రాజగోపాలస్వామి ఆలయం, మన్నార్గుడి

శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి ఆలయం
శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి ఆలయం
చంపకారణ్య క్షేత్రం
Religion
Affiliation	Hinduism
District	తిరువారూర్
Deity	శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి (కృష్ణుడు); శ్రీ సెంగమల లక్ష్మి (లక్ష్మీ దేవి);
Features	Tower: 16; Temple tank: హరిద్ర నది, కృష్ణ తీర్థం మొదలైనవి;
Location
Location	మన్నార్‌గుడి
State	తమిళనాడు
Country	భారతదేశం
	Interactive map of శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి ఆలయం
Coordinates	10°40′1″N 79°26′32″E / 10.66694°N 79.44222°E
Architecture
Type	తమిళ శిల్పకళ
Creator	కులోతుంగ చోళుడు I, తదుపరి చోళ రాజులు
Elevation	46.93 m (154 ft)

శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి ఆలయం అనేది వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన ఒక ముఖ్య ఆలయం. ఇది భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రం, మన్నార్‌గుడి పట్టణంలో ఉంది.^[1] ఈ ఆలయంలో ప్రధాన దేవతగా రాజగోపాలస్వామిని (అంటే శ్రీకృష్ణుని ఒక రూపం) పూజిస్తారు. ఆయన సహధర్మిణి లక్ష్మీ దేవిని శ్రీ సెంగమల తాయార్గా ఆరాధిస్తారు. ఈ ఆలయం సుమారు 23 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి ఉంది, భారతదేశంలోని ప్రముఖ వైష్ణవ క్షేత్రాలలో ఇది ఒకటి. ఈ ఆలయాన్ని హిందువులు చంపకారణ్య క్షేత్రం, దక్షిణ ద్వారక (దక్షిణ ద్వారక), అలాగే గురువాయూర్తో పాటు పవిత్ర స్థలంగా పరిగణిస్తారు.^[2] దీనిని వందువరాపతి, వాసుదేవపురి అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది వైష్ణవంలోని 108 అభిమాన క్షేత్రాలలో మొదటిదిగా భావించబడుతుంది.

ప్రాచీన కాలంలో ఈ ఆలయాన్ని 10వ శతాబ్దంలో కులోతుంగ చోళుడు I నిర్మించాడు. తరువాత చోళ రాజులు రాజరాజ చోళుడు III, రాజేంద్ర చోళుడు III, 16వ శతాబ్దంలో తంజావూరు నాయకులు దీన్ని విస్తరించారు. ఆలయానికి సంబంధించిన మూడు శాసనాలు కూడా లభించాయి, ఇది ధార్మిక గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడింది. ఆలయాన్ని చుట్టూ గ్రానైట్ రాతి గోడ ఉంది. ఇది ఆలయంలోని అన్ని ఉపదేవాలయాలను, తొమ్మిది తీర్థాలలో ఏడు నీటిమడుగులను కలుపుకుంటుంది. ఈ గోడను తమిళంలో “మన్నార్‌గుడి మతిల్ అళగు” అని ప్రసిద్ధి చేశారు, దీని అర్థం “గోడల సౌందర్యం”, ఇది ఆలయ వైభవాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈ ఆలయంలో 47 మీటర్ల ఎత్తైన రాజగోపురం ఉంది. ఆలయానికి సంబంధించిన తొమ్మిది పవిత్ర తీర్థాలు ఇవి: హరిద్రనది, దుర్వాస తీర్థం (గజేంద్ర తీర్థం), తిరుప్పార్కడల్, గోపికా తీర్థం (గోప్రాలయ తీర్థం), రుక్మిణీ తీర్థం, శంఖు తీర్థం, చక్ర తీర్థం, అగ్నికుండ తీర్థం, కృష్ణ తీర్థం,, పంబానీ నది.

ఇవాటిలో హరిద్ర నది ఆలయ ప్రధాన తీర్థ పుష్కరిణిగా ప్రసిద్ధి. ఇది ఆలయ సముదాయానికి వెలుపల ఉండి, భారతదేశంలో అతిపెద్ద ఆలయ చెరువులలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. పుండరీకాక్షుడు మహర్షులు గోపిల్లర్, గోప్రాలయర్‌కు కృష్ణుడు రూపంలో దర్శనమిచ్చినట్లు నమ్మకం ఉంది. ఈ ఆలయంలో రోజుకు ఆరు పూజా క్రమాలు, సంవత్సరానికి మూడు ప్రధాన పండుగలు జరుగుతాయి. వీటిలో తమిళ నెల పాంగుణి (మార్చి – ఏప్రిల్)లో జరిగే రథోత్సవం అత్యంత ప్రముఖమైనది. ఈ ఆలయ నిర్వహణను తమిళనాడు ప్రభుత్వంకు చెందిన హిందూ మత ధర్మాదాయ మండలి నిర్వహిస్తుంది.

శిల్పకళ

మన్నార్‌గుడి పట్టణ చరిత్ర ప్రధానంగా రాజగోపాలస్వామి ఆలయానికి అనుసంధానమై ఉంది. ఆలయానికి తూర్పు దిశగా ఒక పెద్ద గోపురం ఉంది. ఉత్తర-తూర్పు దిశలో ఒక పెద్ద ఆలయ చెరువు కూడా ఉంది. ముఖ్య గర్భగృహం ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం, ధ్వజస్తంభానికి సరళరేఖలో నిర్మించబడి ఉంది. దీనిని అనేక స్థంభ మండపాల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. ప్రధాన దేవత విగ్రహం 156 అంగుళాల ఎత్తుతో, కూర్చుని ఉన్న భంగిమలో దర్శనమిస్తుంది. ఆయన రెండు వైపులా సత్యభామ, రుక్మిణి ఉన్నారు. ఆలయ ప్రవేశంలో పెద్ద నీటిమడుగు ఉంది, ఇది వర్షపు నీటిని నిల్వ చేయడానికి ఉపయోగపడుతుంది. ఆలయ సముదాయంలో మొత్తం 16 గోపురంలు, 7 ప్రాకారాలు, 24 ఉపదేవాలయాలు, 7 మండపాలు, 9 పవిత్ర తీర్థంలు ఉన్నాయి. ఉత్సవ దేవత విగ్రహం చోళుల కంచు విగ్రహ కళలో రూపొందించిన ఒక కంచు రూపం. ఇందులో కేశబంధ శైలి జుట్టు అలంకరణ, పరిమిత ఆభరణాలు కనిపిస్తాయి, ఇది 11వ శతాబ్దపు చోళ కంచు విగ్రహాలకు భిన్నంగా ఉంటుంది.^[3]

