రస్‌ఖాన్

రస్ఖాన్
రస్ఖాన్
పేరు	మహాన్ రస్ఖాన్
జననం	1548
జన్మస్థలం	అమ్రోహా, దిల్లీ సుబా, మొఘల్ సామ్రాజ్యం
మరణం	1628 (aged 79–80)
మరణ స్థలం	వృందావనం, దిల్లీ సుబా, మొఘల్ సామ్రాజ్యం
కవితా సంపుటాలు	రస్ఖాన్ రచనావళి, సుజాన్ రస్ఖాన్, ప్రేమ వాటికా
దేశం	భారతదేశం

సయ్యద్ ఇబ్రాహీం ఖాన్ (1548–1628) భారతదేశానికి చెందిన సూఫీ ముస్లిం కవి. ఆయన తరువాత హిందూ దేవుడు కృష్ణుని భక్తుడిగా మారాడు. ఆయన జన్మస్థలం ఉత్తర ప్రదేశ్, భారతదేశంలోని పిహాని (హర్దోయి)^[1] లేదా అమ్రోహా అని భావిస్తారు. ఆయన అసలు పేరు సయ్యద్ ఇబ్రాహీం కాగా, రస్ఖాన్ ఆయన హిందీ తఖల్లుస్ (కలంపేరు).^[1]

యౌవనంలో ఆయన కృష్ణభక్తుడిగా మారి, విఠలనాథుడు వద్ద భక్తిమార్గంను అభ్యసించాడు. అనంతరం వృందావనంలో స్థిరపడి జీవితాంతం అక్కడే గడిపాడు. ఆయన కృష్ణుడిని పరమదేవుడిగా (స్వయం భగవాన్) అంగీకరించి, వైష్ణవుడిగా మారాడు. క్రీ.శ. 1628లో ఆయన మరణించాడు. ఆయన యొక్క సమాధి మహాబన్ లో, మథురకు తూర్పున సుమారు ఆరు మైళ్ళ దూరంలో ఉంది.

చరిత్ర

రస్ఖాన్ జనన సంవత్సరంపై పండితుల మధ్య ఏకాభిప్రాయం లేదు. కొందరు 1614, మరికొందరు 1630 అని భావించినప్పటికీ, మిశ్ర బంధువులు ఆయన 1548లో జన్మించి 1628లో మరణించాడని పేర్కొన్నారు. చాలా మంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం రస్ఖాన్ ఒక పఠాన్ సర్దార్ కాగా, ఆయన జన్మస్థలం కాబూల్, ఆఫ్ఘానిస్తాన్ అని భావిస్తారు. హజారీ ప్రసాద్ ద్వివేది తన రస్ఖాన్ గ్రంథంలో ఆయన అసలు పేరు సయ్యద్ ఇబ్రాహీం అని, "ఖాన్" ఆయన బిరుదు అని పేర్కొన్నాడు. రస్ఖాన్ ఒక జాగీర్దార్ కుమారుడు కావడంతో చిన్ననాట విలాసవంతమైన జీవితం గడిపాడు. ఆయనకు మంచి విద్యాభ్యాసం లభించింది. ఆయన హిందీతో పాటు పర్షియన్ భాషలో కూడా ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు. ఆయన భాగవత పురాణంను పర్షియన్‌లోకి అనువదించాడు. ఆయన సమాధి గోకుల్లోని యమునా నది సమీపంలోని బ్రహ్మాండ ఘాట్ వద్ద ఉంది. ఇది ప్రశాంతమైన ప్రదేశంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అనేక మంది కృష్ణభక్తులు అక్కడికి వెళ్లి ఆయనకు నివాళులు అర్పించి ధ్యానం చేస్తుంటారు.^{[మూలాలు అవసరం]}

