Jump to content

రాజస్థానీ భాషలు

వికీపీడియా నుండి
రాజస్థానీ
2019లో భారతదేశంలోని తెలంగాణకు చెందిన ఇద్దరు లంబాడా పురుషులు రాజస్థానీ భాష అయిన లంబాడీలో చర్చిస్తున్నారు.
ప్రాంతంరాజస్థాన్ , మాల్వా ( మధ్యప్రదేశ్ ), నిమార్ ( మధ్యప్రదేశ్ ), పంజాబ్ ( పాకిస్తాన్ )
స్వజాతీయత
  • రాజస్థానీలు
    • మార్వారీలు
    • మేవారిస్
    • మియో
    • మాల్వీస్
    • గుర్జార్లు
    • అహిర్స్
    • భిల్లులు
    • బంజారాలు
    • కల్బెలియాస్
    • నిమాడిస్
    • ధుంధారిస్
    • బాగ్రిస్
    • హడౌటిస్
రాజస్థాన్, ఇతర భారత రాష్ట్రాలలో ఇతర జాతి సమూహాలు
స్థానికంగా మాట్లాడేవారు
52.7 మిలియన్లు (2011 జనాభా లెక్కలు)[1]
ఇండో-యూరోపియన్
  • ఇండో-ఇరానియన్
    • ఇండో-ఆర్యన్
      • పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్[2]
        • రాజస్థానీ
తొలిరూపు
శౌరసేని ప్రాకృతం
భాషా సంకేతాలు
ISO 639-3–
Geographical distribution of Rajasthani languages

రాజస్థానీ భాషలు పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషల నుండి ఉద్భవించిన వివిధ భాషల సమూహం, ఇవి ప్రధానంగా రాజస్థాన్, మాల్వా, భారతదేశంలోని హర్యానా, గుజరాత్,మధ్యప్రదేశ్ ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలలో పాకిస్తాన్ పంజాబ్‌లోని బహవల్పూర్ విభాగం, సింధ్ ప్రక్కనే గల ప్రాంతాలలో మాట్లాడతారు. మార్వాడీ సమాజానికి చెందిన ప్రజలు అంతర్గత సమాచార మార్పిడి కోసం వలస పోవడం వల్ల వారు భారతదేశంలోని వివిధ మూలలకు, ముఖ్యంగా తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతాలకు కూడా చేరుకున్నారు.[3][4] రాజస్థానీ భాషలు కూడా నేపాల్ తక్కువ స్థాయిలో మాట్లాడతారు, ఇక్కడ 2011 నేపాల్ జనాభా లెక్కల ప్రకారం 25,394 మంది ప్రజలు మాట్లాడతారు.[5]

రాజస్థానీ అనే పదాన్ని ఎక్కువగా మార్వాడీ ఆధారిత సాహిత్య భాషను సూచించడానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు.[6]

భౌగోళిక పంపిణీ

[మార్చు]

చాలా రాజస్థానీ భాషలు ప్రధానంగా రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలో మాట్లాడతారు, కానీ గుజరాత్, పశ్చిమ మధ్యప్రదేశ్, అంటే మాల్వా, నిమార్, హర్యానా, పంజాబ్ లలో కూడా మాట్లాడతారు. పంజాబ్‌లోని బహవల్పూర్ డివిజన్, పాకిస్తాన్ సింధ్‌లోని థార్‌పార్కర్ జిల్లాలో కూడా రాజస్థానీ భాషలు మాట్లాడతారు. భౌగోళిక ప్రాంతం పంపిణీని జార్జ్ ఎ. గ్రియర్సన్ రచించిన 'లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా' లో చూడవచ్చు.

స్పీకర్లు

[మార్చు]

రాజస్థానీ ఒక రూపమైన ప్రామాణిక రాజస్థానీ లేదా ప్రామాణిక మార్వారీ, రాజస్థానీ ప్రజల సాధారణ భాషా భాష, దీనిని రాజస్థాన్లోని వివిధ ప్రాంతాలలో 25 మిలియన్లకు పైగా ప్రజలు (2011) మాట్లాడతారు. అయితే, ప్రామాణిక మార్వాడీ మాట్లాడేవారిలో కొందరు జనాభా గణనలో హిందీ మాట్లాడేవారితో కలిసినట్లు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.[7] మార్వాడీ ఎక్కువగా మాట్లాడే రాజస్థానీ భాష, పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లోని చారిత్రాత్మక మార్వాడ్ ప్రాంతంలో సుమారు 8 మిలియన్ల మంది మాట్లాడేవారు ఉన్నారు.[7]

భారతీయ జనాభా లెక్కల నివేదికలో, అనేక రాజస్థానీ రకాలు విస్తృత "హిందీ" భాషా వర్గంలో మాతృభాషలుగా లెక్కించబడ్డాయి, ఇది మూలాలలోని స్పీకర్ మొత్తాలను పోల్చడం కష్టతరం చేస్తుంది. భాషావేత్తలు, సూచన రచనలు తరచుగా "రాజస్థానీ" ను మార్వారీ, మాల్వి, మేవారి, ధుంధారీ, హరౌతి, నిమాడి, బాగ్రి వంటి ప్రధాన రకాలను కలిగి ఉన్న భాషా సమూహంగా చర్చిస్తాయి, అదే సమయంలో "భాష", "మాండలికం" అనే పదాల మధ్య సరిహద్దులు వివిధ చట్రాలను బట్టి మారుతాయని కూడా పేర్కొంటాయి.