ఆలయ చెరువును హరిద్ర నది అని పిలుస్తారు. ఇది 353 మీటర్ల పొడవు, 255 మీటర్ల వెడల్పుతో విస్తరించి ఉంది. ఇది భారతదేశంలోని అతిపెద్ద ఆలయ చెరువులలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది.^[2]^[4]

సెంగమల తాయార్ (హేమభుజవల్లి) దేవాలయం గర్భగృహం చుట్టూ ఉన్న రెండవ ప్రాకారంలో ఉంది. ఈ ఆలయంలో వెయ్యి స్థంభాల మండపం కూడా ఉంది.^[5]

ఉపాలయాలు, ఆలయ దిశా నిర్మాణం

మన్నార్గుడి రాజగోపాలస్వామి ఆలయం సముదాయంలో మొత్తం 24 ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా విష్ణువుని వివిధ రూపాలలో, శ్రీ లక్ష్మీని శెంగమల తాయారుగా, అలాగే అనేక ఆళ్వార్లు, వైష్ణవ ఆచార్యులకు అంకితంగా ఉన్నాయి. ప్రధాన గర్భగుడిలో శ్రీ పరవాసుదేవ పెరుమాళ్ ప్రతిష్ఠింపబడి, ఆయనతో పాటు శ్రీదేవి, భూదేవి ఉన్నారు. ఉత్సవమూర్తి అయిన శ్రీ విద్యా రాజగోపాలన్ మహిమాన్వితమైన కూర్చున్న భంగిమలో దర్శనమిస్తాడు. ఆయనతో పాటు ఆయన సహచరులు శ్రీ రుక్మిణి, శ్రీ సత్యభామ నిలిచి ఉంటారు. ఇది కృష్ణుని గోపాల రూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.^[6] గర్భగుడి ముందు ఉన్న మహామండపం (సభ) అలంకరించబడిన ఇత్తడి పూత పూసిన స్తంభాలను కలిగి ఉంటుంది, గర్భగుడి చుట్టూ ఉన్న అత్యంత పవిత్రమైన మార్గంగా పరిగణించబడే మొదటి ప్రదక్షిణ మార్గం, తిరువాయిమొళి ప్రాకారంలోకి తెరుచుకుంటుంది. ఈ లోపలి ప్రాకారంలో వినాయకుడు (గణేశుడు), దుర్గ దేవతలకు ఆలయాలు ఉన్నాయి; ఇక్కడ దుర్గను స్థానికంగా విష్ణుదుర్గై, గజేంద్ర అళ్వార్‌గా పూజిస్తారు, ఇది శ్రీరంగం వంటి దేవాలయాలతో పంచుకోబడిన ఒక అరుదైన లక్షణం. గర్భగుడి నుండి పడమర వైపుకు వెళితే, అర్ధ మండపం, అదనపు మండపాలలో అనుబంధ విగ్రహాలు ఉన్నాయి, అవి రోజువారీ, పండుగ ఆచారాల కోసం ఉపయోగించబడతాయి.^[7]

రెండవ ప్రాకారాన్ని గరుడ ప్రాకారం అని పిలుస్తారు. ఇందులో గరుడుని ఆలయం, అలాగే వైకుంఠ ద్వారపాలకులు జయ–విజయ విగ్రహాలు, పెరుమాళ్ ఉత్సవమూర్తి ఉంటాయి. ఈ ప్రాకారంలో విష్ణువు ఇతర అవతారాలకు అంకితమైన ఉపగర్భగుడులు కూడా ఉన్నాయి. అవి: వేనుగోపాల, లక్ష్మీ నృసింహ, అనంత పద్మనాభ, లక్ష్మీ నారాయణ, గజేంద్ర వరద. ఇవి వైష్ణవ సంప్రదాయంలో విష్ణు రూపాల తాత్విక ప్రాముఖ్యతను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ ప్రాకారానికి ఉత్తరంగా విష్ణు పరివార నాయకుడు విశ్వక్సేనకు, సూత్రవతి దేవికి ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. తరువాత వాహన మండపం ఉంటుంది. ఇందులో ఆలయాన్ని అలంకరించేందుకు ఉపయోగించే బంగారు, వెండి ఆభరణాలను భద్రపరుస్తారు. ఈ ప్రాంతం క్రింద భూగర్భ సొరంగం ఉందని కూడా చెబుతారు.

మూడవ ప్రాకారాన్ని చంపక ప్రాకారం అని పిలుస్తారు. ఒకప్పుడు ఇక్కడ చంపక వృక్షాలు ఉండటం వల్ల ఈ పేరు వచ్చింది. ఈ ప్రాకారంలో అనేక ఉపాలయాలు, పూజా నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఆండాళ్, నమ్మాళ్వార్, మణవాళ మామునిగళ్, పెరియాళ్వార్, కులశేఖర ఆళ్వార్, తిరుమంగై ఆళ్వార్, కుముదవల్లి, అలాగే తొండరడిప్పొడి ఆళ్వార్, ఆంజనేయ స్వామికి ఆలయాలు ఉన్నాయి. వీరంతా చక్రతాళ్వార్ పూజలో నిమగ్నమై ఉన్నట్లు కూడా విశ్వసిస్తారు. సమీప మండపం కోదై ఉత్సవం, వసంత ఉత్సవాల నిర్వహణకు ఉపయోగిస్తారు. ఈ ప్రాకారంలో ఆలయ వంటశాల మడైప్పల్లి ఉంది. ఇది మడైప్పల్లి నాచియారుకు అంకితం చేయబడింది.^[7]

ఆలయంలో ప్రధానమైన స్వతంత్ర దేవతగా పూజింపబడే శ్రీ శెంగమల తాయార్ ఆలయం ఈ ప్రాకార దక్షిణ భాగంలో ఉంది. ఇక్కడ మూలవర్ (శ్రీ శెంబగవల్లి తాయార్), ఉత్సవర్ (శ్రీ శెంగమల తాయార్) రూపాలు దర్శనమిస్తాయి. ఈ ఆలయ సముదాయంలో నృత్య మండపం, గ్లాస్ మండపం, వైకుంఠ సభ (రోహిణి మండపం), అలాగే గరుడుడు, సుపర్ణి శిల్పాలతో కూడిన ధ్వజస్తంభం ఉన్నాయి. ఇది అరుదైన ప్రతినిధ్యం. శుక్రవారాలు, మట్టైయడి ఉత్సవం, తాయార్ అధ్యయన ఉత్సవం, ఏకసింహన ఉత్సవం వంటి పండుగల సమయంలో తాయార్‌కు ప్రత్యేక అభిషేకం, దర్శన ఆచారాలు నిర్వహిస్తారు. ఈ సందర్భాలలో రామానుజుడు రచించిన గద్యత్రయం మంత్రోచ్ఛారణ కూడా జరుగుతుంది.