మధ్యయుగ గ్రంథం భక్తకల్పద్రుమ ప్రకారం, రస్ఖాన్ ఒకసారి తన సూఫీ గురువుతో కలిసి వృందావనానికి వెళ్లాడు. అక్కడ ఆయన స్పృహ తప్పి, కృష్ణుని దర్శనం పొందాడని కథనం చెబుతుంది. ఆ తరువాత ఆయన మరణించే వరకు వృందావనంలోనే నివసించాడు.^[2] మరొక కథనం ప్రకారం, రస్ఖాన్ ఒక గర్విష్ఠురాలైన మహిళపై ప్రేమలో పడ్డాడు. అనంతరం ఆయన భాగవత పురాణం చదివి, గోపికల కృష్ణునిపై ఉన్న నిస్వార్థ ప్రేమకు ప్రభావితుడై, ఆ మహిళను విడిచిపెట్టి నేరుగా వృందావనానికి వెళ్లిపోయాడు. ఇంకా ఆసక్తికరమైన కథనం 17వ శతాబ్దపు భావప్రకాశ గ్రంథంలో కనిపిస్తుంది. వైష్ణవ పండితుడు హరి రాయ్ ప్రకారం, ఇబ్రాహీం ఖాన్ ఢిల్లీలో నివసిస్తూ ఒక హిందూ వ్యాపారి కుమారుడిపై అమితమైన ప్రేమ కలిగివున్నాడు. అతడిని రాత్రింబగళ్లు అనుసరించేవాడు, అతడు మిగిల్చిన ఆహారాన్నికూడా తినేవాడని హరి రాయ్ వర్ణించాడు. దీనివల్ల ఇతర ముస్లింలు అతడిని అవిశ్వాసిగా ముద్రవేసినా, ఇబ్రాహీం వాటిని పట్టించుకోలేదు.

ఒక రోజు, ఒక వైష్ణవుడు మరొకరితో మాట్లాడుతూ, “ఈ ఇబ్రాహీం ఖాన్ ఆ బాలుడిపై చూపుతున్న ప్రేమలాగే దేవునిపై ప్రేమ ఉండాలి” అని అన్నాడు. ఆ మాటలు విన్న ఇబ్రాహీం కోపంతో ఖడ్గం తీశాడు. అప్పుడు భయపడిన వైష్ణవుడు, “నీవు ఆ బాలుడిని ప్రేమించినట్లే దేవుణ్ణి ప్రేమిస్తే మోక్షం పొందగలవు” అని చెప్పాడు. దీనితో ఆసక్తి చెందిన ఇబ్రాహీం అతనితో ఆధ్యాత్మిక విషయాలపై చర్చించి, వృందావనానికి వెళ్లమనే సలహా పొందాడు. అక్కడికి వెళ్లినప్పుడు ముస్లింవాడని కారణంగా దేవాలయంలోనికి అనుమతించలేదు. దేవాలయం సమీపంలోని చెరువు ఒడ్డున మూడు రోజుల పాటు ఆహారం తీసుకోకుండా కూర్చున్నప్పుడు, కథనం ప్రకారం, కృష్ణుడు ప్రత్యక్షమై ఆయనను “రస్ఖాన్” (“రసాల నిధి”) అని సంబోధించి శిష్యుడిగా అంగీకరించాడు. ఆ తరువాత నుండి రస్ఖాన్ వృందావనంలో నివసిస్తూ, ఇప్పటికీ ప్రసిద్ధిగాంచిన కృష్ణభక్తి-సూఫీ కవిత్వాన్ని రచిస్తూ గడిపాడు.

విషయ పరిధి

రస్ఖాన్ కవిత్వం ప్రధానంగా శ్రీకృష్ణుని చుట్టూనే తిరుగుతుంది. శ్రీకృష్ణుని లీలలు — బాలలీలా, చీరహరణ లీలా, కుంజలీలా, రాసలీలా, పన్ఘట్ లీలా,, దానలీలా — ఆయనకు అత్యంత ఇష్టమైన అంశాలు. ఈ లీలలతో పాటు, రస్ఖాన్ శంకరుడు, దేవి గంగా,, హోళీ పండుగపై కూడా కవితలు రచించాడు.