రాష్ట్ర స్థాయి విద్యకు మించి, రాజ్యాంగ గుర్తింపు కోసం క్రియాశీలతతో రాజస్థానీకి గుర్తింపు పొందిన సాహిత్య ఉనికి కూడా ఉంది. భారత జాతీయ సాహిత్య అకాడమీ, సాహిత్య కార్యక్రమాలను నిర్వహించే భాషలలో రాజస్థానీని జాబితా చేసి, ప్రస్తుతం భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్ చేర్చబడనప్పటికీ, అవార్డులను ప్రదానం చేస్తుంది. విద్యాపరమైన వర్గీకరణలో, గ్లోటోలాగ్ , ఎత్నోలాగ్ వంటి ప్రధాన కేటలాగ్‌లు రాజస్థానీని ఒక ప్రత్యేక పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ సమూహంగా పరిగణిస్తాయి, దాని ప్రధాన రకాల క్రమబద్ధమైన జాబితాలను అందిస్తాయి.[8][9][10][11]

చరిత్ర

[మార్చు]

వివిధ రాజస్థానీ భాషలు, మాండలికాలు పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషల ఉప-శాఖను ఏర్పరుస్తాయి. రాజస్థాన్‌కు ఒక ప్రత్యేక భాష ఉందనే ప్రస్తావనలు 8వ శతాబ్దం నాటివే అయినప్పటికీ, 18వ శతాబ్దం వరకు రాజస్థానీ భాషా గుర్తింపు ఏర్పడలేదు.[12]

వర్గీకరణ

[మార్చు]

రాజస్థానీ భాషలు పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషా కుటుంబానికి చెందినవి. అయితే, భారత జాతీయ జనాభా లెక్కలలో, ఇతర ప్రదేశాలతో పాటు, వాటిని మధ్య-మండలంలోని హిందీ భాషలతో వివాదాస్పదంగా కలిపివేశారు. ప్రధాన రాజస్థానీ ఉప సమూహాలు: [13]

  • రాజస్థానీ
    • పశ్చిమ రాజస్థానీ
      • మార్వారీ
        • ధాట్కి[14]
        • గోద్వారి
      • శేఖావతి
      • మేవారి[7]
    • భిల్లి-బంజారా ఆదివాసి
      • వాగ్డి
      • లంబాడి
      • సహారియా
    • ఉత్తర రాజస్థానీ
      • బాగ్రి
        • బాగ్రి (శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా, హనుమాన్‌ఘర్ జిల్లా, చురు జిల్లా, బికనీర్ జిల్లాలో ఎక్కువ భాగం, సిర్సా జిల్లా, హర్యానాలోని ఫతేహాబాద్ జిల్లా, పంజాబ్‌లోని ఫజిల్కా జిల్లా.)
        • విష్ణోయి / బిష్ణోయి బగ్రి [ కొన్ని పదాల ఉచ్చారణలో స్వల్ప వ్యత్యాసంతో स నుండి ह, కొన్ని తేడాలు లేదా కఠే, బఠే /(కథే బాత్) ఎక్కడ, అక్కడ) నుండి కిత్ బీత్ /(కిట్ బిట్), इन बine to)/(heine bine to) బీత్, ఉడ జ్యా/(ఉద్ జ్యా)/ (అక్కడికి వెళ్లండి) నుండి బు జ్యా వరకు
    • తూర్పు రాజస్థానీ[15]
      • మాల్వి
        • ఉజ్జయిని (ఉజ్జయిని, సెహోర్, ధార్, దేవాస్, ఇండోర్, షాజాపూర్, అగర్ మాల్వా జిల్లాలు.)
        • దశోరి మాళవి (మందసౌర్, నీమచ్ & రత్లాం జిల్లాలు.) ( మార్వారీ & మేవారీ భాషలతో సారూప్యతల కారణంగా తరచుగా పశ్చిమ రాజస్థానీగా పరిగణించబడుతుంది)
        • రాజ్‌వాడి మాల్వి ( ఉజ్జయిని , ధార్, రత్లాం జిల్లాలు.)
        • ఉమత్‌వాడి ( రాజ్‌గఢ్ జిల్లా.)
        • సోంద్వాడి ( జలావర్ జిల్లా.)
        • దంగేసరి మాల్వి ( కోటా , ఝలావర్ జిల్లాలు)
        • భోయారి / పవారీ ( బేతుల్ , చింద్వారా , పంధుర్నా, వార్ధా జిల్లాలు.)[16]
      • ధుంధారి
        • జైపురి
        • నాగర్చోల్
      • హరౌతి
      • నిమాడి
        • భువాని

భాషలు & మాండలికాలు

[మార్చు]
భాష[17] ISO 639-3 స్క్రిప్ట్‌లు వక్తల సంఖ్య భౌగోళిక పంపిణీ
రాజస్థానీ రాజ్ దేవనాగరి ; పూర్వం మాండ్య;

మహాజని

25,810,000[18] రాజస్థాన్ పశ్చిమ , ఉత్తర భాగం
మార్వారీ mwr దేవనాగరి 7,832,000 పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లోని మార్వార్ ప్రాంతం
మాల్వి ముప్ దేవనాగరి 5,213,000 మధ్యప్రదేశ్ రాదేష్ , రాజస్థాన్‌లోని మాల్వా ప్రాంతం
మేవారి మీటర్ దేవనాగరి 4,212,000 రాజస్థాన్ , మధ్యప్రదేశ్‌లోని మేవార్ ప్రాంతం
వాగ్డి డబ్ల్యుబిఆర్ దేవనాగరి 3,394,000 దక్షిణ రాజస్థాన్‌లోని దుంగార్‌పూర్ , బన్స్వారా జిల్లాలు
లంబాడి lmn దేవనాగరి, కన్నడ లిపి,

తెలుగు లిపి

4,857,819 మహారాష్ట్ర, కర్నాటక , ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని బంజారాలు
హదౌతి హోజ్ దేవనాగరి 2,944,000 ఆగ్నేయ రాజస్థాన్‌లోని హదోతి ప్రాంతం
నిమాడి నో దేవనాగరి 2,309,000 మధ్య భారతదేశంలోని పశ్చిమ-మధ్య భాగంలో ఉన్న నిమార్ ప్రాంతం మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో
బాగ్రి బిజిక్ దేవనాగరి, 1,657,000 రాజస్థాన్, పంజాబ్ & హర్యానాలోని బగర్ ప్రాంతం .

రాజస్థాన్‌లో : నోహర్-భద్ర, అనుప్‌గఢ్ జిల్లా, హనుమాన్‌ఘర్ జిల్లా, బికనేర్ జిల్లా , శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా ఉత్తర & దుంగార్‌ఘర్ తహసీల్‌లు; చురు జిల్లాలోని తారానగర్, సిద్ధ్‌ముఖ్, రాజ్‌గఢ్, సర్దార్‌షహర్, రతన్‌ఘర్, భనిపురా తహసీల్‌లు,

హర్యానాలో : సిర్సా జిల్లా, ఫతేహాబాద్ జిల్లా, హిసార్ జిల్లా, భివానీ జిల్లా, చర్ఖి-దాద్రి జిల్లా,

పంజాబ్‌లో : ఫజిల్కా జిల్లా & దక్షిణ ముక్త్సర్ జిల్లా.