ఇక్కడి నుండి శ్రీరాముని ఆలయ భాగానికి వెళ్లే మండపాలు ఉన్నాయి. నృత్య మండపం, మహామండపం, అర్ధమండపం, శ్రీ పాదుక మండపం, పరమపద వాసల్, పంచపర్వ ఉత్సవ మండపాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయ స్థలవృక్షమైన పవిత్ర పున్నై చెట్టు యాగశాల సమీపంలో పెరిగి ఉంది. ఇక్కడ వేద యజ్ఞాలు, ఆచార కర్మలు నిర్వహిస్తారు. ప్రధాన ఆలయ ముందు వాద్య మండపం ఉంది. ఇందులో అచ్యుతప్ప నాయక్, విజయ రాఘవ నాయక్, రాణి చంపకలక్ష్మి శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. సమీపంలో ఉన్న ఉత్తర మండపం, పెరరులాళన్ ఆలయం పగల్ పట్టు, బ్రహ్మోత్సవం సమయంలో ఉపయోగించబడుతుంది.

ఆలయంలోని ఉపాలయాల దృశ్యం

నాల్గవ ప్రకారం అయిన కాశీ ప్రకారంలో అద్భుతమైన ఆయిరం కాల్ మండపం (వెయ్యి స్తంభాల మండపం), వైకుంఠ ఏకాదశి ఆచారాలకు ముఖ్యమైన తిరుమామణి మండపం, అలాగే వేద ప్రవచనాలు, ప్రజా ఆరాధన కోసం ఏర్పాటు చేసిన అనేక మండపాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ కురత్తాళ్వార్, ఉదయవర్ (రామానుజ),, ఆలయంలో ఉన్న ఏకైక వడకలై ఉపాలయమైన శ్రీ నిగమాంత మహా దేశికన్ దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ప్రజల కోసం త్రాగునీటి బావి వంటి ఉపయోగకరమైన నిర్మాణాలు కూడా ఈ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి.

ఐదవ ప్రదక్షిణ మార్గం అయిన నాచియార్ ప్రకారం ప్రత్యేకత కలిగినది. ఇందులో శ్రీ సెంగమల తాయార్ రథోత్సవం నిర్వహించబడుతుంది. సాధారణంగా భగవంతుడు రథోత్సవంలో పాల్గొనడం సాధారణమైనప్పటికీ, ఇక్కడ దేవి స్వతంత్రంగా ప్రత్యేక రథోత్సవంలో పాల్గొనడం అరుదైన సంప్రదాయం.

ఈ ప్రకారంలో అనేక గోపురాలు ఉన్నాయి. వీటిలో పశ్చిమ గోపురాన్ని చరిత్రలో తంజావూరు రాజులు ఉపయోగించేవారని చెప్పబడుతుంది. తాయార్ ఆరాధనకు ప్రత్యేకంగా కేటాయించిన పవిత్ర తీర్థ కుండాలు కూడా ఉన్నాయి. అదనంగా ఇక్కడ ఏనుగు శాల, గోశాల, తిరువండిక్కప్పు ఆచారానికి ఉపయోగించే పదహారు స్తంభాల మండపం, అలాగే యోగ నరసింహ ఉపాలయం ఉన్నాయి. ఇటీవల నిర్మించిన ఒక కొత్త మండపం నుంచి కృష్ణ గోపురం అద్భుతంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ఉపాలయాలు కలిసి విష్ణు భక్తి, లక్ష్మీ పూజ, ఆళ్వారుల వందనం,, సమృద్ధమైన లిటర్గీ సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ప్రతి ఉపాలయం యొక్క స్థల అమరిక, ప్రతిమావళి,, ఉత్సవ వినియోగం కలిసి ఈ ఆలయాన్ని తమిళనాడులోని శ్రీ వైష్ణవంకు ప్రముఖ కేంద్రంగా నిలబెడుతుంది.

ఆలయంలోని మండపాలు

రాజగోపాలస్వామి ఆలయ సముదాయంలో అనేక అద్భుతంగా నిర్మితమైన మండపాలు (స్తంభాల హాళ్లు) ఉన్నాయి. ఇవి నిర్మాణకళా వైభవానికి ముఖ్యాంశాలుగా ఉండటంతో పాటు, ఆలయ ఆచారాలు, పండుగల సమయంలో ప్రధాన కేంద్రీయ ప్రదేశాలుగా వ్యవహరిస్తాయి.

ఈ మండపాలు వివిధ ప్రకారాల (ప్రదక్షిణ ప్రాంగణాల) అంతటా వ్యూహాత్మకంగా ఏర్పాటు చేయబడి ఉన్నాయి. వీటి ద్వారా ఆలయ నిర్మాణం కార్యాచరణకు అనుగుణంగా రూపొందించబడింది, భక్తులకు దృశ్య, భక్తి అనుభూతిని మరింత పెంపొందిస్తుంది. తిరువున్నాఝి ప్రకారం, గరుడ ప్రకారం, చంపక ప్రకారం, కాశీ ప్రకారం,, నాచియార్ ప్రకారం వంటి ప్రదక్షిణ మార్గాలు విస్తీర్ణం, నిర్మాణ సౌందర్యానికి పేరుగాంచినవి. ఈ మార్గాల వెంట ఉన్న మండపాలు ప్రధాన ఆలయ ఉత్సవాలలో, ముఖ్యంగా వార్షిక బ్రహ్మోత్సవం, అధ్యయనోత్సవం సమయంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.^[8]

ఈ ఆలయంలో ఏడు ప్రధాన మండపాలు ఉన్నాయి. ప్రతి మండపం ప్రత్యేక ఉత్సవాలు, సంప్రదాయాలకు సంబంధించినది:

వల్లాల మహారాజ మండపం: అధ్యయనోత్సవంలోని పగల్ పత్తు భాగంలో, స్థానిక ప్రత్యేక ఉత్సవమైన కొల్లాట్ట ఉత్సవంలో ఈ మండపాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ఇది రాజాశ్రయాన్ని ప్రతిబింబించే చారిత్రక ప్రదేశంగా కూడా గుర్తించబడుతుంది.