కవిత్వం

రస్ఖాన్ గొప్ప కవిగా విస్తృతంగా గుర్తింపు పొందాడు. ఆయన రచనలలో చాలా భాగం శ్రీకృష్ణునికే అంకితమైంది. ఆయన కవిత్వంలో భావచిత్రణకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. రచనావళి రస్ఖాన్ కవితల సమాహారం. ఆయన రచనలు కేవలం కృష్ణుని సౌందర్యాన్నే కాకుండా, ఆయనకు ప్రియమైన రాధతో ఉన్న సంబంధాన్ని కూడా వర్ణిస్తాయి. ఆయన కవిత్వం దోహా, పడావళి,, సవయ్యా రూపాల్లో కనిపిస్తుంది.

రస్ఖాన్ యొక్క ఖరీబోలి రచనలు అనేకం ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనవి సుజన్ రస్ఖాన్, ప్రేమవాటికా, దానలీలా, అష్టయామ,, పదాల (ఛందోబద్ధ ద్విపదులు) సంకలనం. వీటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినది ప్రేమవాటికా (“ప్రేమ వనం”).^[3]

ప్రేమవాటికాలో మొత్తం యాభై మూడు పద్యాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ఎక్కువ భాగం దైవప్రేమ స్వరూపాన్ని వివరిస్తాయి. ఇందులో రాధా–కృష్ణుల ప్రేమను ఆదర్శంగా తీసుకున్నారు. ఈ గ్రంథాన్ని రస్ఖాన్ ఇలా ప్రారంభిస్తాడు:

ప్రేమకు నివాసం శ్రీమతి రాధిక,
నందుని కుమారుడు [అంటే కృష్ణుడు] ప్రేమ యొక్క వర్ణం.

అయితే ప్రేమమార్గం సులభం కాదని ఆయన చెబుతాడు:

ప్రతి ఒక్కరూ “ప్రేమ! ప్రేమ!” అంటారు,
కానీ ప్రేమను ఎవరూ నిజంగా తెలుసుకోరు.

అతడు మరింతగా ఇలా చెబుతాడు:

ఒకవేళ మనిషి ప్రేమను నిజంగా తెలుసుకున్నాడనుకో,
అప్పుడు ఈ ప్రపంచం ఎందుకు విలపిస్తుంది?

తర్వాత ఆయన దైవప్రేమ స్వభావంపై దీర్ఘమైన ఆత్మీయ ప్రవచనం ప్రారంభిస్తాడు:

ప్రేమ అందనిది, సరితూగనిది, అపరిమితమైనది,
అది సముద్రంలాంటిది —
దాని తీరం చేరినవాడు తిరిగి వెనుదిరగడు.
ప్రేమామృతాన్ని పానం చేసినందువల్ల,
వరుణుడు జలాధిపతిగా మారాడు.
ప్రేమతోనే విషాన్ని పానంచేసినందున,
పర్వతాధిపతి [శివుడు] ఆరాధించబడుతున్నాడు.

ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో నడిచే సాధకుడు నిజమైన ప్రేమ స్వరూపాన్ని గ్రహించడం ప్రారంభించినప్పుడు, బాహ్య కర్మకాండలు, బంధాలు అతనికి అర్థహీనమవుతాయని రస్ఖాన్ పేర్కొంటాడు:

లోక నియమాలు, వేదాలు, లజ్జ, కర్మ, సందేహాలు —
ప్రేమను ఆచరించిన తర్వాత ఇవన్నీ విడిచిపెడతావు.
ప్రేమతో పోల్చితే ఆ నియమాలు, నిషేధాలు ఏమిటి?

“ప్రేమ లేకపోతే అన్నీ వ్యర్థమే” అని రస్ఖాన్ పేర్కొని, తరువాత ఇలా అంటాడు:

శ్రుతులు, పురాణాలు, ఆగమాలు, స్మృతుల సారాంశమే ప్రేమ.
ప్రేమ జ్ఞానం లేకుండా ఆనందం అనుభవం లేదు.
జ్ఞానం, కర్మ, ఆరాధన — ఇవన్నీ గర్వానికి మూలాలు.