ధుంధారి డిహెచ్‌డి దేవనాగరి 1,476,000 ఈశాన్య రాజస్థాన్ జైపూర్‌లోని ధుంధర్ ప్రాంతం, సవాయి మాధోపూర్, దౌసా, టోంక్ , సికార్ , కరౌలి జిల్లాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు
గుజారి gju తక్రి, పాస్టో-అరబిక్ 122,800 భారతదేశం , పాకిస్తాన్‌లోని ఉత్తర ప్రాంతాలలో అలాగే ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో
ధట్కి ఎమ్కి దేవనాగరి, మహాజని, అరబిక్ 210,000 పాకిస్తాన్ , భారతదేశం (రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ , బార్మర్ జిల్లాలు , సింధ్‌లోని తార్పార్కర్ , ఉమర్‌కోట్ జిల్లాలు)
శేఖావతి swv దేవనాగరి 3,000,000 రాజస్థాన్‌లోని షెఖావతి ప్రాంతం దక్షిణ చురు, జుంజును, నీమ్-కా-థానా , సికార్ జిల్లాలను కలిగి ఉంది.
గోద్వారి జిడిఎక్స్ దేవనాగరి, గుజరాతీ 3,000,000 రాజస్థాన్‌లోని పాలి , సిరోహి జిల్లాలు , గుజరాత్‌లోని బనస్కాంత జిల్లా.
భోయారి / పవారి దేవనాగరి 15,000-20,000 మధ్యప్రదేశ్‌లోని బేతుల్, చింద్వారా , పంధుర్నా జిల్లాలతో పాటు మహారాష్ట్రలోని వార్ధా జిల్లా.

రాజస్థాన్ , మాల్వా నుండి సత్పురా , విదర్భ ప్రాంతాలకు వలస వచ్చిన పవార్ రాజపుత్రులు (భోయార్ పవార్) మాత్రమే ఈ భాషను ప్రత్యేకంగా మాట్లాడతారు.

సహారియా దేవనాగరి

అధికారిక హోదా

[మార్చు]

జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ (1908) ఈ భాషకు 'రాజస్థానీ' అనే పేరును ఇచ్చిన మొదటి పండితుడు, ఇది గతంలో దాని వివిధ మాండలికాల ద్వారా పిలువబడింది, అలాగే 778 AD లో ఉద్యోతన్ సూరి యొక్క కువాలయ-మాలాలో ప్రస్తావించబడిన మారు భాష (మారు భాస) అనే పదం. సాధారణంగా, "మరుదేశి" అనే పదం చారిత్రాత్మకంగా రాజస్థానీ సంస్కృతిని సూచిస్తుంది, అయితే "గుర్జరి/గుర్జారిటి" "గుజరాతీ" గా మారింది. మాల్వాతో సహా రాజస్థానీ మాట్లాడే ప్రాంతంలో ఉన్న వివిధ రాజ్యాలు, ప్రారంభ మధ్యయుగ యుగంలో స్థాపించబడినప్పటి నుండి 1947లో బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు, వారి స్థానిక రాజస్థానీ వైవిధ్యాన్ని పరిపాలన అధికారిక భాషగా ఉపయోగించాయి. రాజస్థానీ, గుజరాతీ కూడా దేవనాగరి లిపి యొక్క వక్రమైన, అవినీతిపూరిత సంస్కరణను అభివృద్ధి చేశాయి, వీటిలో ప్రస్తుత గుజరాతీ లిపిని ప్రామాణిక రూపాంతరంగా పరిగణించవచ్చు. మార్వాడీ, బికనేరి, మాల్వి, హడౌతి చేతుల కోసం జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ నమోదు చేసిన విధంగా ప్రతి రాజ్యం ఈ లిపి యొక్క స్వంత చేతిని ఉపయోగించింది.

భారతదేశపు జాతీయ సాహిత్య అకాడమీ, సాహిత్య అకాడమీ విశ్వవిద్యాలయ గ్రాంట్స్ కమిషన్ రాజస్థానీని ఒక ప్రత్యేకమైన భాషగా గుర్తించాయి, బికనీర్ మహారాజా గంగా సింగ్ విశ్వవిద్యాలయం, జైపూర్ రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం, జోధ్పూర్ జై నారాయణ్ వ్యాస్ విశ్వవిద్యాలయం, కోటా వర్ధమాన్ మహావీర్ ఓపెన్ విశ్వవిద్యాలయం, ఉదయపూర్ మోహన్ లాల్ సుఖాడియా విశ్వవిద్యాలయం దీనిని బోధిస్తారు.[19] రాష్ట్ర మాధ్యమిక విద్యా బోర్డు తన అధ్యయనంలో రాజస్థానీని చేర్చింది, ఇది 1973 నుండి ఐచ్ఛిక అంశంగా ఉంది. అయితే, జాతీయ గుర్తింపు వెనుకబడింది.[20]

2003లో రాజస్థాన్ శాసనసభ రాజస్థానీ గుర్తింపును భారత రాజ్యాంగం ఎనిమిదవ షెడ్యూల్ చేర్చాలని ఏకగ్రీవ తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.[21] 2015 మేలో, రాజస్థానీ భాషా మాన్యతా సమితి అనే ఒత్తిడి సమూహానికి చెందిన ఒక సీనియర్ సభ్యుడు న్యూఢిల్లీ విలేకరుల సమావేశంలో ఇలా అన్నారుః "పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి, కానీ ఎటువంటి పురోగతి లేదు".[22]

రాజస్థాన్ రాష్ట్రం నుండి ఎన్నికైన మొత్తం 25 మంది పార్లమెంటు సభ్యులు, అలాగే మాజీ ముఖ్యమంత్రి వసుంధర రాజే సింధియా కూడా ఈ భాషకు అధికారిక గుర్తింపు కోసం మద్దతు తెలిపారు.[22][23][24]

రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం 2019లో రాజస్థానీని రాష్ట్ర బహిరంగ పాఠశాల వ్యవస్థలో భాషా అంశంగా చేర్చింది.[25]