వెయ్యి స్తంభాల మండపం: ఆలయంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ మండపాలలో ఒకటి. ఇది అధ్యయనోత్సవంలోని రా పత్తు భాగానికి, అలాగే నవరాత్రి ఉత్సవం వంటి ప్రధాన వేడుకలకు కేంద్రంగా ఉంటుంది. నాయ‌క శైలికి ఉదాహరణగా నిలిచే ఈ మండపంలో అందంగా చెక్కిన గ్రానైట్ స్తంభాల వరుసలు ఉన్నాయి.

గరుడ వాహన మండపం: పంగుని బ్రహ్మోత్సవంలోని పన్నెండవ రోజున జరిగే గరుడ సేవై సందర్భంలో ఉత్సవ మూర్తిని ఇక్కడికి తీసుకువస్తారు. తరువాత చప్పరం (ఊరేగింపు చత్రం)లో కూర్చోబెడతారు.

యానై వాహన మండపం: పంగుని బ్రహ్మోత్సవం సమయంలో అనేక వాహన ఊరేగింపులు ఈ మండపం నుంచే ప్రారంభమవుతాయి. ఉత్సవ వాహనాలను సిద్ధం చేసే ప్రదేశంగా ఇది పనిచేస్తుంది.

జాలీ కిటికీ మండపం (పలకాని మండపం): రాతి జాలీ పనితనంతో ప్రత్యేకత కలిగిన ఈ మండపం బాల్కనీలా దర్శనానుభూతిని ఇస్తుంది. రోహిణి నక్షత్రం రోజున ఉత్సవర్ శ్రీ పెరుమాళ్ ఇక్కడికి వచ్చి తిరుమంజనం (పవిత్ర అభిషేకం) చేయించుకుంటాడు.

వెన్నె తాళి మండపం (వెన్నై తజ్హి మండపం): బ్రహ్మోత్సవంలో కృష్ణ లీల ఆధారిత వెన్నై తజ్హి ఉత్సవ సమయంలో శ్రీ రాజగోపాలన్ ఊరేగింపుగా ఇక్కడికి వస్తాడు. ఇది కృష్ణుడు వెన్నె దొంగిలించిన లీలను ప్రతీకాత్మకంగా పునఃసృష్టిస్తుంది.

పున్నై వాహన మండపం (పున్నై వాహన మండపం): బ్రహ్మోత్సవ సమయంలో పున్నై వాహనోత్సవానికి ఇది ప్రధాన కేంద్రం. ఇందులో దేవతను ఆలయ ప్రాకారాల చుట్టూ ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్తారు; సంప్రదాయంగా ఇది కావేరి నదిని దాటి ప్రయాణానికి కూడా సంకేతంగా భావిస్తారు.

ఆలయంలో అదనంగా నృత్య మండపం, మహా మండపం, అర్థ మండపం,, పదహారు స్తంభాల మండపం (శ్రీ పాదుక మండపం) వంటి అనేక ఉప మండపాలు ఉన్నాయి. ఇవి వేద పఠనం, దర్శన ఏర్పాట్లు, ఋతుపరమైన ఆచారాలలో ముఖ్య పాత్ర వహిస్తాయి. పంచ పర్వ ఉత్సవ మండపం, పరమపద ప్రవేశద్వారం,, యాగశాల వంటి నిర్మాణాలు ఆలయ విశాలమైన ఉత్సవ క్యాలెండర్‌కు, వైదిక కర్మకాండలకు సహకరిస్తాయి. ఈ మండపాలు ఆలయ నిర్మాణ వైభవాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ఏడాది పొడవునా జరిగే ఉత్సవజీవితానికి పవిత్ర వేదికలుగా నిలుస్తాయి.

చరిత్ర

ఆలయంలోని శిల్పాలు

ఈ ఆలయాన్ని తొలిసారిగా కులోత్తుంగ చోళుడు I (1070–1125 సీఈ) నిర్మించాడని, ఆలయ ప్రాంగణంలో లభించిన శిలాశాసనం ద్వారా తెలుస్తుంది.^[9] మన్నార్గుడి ప్రాంతాన్ని శ్రీ రాజాధిరాజ చతుర్వేదీ మంగళం అని పిలిచేవారు.^[10] పట్టణం ఆలయాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని క్రమంగా విస్తరించింది. తర్వాతి కాలంలో చోళ సామ్రాజ్యంకు చెందిన రాజులు రాజరాజ చోళుడు III, రాజేంద్ర చోళుడు III, తంజావూరు నాయకుల రాజులు, అచ్యుత దేవ రాయలు^[11] ఈ ఆలయాన్ని మరింత విస్తరించారు. ఈ ఆలయంలో హోయసల రాజుల శాసనాలు, కొంతమంది విజయనగర దానశాసనాలు, తరువాతి నాయకులు, మరాఠా పాలకుల అనేక రికార్డులు లభిస్తాయి.^[12] తంజావూరు నాయకులు ఈ ఆలయాన్ని తమ వంశపారంపర్య ప్రధాన క్షేత్రంగా భావించి, గణనీయమైన నిర్మాణాలను జోడించారు.^[13] ప్రస్తుత ఆలయ నిర్మాణం, 1000 స్తంభాల మండపం, ప్రధాన గోపురం, ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టిన పెద్ద ప్రాకారం గోడను విజయ రాఘవ నాయకుడు (1532–1575 సీఈ) నిర్మించాడు.^[9] రఘునాథాభ్యుదయం అనే నాయకుల సిద్ధాంత గ్రంథంలో, రాజు ప్రధాన దేవతకు విలువైన రత్నాలతో పొదిగిన కవచాన్ని దానంగా సమర్పించిన విషయం వివరించబడింది.^[11] మన్నార్గుడి పైభాగం నుంచి శ్రీరంగం రంగనాథస్వామి ఆలయంను దర్శించేందుకు వీలుగా ఆయన ఆలయంలో పెద్ద గోపురాన్ని నిర్మించాడు. నాయకులు సంగీతంపై ప్రత్యేక ఆసక్తి చూపారు, అందువల్ల రెండు ఆలయాలలో సంగీతాన్ని ప్రోత్సహించారు. ముఖవీణ, దండే, కొంబు, చంద్రవలయ, భేరి, నాదస్వరం వంటి వాయిద్యాలు ఆలయ సేవలలో సాధారణంగా ఉపయోగించబడేవి.^[14] చరిత్రకారుడు కె.వి. సౌందరరాజన్ ప్రకారం, 9వ, 10వ శతాబ్దాలలో దక్షిణ భారతదేశంలో నిర్మించబడిన రంగనాథ ఆలయాలలో ఉప దేవతల కోసం ఒక వ్యవస్థబద్ధ ఏర్పాటు ఉంటుంది. ఇది ఈ ఆలయంలోనూ కనిపిస్తుంది. దీనితో పాటు కోవిలాడిలోని అప్పక్కుడతాన్ పెరుమాళ్ ఆలయం, తిరుకోష్టియూరులోని సౌమ్య నారాయణ పెరుమాళ్ ఆలయం, తిరువళ్లూరులోని వీరరాఘవ పెరుమాళ్ ఆలయం, శ్రీరంగపట్నంలోని రంగనాథస్వామి ఆలయం వంటి ఆలయాలను ఉదాహరణగా పేర్కొంటారు.^[15]