శాస్త్రాలు చదివితే నీవు పండితుడువుతావు, ఖురాన్ పారాయణం చేస్తే మౌల్వీవుతావు, కానీ వాటిలో ప్రేమను గ్రహించకపోతే దాని ప్రయోజనం ఏమిటి? అని రస్ఖాన్ ప్రశ్నిస్తాడు.

ఇక్కడి నుండి రస్ఖాన్ ప్రేమ, దేవునికి సంపూర్ణ శరణాగతి మార్గాన్ని అత్యంత సూక్ష్మంగా వివరిస్తాడు. ఈ ప్రక్రియలో ఆయన అన్ని సంప్రదాయబద్ధ ఆచారాలను, కఠిన రూపకల్పిత ధార్మికతను, అలాగే మనుషులు సృష్టించిన భేదాలను ప్రశ్నిస్తాడు. ఒక అర్థంలో ఇదే ఆయన సందేశపు సారాంశం. తన రచనను ఆయన ఈ క్రింది పంక్తులతో ముగిస్తాడు:

గర్విష్ఠురాలైన స్త్రీ [అంటే లోక మోహాల] పట్ల హృదయాన్ని చీల్చి విడిచిపెట్టి,
మియాం [అతడే] ప్రేమదేవుని సౌందర్యాన్ని దర్శించిన క్షణం నుండి రస్ఖాన్‌గా మారిపోయాడు.^[4]

రస్ఖాన్ సమాధి

రస్ఖాన్ సమాధి ప్రస్తుతం మహాబన్, గోకుల్ మధ్యనున్న అటవీ ప్రాంతంలో, మథురా జిల్లాలో ఉంది. ఈ స్థలాన్ని 2023లో పునరుద్ధరించారు. సమీపంలో ఉన్న కవయిత్రి తాజ్ బీబీ (తాజ్ బేగమ్) సమాధిని కూడా అదే సమయంలో పునరుద్ధరించారు.^[5]^[6]

మూలాలు

1 2 V.K.Subramanian (2006). 101 Mystics of India. Abhinav Publications. p. 121. ISBN 9788170174714.
↑ "Ras Khan: A Medieval Krishnaite Sufi".
↑ "Ras Khan: A Medieval Krishnaite Sufi".
↑ "Ras Khan: A Medieval Krishnaite Sufi".
↑ Saxena, Abhishek (3 December 2022). "Mathura News: श्रीकृष्ण के परम भक्त रसखान की समाधि देखने पहुंच रहे सैलानी, दिलचस्प है महाकवि से जुड़ा इतिहास". Jagran (in హిందీ). Retrieved 4 April 2025.
↑ Chakrabarty, Sreeparna (27 October 2022). "U.P. promotes tombs of Muslim devotees of Krishna for tourism". The Hindu. Retrieved 4 April 2025.

బాహ్య లింకులు

కవితా కోశ్‌లో రస్ఖాన్ (హిందీ) Archived 23 ఏప్రిల్ 2009 at the Wayback Machine
సుజన్ రస్ఖాన్ (హిందీ) Archived 27 అక్టోబరు 2020 at the Wayback Machine
ప్రేమవాటికా రస్ఖాన్ ద్విపదులు (హిందీ) Archived 27 అక్టోబరు 2020 at the Wayback Machine

[V._K._Subramanian-1] 1 2 V.K.Subramanian (2006). 101 Mystics of India. Abhinav Publications. p. 121. ISBN 9788170174714.

[2] "Ras Khan: A Medieval Krishnaite Sufi".

[3] "Ras Khan: A Medieval Krishnaite Sufi".

[4] "Ras Khan: A Medieval Krishnaite Sufi".

[n898-5] Saxena, Abhishek (3 December 2022). "Mathura News: श्रीकृष्ण के परम भक्त रसखान की समाधि देखने पहुंच रहे सैलानी, दिलचस्प है महाकवि से जुड़ा इतिहास". Jagran (in హిందీ). Retrieved 4 April 2025.

[d234-6] Chakrabarty, Sreeparna (27 October 2022). "U.P. promotes tombs of Muslim devotees of Krishna for tourism". The Hindu. Retrieved 4 April 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]