రాజస్థానీ యువ సమితి యువత భారీ నిరసనలు వ్యక్తం చేసిన తరువాత రాజస్థానీని రాష్ట్ర అధికారిక భాషగా మార్చడానికి ప్రభుత్వం మార్చి 2023లో ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.[26][27][28]

వ్యాకరణం

[మార్చు]

రాజస్థానీ అనేది ఒక ప్రధాన-తుది లేదా ఎడమ-శాఖల భాష. విశేషణాలు నామవాచకాలకు ముందు ఉంటాయి, ప్రత్యక్ష వస్తువులు క్రియలకు ముందు వస్తాయి, పోస్ట్‌పొజిషన్లు ఉంటాయి. రాజస్థానీ పదం క్రమం SOV, ,రెండు లింగాలు ,రెండు సంఖ్యలు ఉన్నాయి.[29] ఖచ్చితమైన లేదా నిరవధిక వ్యాసాలు లేవు. ఒక క్రియ దాని శబ్ద మూలంతో వ్యక్తీకరించబడుతుంది, తరువాత ప్రధాన రూపం అని పిలువబడే అంశం ,ఒప్పందాన్ని గుర్తించే ప్రత్యయాలు, నుండి ఉద్భవించిన సాధ్యమయ్యే సహాయక రూపంతో, కాలం ,మానసిక స్థితి గుర్తించడం ,ఒప్పందాన్ని కూడా చూపుతుంది. కారణాలు (డబుల్ ,పాసివ్ వరకు) పదనిర్మాణ శాస్త్ర ఆధారాన్ని కలిగి ఉంటాయి. ఇది హిందీతో 50%-65% లెక్సికల్ సారూప్యతను పంచుకుంటుంది (ఇది స్వదేశ్ 210 పదాల జాబితా పోలిక ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఇందులో హిందీతో అనేక సుపరిచితమైన పదాలు ఉన్నాయి. గుర్తించదగిన ధ్వన్యాత్మక సమాచార మార్పిడుల్లో హిందీలో/s/,రాజస్థానీలో/h/ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు/సోనా/'బంగారం' (హిందీ/హోనో/'బంగారం " (మార్వారీ). / h/కొన్నిసార్లు ఎలైడ్స్. వివిధ రకాల అచ్చుల మార్పులు కూడా ఉన్నాయి. అయితే, చాలా వరకు సర్వనామాలు, ప్రశ్నార్థక పదాలు హిందీకి భిన్నంగా ఉంటాయి.[30]

* రెట్రోఫ్లెక్స్ హల్లుల ఉపయోగం

రాజస్థానీ భాషలో మనుగడలో ఉన్న వేద సంస్కృతం శబ్ద లక్షణాలు, "రెట్రోఫ్లెక్స్" లేదా "సెరిబ్రల్" హల్లుల శ్రేణి, т (тттть) т (tthh) та (тать) d (тять), н (н). భారతీయులు, రాజస్థానీలకు ఇవి "డెంటల్స్", టి (టి) (టి) నుండి చాలా భిన్నంగా ఉంటాయి, అయినప్పటికీ చాలా మంది యూరోపియన్లు వాటిని యూరోపియన్ భాషలలో సాధారణం కానందున సాధన లేకుండా వేరు చేయడం కష్టం. రాజస్థానీలో హల్లు అనే హల్లు తరచుగా ఉపయోగించబడుతుంది, ఇది వేద, కొన్ని ప్రాకృతాలలో కూడా కనిపిస్తుంది, నాలుకను కఠినమైన అంగిలి పైభాగంలో ఉంచి ముందుకు కొట్టడం ద్వారా ఉచ్ఛరిస్తారు. చాలా ఇతర ఇండో-ఇరానియన్ భాషలతో సమానంగా, ప్రాథమిక వాక్య టైపోలాజీ విషయం-వస్తువు-క్రియ. 210 పదాల స్వదేశ్ జాబితా పోల్చినప్పుడు, లెక్సికల్ స్థాయి, రాజస్థానీ బహుశా హిందీతో 50 నుండి 65 శాతం అతివ్యాప్తి కలిగి ఉంటుంది. చాలా సర్వనామాలు, ప్రశ్నార్థక పదాలు హిందీకి భిన్నంగా ఉంటాయి, కానీ ఈ భాషకు హిందీతో అనేక క్రమబద్ధమైన సారూప్యతలు, ధ్వని పరివర్తనలు ఉన్నాయి. హిందీలోని /s/ ధ్వనిని రాజస్థానీలో తరచుగా /h/ గా పలుకుతారు – ఉదాహరణకు, 'బంగారం' అనే పదాన్ని హిందీలో /sona/ (सोना) అని, రాజస్థానీలోని మార్వారీ మాండలికంలో /hono/ (होनो) అని పలుకుతారు. అంతేకాకుండా, అనేక అచ్చుల ప్రత్యామ్నాయాలు ఉన్నాయి, హిందీ /l/ ధ్వని (ल)ని రాజస్థానీలో తరచుగా రెట్రోఫ్లెక్స్ లాటరల్ /ɭ/ (ळ) గా పలుకుతారు.

ధ్వనిశాస్త్రం

[మార్చు]

రాజస్థానీ భాషలో 11 అచ్చులు, 38 హల్లులు ఉన్నాయి. రాజస్థానీ భాష బాగ్రీలో తక్కువ, మధ్య, అధిక అనే మూడు శబ్ద స్వరాలు అభివృద్ధి చెందాయి.[31]

అచ్చులు
ముందు సెంట్రల్ వెనుక
మూసివేయండి నేను యు
ɪ ʊ
మధ్యలో ఇ ə ఓ
ɛ ɔ
తెరవండి ɑ
హల్లులు
పెదవి దంత /

అల్వియోలార్

రెట్రోఫ్లెక్స్ పోస్ట్-అల్వ్. /

పలటల్

వెల్లార్ గ్లోటల్
నాసికా ఎమ్ ఎన్ ɳ
ప్లోసివ్ p

pʰ

బి

బిʱ

t̪

t̪ʰ

d̪

d̪ʱ

ʈ

ʈʰ

ɖ

ɖʱ

k

kʰ

ɡ

ɡʱ

అఫ్రికేట్ tʃ

tʃʰ

dʒ

dʒʱ

ఘర్షణ లు ʃ ɦ
ట్యాప్ లేదా ఫ్లాప్ ɾ ɽ
అప్రాక్సిమంట్ ʋ l ɭ జె

స్వరూపశాస్త్రం

[మార్చు]