పండుగలు

ఆలయ సమయాలు

ఆలయ ద్వారాలు ఉదయం తొందరగా (విశ్వరూపం సేవై) తెరచి, మధ్యాహ్నం వరకు భక్తులకు అందుబాటులో ఉంటాయి. సాయంత్రం మళ్లీ పూజల కోసం తెరుస్తారు.

ఉదయం: ఉదయం 06:00 నుండి మధ్యాహ్నం 12:30 వరకు
సాయంత్రం: సాయంత్రం 04:30 నుండి రాత్రి 09:00 వరకు

రోజువారీ ఆచారాలలో భాగంగా ఆలయంలో ఆరు కాల పూజలు నిర్వహిస్తారు. సమయాలు ఈ విధంగా ఉంటాయి:

విశ్వరూపం – ఉదయం 06:00
తిరువన్నాతల్ – ఉదయం 08:00
కాలసంధి – ఉదయం 09:30
ఉచ్చికాలం – ఉదయం 11:30
సాయరత్సై – సాయంత్రం 06:00
తిరువరథనం – సాయంత్రం 07:30
అర్ధజామం – రాత్రి 09:00

ప్రతి ఆచారంలో మూడు భాగాలు ఉంటాయి: అలంకారం, నైవేద్యం, దీప ఆరాధన. పండుగలు, ప్రత్యేక సందర్భాలు, ఊరేగింపుల సమయంలో ఈ సమయాలు మారవచ్చు.

వార్షిక ఉత్సవాలు

ఈ ఆలయంలో నిర్వహించే బ్రహ్మోత్సవాలు, నెలవారీ ఉత్సవాలు, ఇతర వార్షిక పండుగలు సమాజ సంప్రదాయం, సంస్కృతికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తాయి. ఇవన్నీ తమిళ క్యాలెండర్ ప్రతి నెలలో జరిగే వైష్ణవ ఆచారాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ముఖ్య పండుగ 18 రోజుల పాటు జరిగే పాంగుణి బ్రహ్మోత్సవం. ఇది 12 రోజుల విడయాత్రి విజ్ఞా, కృష్ణ తీర్థం తెప్పోత్సవంతో ముగుస్తుంది. తిరువాడిపూరం ఉత్సవం, వైకుంఠ ఏకాదశి, నవరాత్రి, తెప్పోత్సవం (తేలియాడే ఉత్సవం) వంటి ఇతర వార్షిక ఉత్సవాలు కూడా ఆలయ సంప్రదాయాల ప్రకారం నిర్వహించబడుతాయి.

పాంగుణి (మార్చి–ఏప్రిల్)

ఈ ఆలయంలో అత్యంత ప్రధానంగా జరుపుకునే పండుగ 18 రోజుల పాంగుణి బ్రహ్మోత్సవం. ఇది శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి వారి తిరునక్షత్రం (జన్మనక్షత్ర దినోత్సవం) సందర్భంగా నిర్వహించబడుతుంది. రెండవ రోజు, కృష్ణుడు స్నానమాడుతున్న గోపికల వస్త్రాలను అపహరించిన ప్రసిద్ధ కథను నాటకీయంగా ప్రదర్శిస్తారు. ఆ గోపికలు తిరిగి వస్త్రాలు ఇవ్వమని ప్రార్థించగా కృష్ణుడు వంశీ (ఫ్లూట్) వాయిస్తూ వారిని ఆశీర్వదించినట్లు ఈ కార్యక్రమం సాగుతుంది.^[2]

ఈ సమయంలో ఉత్సవమూర్తిని పున్నై చెట్టుపై ప్రతిష్ఠిస్తారు. ఆ చెట్టు కొమ్మలకు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు వేలాడదీయబడతాయి.^[2] ఆరవ రోజు శ్రీ రాజగోపాలుడు రాజ అలంకారంలో దర్శనమిస్తూ, అరుదైన కంద పెరాండ పక్షి వాహనం అనే దివ్య పక్షి వాహనంపై ఊరేగింపుగా వస్తాడు. ఇది అన్ని దివ్యదేశాల్లో పవిత్రంగా భావించబడే ప్రత్యేక వాహనం. పన్నెండవ రోజు ప్రసిద్ధ గరుడ సేవై జరుగుతుంది. ఇది వైష్ణవ సంప్రదాయంలో అత్యంత పవిత్రమైన, భక్తులచే అత్యంత గౌరవించబడే ఉత్సవంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ రోజున శ్రీ పెరుమాళ్ బంగారు గరుడ వాహనంపై ద్విచత్ర సేవతో ఊరేగింపుగా దర్శనమిస్తాడు. పదహారవ రోజు అత్యంత భక్తిపూర్వకంగా నిర్వహించే వెన్నై తాఝి ఉత్సవం జరుగుతుంది.^[16]

ఈ ఉత్సవం కొద్దిమంది దివ్యదేశాలలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. అయితే మన్నార్‌గుడిలో జరిగే వెన్నై తాఝి ఉత్సవం ప్రత్యేకంగా ప్రసిద్ధి. ఈ సందర్భంగా భక్తులు తాజా వెన్నను నేరుగా శ్రీ రాజగోపాలుని తిరుమేనిపై సమర్పించడం అనేది అరుదైన వ్యక్తిగత భక్తిసేవగా భావిస్తారు. దీని ద్వారా భక్తుడు శ్రీకృష్ణునికి అత్యంత సమీపంగా ఉన్నాడనే భావన వ్యక్తమవుతుంది. ఇది మన్నార్‌గుడి ఆధ్యాత్మిక సంస్కృతికి ప్రత్యేక గుర్తింపు.

