో విలక్షణమైన స్వరాలు చాలా తక్కువగా వినిపించాయి. ఈ కాలంలోని అత్యంత చర్చనీయాంశమైన రచయితలలో నవలా రచయితలైన విక్టర్ పెలెవిన్, వ్లాదిమిర్ సోరోకిన్, కవి దిమిత్రి ప్రిగోవ్ ఉన్నారు. 21వ శతాబ్దంలో, 20వ శతాబ్దం చివరి నాటి ఉత్తర-ఆధునికవాద రష్యన్ గద్యానికి పూర్తిగా భిన్నమైన కొత్త తరం రష్యన్ రచయితలు ఆవిర్భవించారు, ఇది విమర్శకులు "నూతన వాస్తవికవాదం" గురించి మాట్లాడటానికి దారితీసింది. రష్యన్ రచయితలు అనేక సాహిత్య ప్రక్రియలకు గణనీయంగా దోహదపడ్డారు. రష్యాకు సాహిత్యంలో ఐదుగురు నోబెల్ బహుమతి గ్రహీతలు ఉన్నారు. 2011 నాటికి, ప్రచురితమైన పుస్తకాల సంఖ్య పరంగా రష్యా ప్రపంచంలో నాల్గవ అతిపెద్ద పుస్తక ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది. [9] రష్యన్లు "ప్రపంచంలోనే అత్యధికంగా చదివే జాతి" అని ఒక ప్రసిద్ధ జానపద నానుడి చెబుతుంది. [10] [11] అమెరికన్ పండితుడు గ్యారీ సాల్ మోర్సన్ పేర్కొన్నట్లుగా, "రష్యా కంటే ఎక్కువగా సాహిత్యానికి ఏ దేశమూ ఎప్పుడూ విలువ ఇవ్వలేదు." [5]
పాత మౌఖిక సాహిత్యం
[మార్చు]
తూర్పు స్లావిక్ తెగల భాషలలో, తరువాత పాత రష్యన్ మాండలికం, దాని మాండలికాలలో, అన్యమత పురాణాలు, ప్రార్థనలు, ఉత్సవ కవిత్వం, జాగోవోరి (ఆహ్వానాలు), మంత్రాలు, బైలినీ (వీరగాథలు), బైవల్స్చినా, బైలిచ్కా (జ్ఞాపకాలు), [12] ఇతిహాసాలు, అద్భుత కథలు, జానపద గీతాలు, ఇతరాలతో సహా మౌఖిక సాహిత్యం, నిర్వచనం ప్రకారం లిఖిత సాహిత్యం కంటే పురాతనమైనది, దాని అభివృద్ధి అంతటా దానితో పాటే ఉంది. [13] [14] [15]
వృత్తిపరమైన కథనకళ ఉండేది, బోయాన్ వంటి ద్రుజినీ కవులు గుస్లీ, సంచార స్కోమోరోఖీలను వాయించేవారు. చాలా కాలం పాటు, కీవన్, మస్కోవైట్ కాలాలలో జానపద సాహిత్యం దాని అన్యమత స్వభావం కారణంగా లేఖకులచే నమోదు చేయబడలేదు, అందువల్ల అది చాలా వరకు కనుమరుగైంది. మధ్యయుగాలలో, జానపద కథలు రైతుల నుండి యోధులు, క్న్యాజ్ - బోయార్ ఉన్నత వర్గాల వరకు అన్ని సామాజిక వర్గాలలో విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉన్నాయి. లిఖిత యుగం ఆవిర్భావంతో, మౌఖిక, లిఖిత సాహిత్యం, వాటి స్వంత ప్రక్రియల వ్యవస్థలతో, సమాంతరంగా సహజీవనం చేశాయి. వారు ఒకరికొకరు తోడుగా ఉండేవారు, కొన్నిసార్లు సన్నిహితంగా ఉండేవారు. ఇటువంటి ప్రతిబింబానికి తొలి ఉదాహరణలలో కీవ్ స్థాపన గాథ, రాడిమిచ్‌లు, వ్యాట్కో సోదరుల గాథ ఉన్నాయి, వీరు వరుసగా వ్యాట్కో తెగల పూర్వీకులు, వీటిని పునఃపరిష్కరించిన తర్వాత మధ్యయుగ రష్యన్ చరిత్రలలో చేర్చారు. [16]తరువాతి ఉదాహరణలలో ఒకటి మురోమ్‌కు చెందిన పీటర్, ఫెవ్రోనియా కథ, ఇది స్థానిక పురాణాలు, అద్భుత కథల ఆధారంగా రూపొందించబడింది. [17]
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 Cornwell & Christian 1998, p. vii.
- ↑ Moscow International Book Fair[usurped]. Academia-rossica.org. Retrieved on 2012-06-17.
- ↑ The Moscow Times The most reading country in the world? Archived 2013-05-10 at the Wayback Machine
- ↑ Rivkin-Fish, Michele R.; Trubina, Elena (2010). Dilemmas of Diversity After the Cold War: Analyses of "Cultural Difference" by U.S. and Russia-Based Scholars. Woodrow Wilson Center.
"When mass illiteracy was finally liquidated in the first half of the twentieth century, the proud self-image of Russians as "the most reading nation in the world" emerged – where reading meant, and still means for many, the reading of literature". - 1 2 3 Morson 2023, p. 41.
- ↑ Moscow International Book Fair[usurped]. Academia-rossica.org. Retrieved on 2012-06-17.
- ↑ The Moscow Times The most reading country in the world? Archived 2013-05-10 at the Wayback Machine
- ↑ Rivkin-Fish, Michele R.; Trubina, Elena (2010). Dilemmas of Diversity After the Cold War: Analyses of "Cultural Difference" by U.S. and Russia-Based Scholars. Woodrow Wilson Center.
"When mass illiteracy was finally liquidated in the first half of the twentieth century, the proud self-image of Russians as "the most reading nation in the world" emerged – where reading meant, and still means for many, the reading of literature". - ↑ Moscow International Book Fair[usurped]. Academia-rossica.org. Retrieved on 2012-06-17.
- ↑ The Moscow Times The most reading country in the world? Archived 2013-05-10 at the Wayback Machine
- ↑ Rivkin-Fish, Michele R.; Trubina, Elena (2010). Dilemmas of Diversity After the Cold War: Analyses of "Cultural Difference" by U.S. and Russia-Based Scholars. Woodrow Wilson Center.
"When mass illiteracy was finally liquidated in the first half of the twentieth century, the proud self-image of Russians as "the most reading nation in the world" emerged – where reading meant, and still means for many, the reading of literature". - ↑ Adonyeva & Olson 2011.
- ↑ Alexander 1973.
- ↑ Cornwell & Christian 1998, pp. 3–4.
- ↑ Sokolov 1950, pp. 179, 203, 224, 235, 241, 291, 342, 371, 381.
- ↑ Sokolov 1950.
- ↑ Sokolov 1950, pp. 284, 382.