రాజస్థానీలో మూడు కేసులతో రెండు సంఖ్యలు, రెండు లింగాలు ఉన్నాయి. పోస్ట్పోసిషన్లు రెండు వర్గాలుగా ఉంటాయి, అవి ఇన్ఫ్లెక్షనల్, డెరివేషనల్. వాస్తవ ఉపన్యాసంలో ఉత్పన్న వాయిదా పదాలు ఎక్కువగా తొలగించబడతాయి.[32]

సింటాక్స్

[మార్చు]
  • రాజస్థానీ భాష మూడు రకాల కేస్ మార్కింగ్ వ్యవస్థలను కలిపే భాషలకు చెందినదిః నామవాచక-ఆరోపణ -పరివర్తనశీల (′ ,అకర్మక (′ విషయాలకు సారూప్య కేసు మార్కింగ్ ఉంటుంది, ఇది పరివర్తనశీల వస్తువుకు భిన్నంగా ఉంటుంది (′ సంపూర్ణ-ఉత్పాదక (S ,O)) ఒకే విధమైన మార్కింగ్ కలిగి, ఇది ′ ఉంటుంది. స్ప్లిట్ నామమాత్ర వ్యవస్థలతో భాషలలో ఒక సాధారణ ధోరణిః స్ప్లిట్ సాధారణంగా కోర్ NPల సూచికల ద్వారా కండిషన్ చేయబడుతుంది, దిగువ నామమాత్ర సోపానక్రమంలో ఎడమ నుండి కుడికి పెరిగే ఎర్గేటివ్ మార్కింగ్ సంభావ్యతః మొదటి వ్యక్తి సర్వనామాలు-రెండవ వ్యక్తి సర్వనామాల-ప్రదర్శన ,మూడవ వ్యక్తి సర్వనామాలను-సాధారణ నామవాచకాలు-సాధారణ నామవాచకాలు. స్ప్లిట్ కేసు మార్కింగ్ వ్యవస్థ పాక్షికంగా ఈ సోపానక్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది మొదటి ,రెండవ వ్యక్తి సర్వనామాలు సారూప్య A ,S మార్కింగ్‌ను కలిగి ఉంటాయి, ఇతర సర్వనామాలు ,ఏక నామవాచకాలు A
  • ఒప్పందం 1. రాజస్థానీ నామమాత్రపు వ్యవస్థలో ఆరోపణాత్మక/త్రైపాక్షిక గుర్తింపును స్థిరమైన ఎర్గేటివ్ వెర్బల్ కాంకార్డ్తో మిళితం చేస్తుందిః ఈ క్రియ సంఖ్య ,లింగంలో గుర్తించబడిన ,గుర్తించబడని O రెండింటినీ అంగీకరిస్తుంది (కానీ వ్యక్తిగతంగా కాదు-దీనికి విరుద్ధంగా బ్రజ్).[33] రాజస్థానీ , మరొక విచిత్రమైన లక్షణం ఏమిటంటే, ఒక ప్రిడికేట్ , భాగస్వామ్య భాగం O-NP తో ఏకీభవించినప్పుడు, సహాయక క్రియ A-NPతో ఏకీభవించినపుడు శబ్ద సామరస్యంలో చీలిక ఏర్పడుతుంది. 2. పరివర్తన క్రియల నుండి వచ్చిన స్థిరమైన భాగస్వామి ఏజెంట్తో ఏకీభవించవచ్చు. 3. స్త్రీలింగ నామవాచకం , గౌరవ ఒప్పందం దాని మార్పులలో ,క్రియలో పురుష బహువచన రూపాన్ని సూచిస్తుంది. 
  • హిందీ ,పంజాబీలో, వాటి ప్రత్యక్ష వస్తువులతో కొన్ని పరివర్తన క్రియల కలయికలు మాత్రమే ఏజెంట్ను సవరించే గత భాగాలను ఏర్పరుస్తాయిః హిందీలో చెప్పవచ్చుః 'హిందీ సిఖా ఆద్మీ'-'హిందీ నేర్చుకున్న వ్యక్తి' లేదా 'సారీ బాధీ ఔరత్'-'చీరలో స్త్రీ', కానీ * 'కితాబ్ పరా ఆద్మీ' ఒక పుస్తకాన్ని చదివిన వ్యక్తి 'అసాధ్యం. పరిపూర్ణమైన భాగాలను మార్పులుగా ఉపయోగించగల క్రియల , అర్థ లక్షణాలు (డాష్చెంకో 1987) లో వివరించబడ్డాయి. రాజస్థానీలో ఈ వాడకంపై తక్కువ పరిమితులు ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది, హిందీలో చెడుగా పోల్చినప్పటికీ రాజస్థానీలో సాధారణమైనది.
  • ఆధునిక పాశ్చాత్య కొత్త ఇండో-ఆర్యన్ (ఎన్ఐఏ) , ఇతర ప్రతినిధులు కోల్పోయిన ఎర్గేటివ్ వాక్యనిర్మాణం , ముఖ్యమైన లక్షణాన్ని రాజస్థానీ నిలుపుకుంది, అవి పరిపూర్ణ పరివర్తన నిబంధన నుండి ఏజెంట్ ఎన్పిని ఉచితంగా తొలగించడం.
  • పాత ఇండో-ఆర్యన్ సింథటిక్ పాసివ్ , ప్రతిచర్యలు పరిపూర్ణ డొమైన్లోకి చొచ్చుకుపోయిన ఏకైక పాశ్చాత్య ఎన్ఐఏ భాష రాజస్థానీ.
  • రాజస్థానీ ,ఇతర ఎన్ఐఏ భాషలు బేకర్ , 'అద్దం సూత్రం' నుండి విచలనాలను చూపుతాయి, దీనికి పదనిర్మాణ ,వాక్యనిర్మాణ కార్యకలాపాల , కఠినమైన జత అవసరం (బేకర్ 1988). సాధారణ నియమం ఏమిటంటే, 'రెండవ కారక' నిర్మాణం వాదన నిర్మాణంలో మధ్యవర్తిని సూచిస్తుంది. అయితే, కొన్ని అంశాలు కారక నిర్మాణంలో అదనపు ఏజెంట్ను చేర్చడాన్ని అడ్డుకుంటాయి.
  • విలక్షణమైన ఇండో-ఆర్యన్ సాపేక్ష-సహసంబంధ నిర్మాణంలో సవరించే నిబంధనను సాధారణంగా సాపేక్ష సర్వనామాలు, క్రియావిశేషణాలు ,ఇతర పదాల "J" సమితి సభ్యుడిచే గుర్తిస్తారు, అయితే ప్రధాన నిబంధనలోని సహసంబంధం రిమోట్ ప్రదర్శనతో సమానంగా ఉంటుంది (సింధీ ,దఖినీలో తప్ప. గుజరాతీ ,మరాఠీ తరచుగా ముందుగా పేర్కొన్న "J" మూలకాన్ని తొలగిస్తాయి. రాజస్థానీలో సాపేక్ష సర్వనామం లేదా క్రియావిశేషణాన్ని కూడా అధీన నిబంధన నుండి తొలగించవచ్చు, కానీ-పొరుగున ఉన్న ఎన్ఐఏ నుండి భిన్నంగా-పరస్పర సంబంధానికి బదులుగా సాపేక్ష సర్వనామము లేదా క్రియావిధిని ఉపయోగించవచ్చు.
  • సాపేక్ష సర్వనామం 'జకౌ' సాపేక్ష/పరస్పర నిర్మాణాలలో మాత్రమే కాకుండా, "కారణం/ప్రభావం" సంబంధాలతో సంక్లిష్టమైన వాక్యాలలో కూడా ఉపయోగించవచ్చు.[34]