పాంగుణి రోహిణి రోజున జరిగే రథోత్సవం ఆలయంలో అత్యంత ప్రముఖమైన పండుగ. ఈ రోజున శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి తిరునక్షత్రాన్ని ఘనంగా జరుపుకుంటారు. ఈ ఉత్సవం తమిళ నెల పాంగుణి (మార్చి–ఏప్రిల్)లో జరుగుతుంది. భక్తులు మన్నార్‌గుడి వీధులలో రథాన్ని లాగుతూ ఊరేగింపుగా తీసుకువెళ్తారు. ఈ సమయంలో నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం లోని కీర్తనలు ఆలయ అర్చకులచే పారాయణం చేయబడతాయి. అలాగే నాగస్వరం, తవిల్ వాయిద్య సంగీతం వినిపిస్తుంది. పాంగుణి బ్రహ్మోత్సవంతో పాటు ఆలయంలో సంవత్సరమంతా అనేక ముఖ్యమైన పండుగలు నిర్వహించబడతాయి.

చిత్తిరై (ఏప్రిల్–మే): ఈ నెలలో చిత్తిరై కోడై ఉత్సవం అనే వసంతోత్సవ పండుగ జరుగుతుంది. ఇందులో ఊరేగింపులు, ప్రత్యేక అలంకారాలు నిర్వహించబడతాయి. ఈ సమయంలో అక్షయ తృతీయ రోజున శ్రీ రాజగోపాలుడు బంగారు గరుడ వాహనంపై ఊరేగింపుగా వస్తాడు. ఇది వైష్ణవులకు అత్యంత పవిత్రమైన రోజుగా భావించబడుతుంది. వైకాసి (మే–జూన్): ఈ నెలలో ఆలయంలో వసంతోత్సవం నిర్వహించబడుతుంది. ఈ ఉత్సవం శ్రీ రాజగోపాలునికి అంకితం చేయబడింది. పుష్పాల అలంకరణతో ప్రతిరోజూ ఊరేగింపులు జరుగుతాయి. ఉత్సవం చివర్లో ఉదయ గరుడ సేవైతో ముగుస్తుంది.

ఆని (జూన్–జూలై): ఈ నెలలో తెప్పోత్సవం (తేలియాడే ఉత్సవం) ఘనంగా జరుపుకుంటారు. ఈ ఉత్సవంలో ఆలయ దేవతను తెప్పంపై ఉంచి ఆలయ చెరువులో ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్తారు. ఈ తెప్పోత్సవం హరిద్ర నది తెప్పకுளం (ఆలయ చెరువు)లో జరుగుతుంది.

ఆడి (జూలై–ఆగస్టు): ఈ నెలలో రెండు ప్రధాన పండుగలు నిర్వహించబడతాయి: తిరువాడిపూరం ఉత్సవం, జ్యేష్ఠాభిషేకం.

తిరువాడిపూరం ఉత్సవం శ్రీ సెంగమల తాయార్ తిరునక్షత్రం సందర్భంగా జరుపుకుంటారు. ఈ ఉత్సవంలో తాయార్‌ను ఆండాళ్ రూపంలో పూజించి, శ్రీ రాజగోపాలుని రాజ మన్నార్‌గా భావిస్తూ దివ్య వివాహ భావనను ప్రతిబింబిస్తారు. అదే సమయంలో జ్యేష్ఠాభిషేకం కూడా నిర్వహిస్తారు. తిరుమంజనం సమయంలో దేవతపై ఉన్న స్వర్ణ కవచం తొలగించి, భక్తులకు నిజరూప దర్శనం (నిజస్వరూప దర్శనం) కలిగిస్తారు. ఆవణి (ఆగస్టు–సెప్టెంబర్): ఈ నెలలో ఉరియాడి ఉత్సవం, తిరుపవిత్రోత్సవం జరుగుతాయి. శ్రీ కృష్ణ జయంతి సందర్భంలో ఉరియాడి ఉత్సవం జరుపుతారు. ఇందులో వెన్నె గుండాలను పగలగొట్టే వినోదాత్మక లీలను ప్రదర్శిస్తారు. దీనికి తరువాత తిరుపవిత్రోత్సవం పది రోజులపాటు శుద్ధి కర్మగా నిర్వహించబడుతుంది. ఈ ఉత్సవంలో హోమాలు, పవిత్ర సమర్పణ (దేవతలను పవిత్ర దారాలతో అలంకరించడం), అలాగే తీర్థవారి వంటి కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి. పురట్టాసి (సెప్టెంబర్–అక్టోబర్): ఈ నెలలో శ్రీ సెంగమల తాయార్‌కు అంకితమైన నవరాత్రి ఉత్సవం ముఖ్యంగా నిర్వహించబడుతుంది. రక్షాబంధన వంటి ఆచారాలు జరుపుతారు.

విజయదశమి రోజున శ్రీ రాజగోపాలస్వామి బంగారు అశ్వ వాహనంపై ఊరేగింపుగా వస్తాడు. తరువాత సంప్రదాయంగా అంబు పోడుతల్ అనే శుభకార్యక్రమం నిర్వహిస్తారు. ఐప్పసి (అక్టోబర్–నవంబర్): ఈ నెలలో దీపావళి కోలాట్ట ఉత్సవం పది రోజులపాటు జరుగుతుంది. ఇందులో పిల్లలు చేసే కోలాటం ప్రదర్శనలు, భక్తిగీత సంగీతం, ఆలయం అంతటా దీపాల వెలుగులు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా ఉంటాయి. కార్తిగై (నవంబర్–డిసెంబర్): ఈ నెలలో కార్తిగై దీపోత్సవం జరుగుతుంది. ఇది తమిళ వైష్ణవ సంప్రదాయంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన పండుగ. ఈ ఉత్సవంలో ఎండిన తాటి కాండాలతో నిర్మించిన భారీ నిర్మాణమైన సొక్కప్పనైకి దీపం వెలిగించడం ప్రధాన కార్యక్రమం. మార్గళి (డిసెంబర్–జనవరి): ఈ నెలలో వైష్ణవ సంప్రదాయంలోని అత్యంత ప్రధానమైన అధ్యయనోత్సవం జరుగుతుంది. ఇది 21 రోజుల పాటు సాగుతుంది – పగల్ పత్తు, రా పత్తు భాగాలుగా ఉంటుంది. ఈ రోజుల్లో నాలాయిర దివ్య ప్రబంధం నుండి భక్తిగీతాలు పారాయణం చేయబడతాయి.