పదజాలం

[మార్చు]

వర్గీకరణ & మూలాలు

[మార్చు]

ఆధునిక ఇండో-ఆర్యన్ భాషలో ఇవి మూడు సాధారణ వర్గాల పదాలు: తద్భవ్, తతసం , రుణ పదాలు.[35]

తడ్భావ్

[మార్చు]

తడ్భావ, "దాని స్వభావం". రాజస్థానీ అనేది సంస్కృతం (పాత ఇండో-ఆర్యన్) నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక ఇండో-ఆర్యన్ల భాష, ఈ వర్గం సంస్కృత మూలానికి చెందిన పదాలకు సరిగ్గా సంబంధించినది, ఇవి యుగాలుగా మార్పులకు గురయ్యాయి, ఇవి ఆధునిక ఇండో-ఆర్యనుల లక్షణాలను ప్రత్యేకంగా అలాగే సాధారణంగా ముగించాయి. అందువల్ల దాని స్వభావం "అది" సంస్కృతాన్ని సూచిస్తుంది. అవి సాంకేతికం కాని, రోజువారీ, కీలకమైన పదాలు-మాట్లాడే స్థానిక భాషలో భాగంగా ఉంటాయి. క్రింద కొన్ని రాజస్థానీ తద్భవ్ పదాలు, వాటి పాత ఇండో-ఆర్యన్ మూలాల పట్టిక ఉంది:

పాత ఇండో-ఆర్యన్ రాజస్థానీ రిఫరెండెంట్
నేను. అహ్మద్ హు [36]
పడిపోవడం, జారడం ఖసతి కిసాక్నూ తరలించడానికి [37]
తరలించడానికి కారణాలు అర్పాయతి అర్పణా ఇవ్వడానికి [38]
పొందుతుంది, పొందుతుంది ప్రప్నోటి పావ్ను [39]
పులి వ్యాఘ్ర వాగ్ [40]
సమానం, సమానం, స్థాయి సమానులే షాము కుడి, ధ్వని [41]
అన్నీ సర్వ సౌ/సాబ్ [42]

తాత్సం

[మార్చు]
తాత్సం ఆంగ్లం రాజస్థానీ
లేఖ రచయిత్రి లాకాఖ్
విజయం విజేత విజయం
వికాస్ అభివృద్ధి వికాస్
జాగరాన్ మేల్కొలుపు గగన్

అనేక పాత తత్సం పదాలు వాటి అర్థాలను మార్చాయి లేదా ఆధునిక కాలంలో వాటి అర్థాలను స్వీకరించాయి. ప్రసరణ అంటే "వ్యాప్తి", కానీ ఇప్పుడు దీనిని "ప్రసారం" కోసం ఉపయోగిస్తారు. దీనికి అదనంగా నియోలాజిజమ్స్ ఉన్నాయి, ఇవి తరచుగా కాల్క్యూస్గా ఉంటాయి. ఒక ఉదాహరణ టెలిఫోన్, ఇది "దూర చర్చ" కోసం గ్రీకు భాష, దీనిని దర్భాస్ అని అనువదించారు. అయితే, చాలా మంది కేవలం ధ్వనిని మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు, అందువల్ల నియో-సంస్కృతం వివిధ స్థాయిలలో ఆమోదాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

కాబట్టి, ప్రత్యేకమైన తడ్భావ్ సెట్లను కలిగి ఉండగా, ఆధునిక ఐఏ భాషలలో సాధారణ, ఉన్నత తాత్సం పూల్ ఉంటుంది. అలాగే, తాత్సం, వాటి నుండి ఉద్భవించిన తద్భావాలు కూడా కొన్నిసార్లు ఎటువంటి పర్యవసానాలు లేని భాషలో ఇతర సమయాల్లో అర్థంలో వ్యత్యాసాలతో కలిసి ఉండవచ్చు:

తాత్సం తడ్భావ్
కర్మ పని-ఈ జీవితంలో లేదా తరువాతి కాలంలో దైవిక పరిణామాలను అనుభవించే పనులు లేదా పనుల ధార్మిక భావన. కామ్ పని (ఏ మతపరమైన అర్థాలు లేకుండా).
క్షేత్ర క్షేత్రం-జ్ఞానం లేదా కార్యాచరణ రంగం వంటి నైరూప్య భావం-ఖంగీ క్షేత్ర → ప్రైవేట్ రంగం. శారీరక భావం, కానీ అధిక లేదా ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత కలిగినది-రణక్షేత్ర → యుద్ధభూమి. ఖేతార్ వ్యవసాయ అర్థంలో .