తై (జనవరి–ఫిబ్రవరి): ఈ నెలలో ఆలయంలో తై ఉత్సవం అనేక కార్యక్రమాలతో జరుగుతుంది. ఇది మకర సంక్రాంతి తీర్థవారితో ప్రారంభమై, పెరుమాళ్ ఊరేగింపుతో కొనసాగుతుంది. తదుపరి రోజు శ్రీ సెంగమల తాయార్‌తో కాను ఊరేగింపు జరుగుతుంది. సాయంత్రం పెరుమాళ్ బంగారు అశ్వ వాహనంపై కాను పారివెట్టై కార్యక్రమం నిర్వహిస్తారు. మూడవ రోజు ప్రణయ కలహోత్సవం, నాల్గవ రోజు ఏకసింహాసనం శేర్తి ఊంజల్ సేవై జరుగుతుంది. ఈ నెలలో శ్రీ సెంగమల తాయార్‌కు ప్రత్యేకంగా 10 రోజుల అధ్యయనోత్సవం కూడా జరుపుతారు. మూలవర్ శెన్బగలక్ష్మి తాయార్ తిరునక్షత్రం తై పూసం రోజున పడుతుంది. ఆ రోజున ప్రత్యేక తిరుమంజనం, తీర్థవారి నిర్వహిస్తారు. మాసి (ఫిబ్రవరి–మార్చి): ఈ నెలలో కన్నాడి ఊంజల్ సేవై లేదా మాసి డోలోత్సవం ప్రధాన పండుగగా జరుగుతుంది. ఈ ఉత్సవ సమయంలో మాసి మఘం తీర్థవారి హరిద్ర నదిలో నిర్వహించబడుతుంది. ఈ పండుగలు అన్నీ వైష్ణవ సంప్రదాయంలో లోతుగా స్థాపితమై, సంవత్సరమంతా శ్రీ విద్య రాజగోపాలస్వామి ఆలయ ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతను ప్రతిబింబిస్తాయి.^[17]

ధార్మిక ప్రాముఖ్యత

నాలాయిర దివ్య ప్రబంధంలోని తిరువైమொழి భాగంలో 3295 సంఖ్య గల పాసురం,^[18] నాలుగవ శతకం, ఆరవ దశకం, పదవ శ్లోకంగా దర్శనమిస్తుంది. ఇది నమ్మాళ్వార్ రచించినది. సంప్రదాయ వ్యాఖ్యానం (తిరువైమொழి వ్యాఖ్యానం – ఈడు) ప్రకారం ఇది 4-6-10 విభాగానికి అనుసంధానమై ఉంటుంది.^[19]

unniththu maRRoru dheyvam thozhAL avanai allAl

num ichchai solli num thOL kulaikkap padum annaimIr!

mannap padu maRai vANanai vaN thuvarApathi

mannanai Eththumin Eththudhalum thozhudhAdumE

తిరువాయ్‌మొళిలోని ఈ ప్రత్యేకమైన పద్యాన్ని, పూజ్యులైన శ్రీ వైష్ణవ ఆచార్యులు మానవాళ మామునిగళ్ మన్నార్గుడి శ్రీ రాజమన్నార్ ఆలయంలో భక్తిశ్రద్ధలతో సమర్పించారు. ఈ పఠనంతో సంబంధం ఉన్న ప్రదేశం ఆలయంలోని దక్షిణ ద్వారక. ఈ తిరువాయ్‌మొళి పాశురంలో నమ్మాళ్వార్ వాస్తవానికి మన్నార్గుడిలోని ప్రధాన దైవం వైపు తన స్తుతిని మళ్ళించి ఉండవచ్చనే నమ్మకం కూడా ఉంది; అయితే, ఈ ఆలయం సాంప్రదాయకంగా అభిమాన స్థలంగా పరిగణించబడుతుంది. స్వామి మానవాళ మామునిగళ్ శ్రీ విద్యా రాజగోపాలస్వామిని స్తుతిస్తూ శ్రీ గోపాల వింశతిని,^[20] శ్రీ రాజగోపాలన్ దివ్య సహచరి అయిన శ్రీ శెంగమల తాయార్‌కు అంకితం చేస్తూ శ్రీ కమల స్తుతిని^[21] కూడా రచించారు. ఈ స్తుతి దేవత యొక్క దయ, కరుణ, అపారమైన అనుగ్రహాన్ని కీర్తిస్తుంది. ఈ స్తోత్రాలలో, మామునిగళ్ శ్రీ విద్యా రాజగోపాలస్వామిని, శ్రీ శెంగమల తాయార్‌ను కీర్తిస్తూ, మన్నార్గుడిని వారి దివ్య నివాసంగా దాని పవిత్ర ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పారు.

తిరుమంగై ఆళ్వార్ ఆలయ వెలుపల ఉన్న ఎత్తైన ధ్వజస్తంభాన్ని పత్తి మూటల సహాయంతో నిర్మించినట్లు విశ్వాసం. ఆయన ఆలయ ప్రధాన దేవతపై కొన్ని కీర్తనలు పాడినట్లు చెబుతారు, కానీ అవి కాలక్రమేణా నశించిపోయాయి.

ఇతర ఆళ్వార్లు కూడా వివిధ కాలాలలో ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించినట్లు నమ్మకం ఉంది. ప్రధాన దేవత అందచందాల ముందు వారు మాటలేనివారైపోయారనే సంప్రదాయ కథనం కూడా ఉంది.^[5]

కన్నడ హరిదాసుల్లో కర్ణాటక సంగీతానికి పితామహుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన శ్రీ పురందర దాసరు ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించి, దేవుని మహిమను కీర్తిస్తూ "కందే మన్నారు కృష్ణన", "మన్నారు కృష్ణనేగే మంగళ" అనే కన్నడ కీర్తనలు రచించాడు. ఆయన విజయనగర సామ్రాజ్య కాలానికి చెందినవాడు. అలాగే శ్రీ విజయ దాసరు కూడా ఈ దేవునిపై కీర్తనలు రచించినట్లు చెబుతారు.

మూలాలు

↑ Tourist guide to Tamil Nadu 2007 , p. 64.
1 2 3 4 South Indian Railway Co., Ltd 2004, p. 176
↑ T. 2002, p. 119
↑ M., Rajagopalan (1993). 15 Vaishnava Temples of Tamil Nadu. Chennai, India: Govindaswamy Printers. pp. 76–88.
1 2 Anantharaman, Ambujam (2006). Temples of South India. East West Books (Madras). pp. 58–59. ISBN 978-81-88661-42-8.
↑ "Rajagopalaswami Temple : Rajagopalaswami Temple Details | Rajagopalaswami- Mannargudi | Tamilnadu Temple | ராஜகோபாலசுவாமி". temple.dinamalar.com. Retrieved 2025-07-15.
1 2 R, Jolly (2010-04-05). "Divya Darisanam: Purana Sthalams - Rajagopalaswamy Temple, Mannargudi, Thanjavur". Divya Darisanam. Retrieved 2025-07-15.
↑ Ilamurugan (2017-04-28). "Tamilnadu Tourism: Rajagopalaswamy Temple, Mannargudi – The Temple". Tamilnadu Tourism. Retrieved 2025-07-15.
1 2 S. 2009, పుటలు. 3–7
↑ Imperial gazetteer of India: Provincial series, సంపుటి 18, పుట. 159
1 2 V. 1995, పుట. 159
↑ Imperial gazetteer of India: Provincial series, సంపుటి 18, పుట. 137
↑ Branfoot, Crispin (2008). "Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India". The Art Bulletin. 90 (2): 185. doi:10.1080/00043079.2008.10786389. JSTOR 20619601.(subscription required)
↑ T.K. 2010, పుట. 50
↑ K. V., Soundara Rajan (1967). "The Typology of the Anantaśayī Icon". Artibus Asiae. 29 (1): 80. doi:10.2307/3250291. JSTOR 3250291.
↑ "மன்னார்குடி ராஜகோபால சுவாமி கோயிலில் வெண்ணெய்த்தாழி உற்சவம்: சுவாமி மீது வெண்ணெய் வீசி பக்தர்கள் வழிபாடு". Hindu Tamil Thisai (in తమిళం). 2024-04-12. Retrieved 2025-07-30.
↑ "Sri Rajagopalaswamy Temple". Dinamalar. Retrieved 2013-05-04.
↑ "(3295)". Dravidaveda (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2010-12-29. Retrieved 2025-08-17.
↑ "thiruvAimozhi – 4.6.10 – unniththu – KOYIL" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2017-03-11. Retrieved 2025-08-17.
↑ "Sri Gopala Vimsadi | Dharma Sandeha" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-08-19.
↑ "Mamunigal Koorum Mahalakshmi Vaibhavam (Kamala Stuti) – Srivaishnava Sampradayam" (in ఇంగ్లీష్). 2020-11-17. Retrieved 2025-08-19.

ఆధారాలు

V., Vriddhagirisan (1995). Nayaks of Tanjore. New Delhi: Asian Educational Services. ISBN 81-206-0996-4.
T.K., Venkatasubramanian (2010). Music as history in Tamilnadu. Delhi: Premium Books. ISBN 978-93-8060-706-1.
Tourist Guide to Tamil Nadu. Sura Books. 2010. p. 64. ISBN 978-81-7478-177-2.
S., Manickavasagam (2009). Power of Passion. AEG Publishing Group. pp. 3–4. ISBN 978-1-60860-561-3.
T., Padmaja (2002). Temples of Kr̥ṣṇa in South India: history, art, and traditions in Tamilnāḍu. New Delhi: Shakti Malik. ISBN 81-7017-398-1.
South Indian Railway Co., Ltd (2002). Illustrated guide to the South Indian Railway (Incorporated in England. New Delhi: Asian Educational Services. ISBN 81-206-1889-0.

[1] Tourist guide to Tamil Nadu 2007 , p. 64.

[South-2] 1 2 3 4 South Indian Railway Co., Ltd 2004, p. 176

[3] T. 2002, p. 119

[M-4] M., Rajagopalan (1993). 15 Vaishnava Temples of Tamil Nadu. Chennai, India: Govindaswamy Printers. pp. 76–88.

[A-5] 1 2 Anantharaman, Ambujam (2006). Temples of South India. East West Books (Madras). pp. 58–59. ISBN 978-81-88661-42-8.

[6] "Rajagopalaswami Temple : Rajagopalaswami Temple Details | Rajagopalaswami- Mannargudi | Tamilnadu Temple | ராஜகோபாலசுவாமி". temple.dinamalar.com. Retrieved 2025-07-15.

[divyadarisanams.blogspot.com-7] 1 2 R, Jolly (2010-04-05). "Divya Darisanam: Purana Sthalams - Rajagopalaswamy Temple, Mannargudi, Thanjavur". Divya Darisanam. Retrieved 2025-07-15.

[8] Ilamurugan (2017-04-28). "Tamilnadu Tourism: Rajagopalaswamy Temple, Mannargudi – The Temple". Tamilnadu Tourism. Retrieved 2025-07-15.

[S.-9] 1 2 S. 2009, పుటలు. 3–7

[10] Imperial gazetteer of India: Provincial series, సంపుటి 18, పుట. 159

[V.-11] 1 2 V. 1995, పుట. 159

[12] Imperial gazetteer of India: Provincial series, సంపుటి 18, పుట. 137

[13] Branfoot, Crispin (2008). "Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India". The Art Bulletin. 90 (2): 185. doi:10.1080/00043079.2008.10786389. JSTOR 20619601.(subscription required)

[14] T.K. 2010, పుట. 50

[15] K. V., Soundara Rajan (1967). "The Typology of the Anantaśayī Icon". Artibus Asiae. 29 (1): 80. doi:10.2307/3250291. JSTOR 3250291.

[16] "மன்னார்குடி ராஜகோபால சுவாமி கோயிலில் வெண்ணெய்த்தாழி உற்சவம்: சுவாமி மீது வெண்ணெய் வீசி பக்தர்கள் வழிபாடு". Hindu Tamil Thisai (in తమిళం). 2024-04-12. Retrieved 2025-07-30.

[dinamalar-17] "Sri Rajagopalaswamy Temple". Dinamalar. Retrieved 2013-05-04.

[18] "(3295)". Dravidaveda (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2010-12-29. Retrieved 2025-08-17.

[19] "thiruvAimozhi – 4.6.10 – unniththu – KOYIL" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 2017-03-11. Retrieved 2025-08-17.

[20] "Sri Gopala Vimsadi | Dharma Sandeha" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-08-19.

[21] "Mamunigal Koorum Mahalakshmi Vaibhavam (Kamala Stuti) – Srivaishnava Sampradayam" (in ఇంగ్లీష్). 2020-11-17. Retrieved 2025-08-19.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]