మిగిలి ఉన్నవి విదేశీ మూలం గల పదాలు (విదేశీ) అలాగే స్థానిక మూలం కలిగిన పదాలు, ఇవి మునుపటి మూడు వర్గాలలో దేనికీ చెందినవిగా గుర్తించబడవు (విదేశీ). మొదటిది ప్రధానంగా పర్షియన్, అరబిక్ , ఆంగ్ల భాషలను కలిగి ఉంటుంది, పోర్చుగీస్, టర్కిష్ ట్రేస్ ఎలిమెంట్స్ ఉంటాయి. ఆంగ్ల అరువు పదాల దృగ్విషయం సాపేక్షంగా కొత్తది అయినప్పటికీ, పర్షియన్-అరబిక్ దాని వెనుక సుదీర్ఘ చరిత్రను కలిగి ఉంది. ఆంగ్లం , పర్షియన్-అరబిక్ ప్రభావాలు రెండూ చాలా దేశవ్యాప్త దృగ్విషయాలు, ఒక విధంగా తత్సంను ఒక సాధారుణ పదాలు సమితి లేదా బ్యాంకుగా సమాంతరంగా ఉంటాయి. ఇంకా ఏమిటంటే, సాధారణ ఇండో-ఆర్యన్లోకి పరివర్తనకు మించి, పర్షియన్-అరబిక్ సమితి కూడా ఉపయోగించబడుతున్న నిర్దిష్ట ఇండో-ఆర్య భాషకు సంబంధించిన లక్షణాలతో , సంబంధిత పద్ధతిలో ఎలా కలిసిపోయింది, ఇది తద్భవ్ గుర్తుకు తెస్తుంది.

పర్సో-అరబిక్

[మార్చు]

భారతదేశాన్ని అనేక శతాబ్దాల పాటు పర్షియన్ మాట్లాడే ముస్లింలు పాలించారు, వాటిలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్, మొఘల్ రాజవంశం అత్యంత ముఖ్యమైనవి. పర్యవసానంగా భారతీయ భాషలు చాలా మారాయి, పెర్షియన్, దాని అనేక అరబిక్ రుణాలు గుజరాతీ నిఘంటువులోకి పెద్ద ఎత్తున ప్రవేశించాయి. ఒక ప్రాథమిక స్వీకరణ పర్షియన్ యొక్క సంయోగం "అది", కే. అలాగే, తత్సం లేదా సంస్కృతం వ్యుత్పత్తిశాస్త్రపరంగా గుజరాతీకి నిరంతరంగా ఉన్నప్పటికీ, ఇది తప్పనిసరిగా విభిన్న వ్యాకరణం (లేదా భాష) కలిగి ఉంటుంది, పర్షియన్-అరబిక్ వ్యుత్పత్తిశాస్త్ర పరంగా విదేశీ అయినప్పటికీ, ఇది కొన్ని సందర్భాల్లోవివిధ స్థాయిలలో వ్యాకరణపరంగా స్వదేశీయంగా ఉంది. శతాబ్దాల పరిస్థితి, పర్షియన్ విద్య, అధికారం ముగింపు కారణంగా, (1) పర్షియన్-అరబిక్ రుణాలను రుణాలుగా భావించడం లేదా పిలవడం చాలా అరుదు, (2) మరీ ముఖ్యంగా, ఈ రుణాలు తరచుగా రాజస్థానీ-పరిమాణంలో ఉంటాయి. దావో-దావా, ఫైడో-ప్రయోజనం, నాటిజో-ఫలితం, హామ్లో-దాడి, అన్నీ గుజరాతీ పురుష లింగ గుర్తును కలిగి ఉంటాయి. కర్నూ అనే సహాయక క్రియతో సులభంగా సరిపోవడమే కాకుండా , కొన్ని పదాలు క్రియలుగా పూర్తిగా మారిపోయాయి: కబూల్నూ – తప్పును ఒప్పుకోవడం, ఖరీద్నూ – కొనడం, ఖరచ్నూ – డబ్బు ఖర్చు చేయడం, గుజార్నూ – దాటడం. చివరి మూడు పదాలు కచ్చితంగా వాటిలో అంతర్భాగం.

ఈ అరువు పదాలలో కొన్నింటిని చూపే పట్టిక కింద ఉంది. ప్రస్తుతం కొన్ని వ్యుత్పత్తులను ఉర్దూ నిఘంటువు నుండి తీసుకుంటున్నారు, తద్వారా గుజరాతీ ఏకవచనం పురుషత్వం ఉర్దూకి అనుగుణంగా ఉంటుంది, ఉర్దూలో తటస్థ లింగం లేనందున నపుంసక సమూహాలు ఆ, ఉర్దూ పర్షియన్ z రాజస్థానీలో రాజస్థానీలో ఆమోదించబడలేదు, 'j' లేదా 'jh' కు అనుగుణంగా ఉంటుంది.ఆధునిక పర్షియన్‌కు భిన్నంగా, రాజస్థానీ ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషలలోకి వచ్చిన ఈ అరువు పదాల ఉచ్చారణ, అలాగే భారతదేశంలో పఠించే పర్షియన్ ఉచ్చారణ, బహుశా 500 సంవత్సరాల క్రితం ఆఫ్ఘనిస్తాన్, మధ్య ఆసియా మాట్లాడే పర్షియన్ భాషకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.[43]

నామవాచకాలు విశేషణాలు
m n f
ఫయాడో లాభం, ప్రయోజనం, ప్రయోజనం ఎ. [44] ఖాను కంపార్ట్మెంట్ పి. [45] ఖరీదీ కొనుగోలు చేయండి పి. [46] టాజు తాజాగా పి. [47]
హల్లో దాడి ఎ. [48] మాకాన్ ఇల్లు, భవనం ఎ. [49] షర్ది సాధారణ జలుబు పి. [50] జూడు వేరు, వేరు పి. [51]
దవో దావా ఎ. [52] నసీబ్ అదృష్టం ఎ. [53] బాజు వైపు పి. [54] నాజీక్ దగ్గరలో పి. [55]
నాటికో ఫలితం ఎ. [56] సాహెరు నగరం పి. [57] సీజ్ విషయం పి. [57] ఖరాబ్ చెడు ఎ. [58]
గుస్సో కోపం పి. [59] మెడన సాదా పి. [60] జింద్గి జీవితం. పి. [61] లాల్ ఎరుపు పి. [62]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "C-16: Population by mother tongue, India - 2011". Census of India. Retrieved 5 May 2025.
  2. ↑ Ernst Kausen, 2006. Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen (Microsoft Word, 133 KB)
  3. ↑ Strasser, Susan (2013-12-16). Commodifying Everything: Relationships of the Market (in ఇంగ్లీష్). Routledge. ISBN 978-1-136-70685-1.
  4. ↑ Kudaisya, Medha M.; Ng, Chin-Keong (2009). Chinese and Indian Business: Historical Antecedents (in ఇంగ్లీష్). BRILL. ISBN 978-90-04-17279-1.
  5. ↑ Central Bureau of Statistics (2014). Population monograph of Nepal (PDF) (Report). Vol. II. Government of Nepal.
  6. ↑ Masica, Colin (1991), The Indo-Aryan Languages, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-29944-2.
  7. ↑ 7.0 7.1 7.2 2011 Census datacensusindia.gov.in Archived 9 అక్టోబరు 2022 at Ghost Archive
  8. ↑ "Yves Montand - Rétrospective" (PDF). language.census.gov.in.[permanent dead link]
  9. ↑ "Languages Recognized by Sahitya Akademi – Sahitya Akademi". sahitya-akademi.org.in. Retrieved 2025-12-25.[permanent dead link]
  10. ↑ "Glottolog 5.2 - Rajasthani". glottolog.org. Retrieved 2025-12-25.
  11. ↑ "Rajasthani". www.ethnologue.com.
  12. ↑ Kothari, Dalpat Singh Rajpurohit & Vishes (2021-02-28). "Is Rajasthani a single language or a spectrum of many related but distinct tongues?". Scroll.in (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2025-03-23.
  13. ↑ "Ethnologue.com: Ethnologue report for Rajasthani". Retrieved 9 July 2023.
  14. ↑ "Pakistan & Afghanistan – Carte linguistique / Linguistic map".
  15. ↑ Gold, Ann Grodzins (1992). "A Carnival of Parting: The Tales of King Bharthari and King Gopi Chand as Sung and Told by Madhu Natisar Nath of Ghatiyali, Rajasthan". Berkeley: University of California Press.
  16. ↑ "pg no 293,296".
  17. ↑ "Browse by Language Family". Ethnologue. Archived from the original on 4 January 2012. Retrieved 20 December 2019.
  18. ↑ "Angika". Ethnologue (Free All). Archived from the original on 24 March 2016. Retrieved 17 March 2016.
  19. ↑ "..:: Welcome to Sahitya Akademi – About us ::." sahitya-akademi.gov.in. Retrieved 2019-09-14.
  20. ↑ "awards & fellowships-Akademi Awards". 2009-08-28. Archived from the original on 28 August 2009. Retrieved 2024-01-13.
  21. ↑ R. S. Gupta, Anvita Abbi, Kailash S. Aggarwal (1995). Language and the State Perspectives on the Eighth Schedule (1995 ed.). University of Michigan: Creative Books. pp. 92, 93, 94. ISBN 9788186318201.{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  22. ↑ 22.0 22.1 Press Trust of India, "Sit-in for constitutional recognition of Rajasthani planned", 4 May 2015, The Economic Times.
  23. ↑ Press Trust of India, "Vasundhara Raje flags off ‘Rajasthani language rath yatra’", 26 July 2015, The Economic Times.
  24. ↑ "Vasundhara Raje flags off 'Rajasthani language rath yatra'". The Economic Times. Retrieved 2022-01-23.
  25. ↑ "Rajasthani language introduced in state's open school system". India Today. 25 July 2019. Retrieved 2024-01-15.
  26. ↑ "Exercise begins for declaring Rajasthani second official language". The Hindu. 2023-03-18. ISSN 0971-751X. Retrieved 2024-01-13.
  27. ↑ "Demand gains momentum for making Rajasthani official language". The Hindu. 2023-01-11. ISSN 0971-751X. Retrieved 2024-01-15.
  28. ↑ "Panel to see if Rajasthani can be 2nd official language of Rajasthan". The Times of India. 2023-03-17. ISSN 0971-8257. Retrieved 2024-01-15.
  29. ↑ "Facts about Gujarat".
  30. ↑ . "EPIC RAJASTHANI".
  31. ↑ Gusain 2000b
  32. ↑ Gusain 2003
  33. ↑ Dixon 1994.
  34. ↑ "?" (PDF). Archived from the original (PDF) on 30 సెప్టెంబర్ 2011. Retrieved 9 July 2023. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
  35. ↑ Snell, R. (2000) Teach Yourself Beginner's Hindi Script.
  36. ↑ Turner (1966), p. 44. Entry 992..
  37. ↑ Turner (1966), p. 203. Entry 3856..
  38. ↑ Turner (1966), p. 30. Entry 684..
  39. ↑ Turner (1966), p. 502. Entry 8947..
  40. ↑ Turner (1966), p. 706. Entry 12193..
  41. ↑ Turner (1966), p. 762. Entry 13173..
  42. ↑ Turner (1966), p. 766. Entry 13276..
  43. ↑ Masica (1991), p. 75.
  44. ↑ Platts (1884), p. 776.
  45. ↑ Platts (1884), p. 486.
  46. ↑ Platts (1884), p. 489.
  47. ↑ Platts (1884), p. 305.
  48. ↑ Platts (1884), p. 1057.
  49. ↑ Platts (1884).
  50. ↑ Platts (1884), p. 653.
  51. ↑ Tisdall (1892), p. 170.
  52. ↑ Platts (1884), p. 519.
  53. ↑ Platts (1884), p. 1142.
  54. ↑ Tisdall (1892), p. 160.
  55. ↑ Tisdall (1892), p. 177.
  56. ↑ Platts (1884), p. 1123.
  57. ↑ 57.0 57.1 Platts (1884), p. 471.
  58. ↑ Tisdall (1892), p. 172.
  59. ↑ Platts (1884), p. 771.
  60. ↑ Tisdall (1892), p. 175.
  61. ↑ Tisdall (1892), p. 169.
  62. ↑ Platts (1884), p. 947.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=రాజస్థానీ_భాషలు&oldid=4845128" నుండి వెలికితీశారు