Jump to content

రాధ-కృష్ణ

వికీపీడియా నుండి
రాధాకృష్ణులు
ఇస్కాన్ దేవాలయం, బృందావనంలో రాధా, కృష్ణుల విగ్రహాలు
ప్రేమకు దేవుడు, దేవత,[1][2]
పురుషుడు, మూలప్రకృతి,[3]
లక్ష్మీనారాయణుల అవతారం,[4]
కృష్ణ తత్వంలో పరమ దేవతలు[5]
ఇతర పేర్లు
  • మాధవి మాధవ
  • కేశవి కేశవ
  • శ్యామా శ్యామ
  • కిశోరి కిశోర
  • గోపి గోపీనాథ
  • గౌరాంగి గౌరాంగ
దేవనాగరిराधाकृष्ण
సంస్కృత అనువాదం[రాధా-కృష్ణ] Error: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 1: ర) (help)
అనుబంధం
నివాసం
మంత్రం
పాఠ్యగ్రంథాలు
పండుగలు

రాధాకృష్ణులు (IAST rādhā-kṛṣṇa, Sanskrit: राधा कृष्ण) అనగా హిందూ దేవుడైన కృష్ణుని, ఆయన ప్రధాన సహచరి, శక్తి అయిన రాధల ఉమ్మడి రూపం. వైష్ణవ మతంలోని పలు కృష్ణ సంప్రదాయాలలో వీరిని భగవంతుని స్త్రీ, పురుష వాస్తవాలుగా పరిగణిస్తారు.[6][7][8][9]

కృష్ణ తత్వంలో, కృష్ణుడిని స్వయం భగవానుడు అని పిలుస్తారు.[10] భగవంతుని మూడు ప్రధాన శక్తులైన హ్లాదిని (అపారమైన ఆధ్యాత్మిక ఆనందం), సంధిని (శాశ్వతత్వం), సంవిత్ (అస్తిత్వ స్పృహ) లలో రాధ ప్రాథమిక శక్తిగా వర్ణించబడింది. రాధ కృష్ణుని పట్ల ఉన్న ప్రేమ (హ్లాదిని) భావనకు ప్రతిరూపం.[11][12]

కృష్ణునితో పాటు, రాధను కూడా పరమ దేవతగా అంగీకరిస్తారు.[13] రాధ ద్వారా ప్రతిరూపమైన ప్రేమపూర్వక సేవ, భక్తి ద్వారా మాత్రమే కృష్ణుడు తృప్తి చెందుతాడని చెబుతారు. వివిధ భక్తులు ఆమె ద్వారా కృష్ణుడిని చేరడానికి ఆమెను పూజిస్తారు. రాధ కృష్ణుని మరో రూపమని, తన ఆనందం కోసం అతను రెండుగా విడిపోయాడని కూడా చిత్రీకరిస్తారు.[14] గ్రంథాల ప్రకారం, రాధ మహాలక్ష్మి పూర్ణావతారంగా పరిగణించబడుతుంది.[15][16]

కృష్ణుడు ప్రపంచాన్ని మంత్రముగ్ధులను చేస్తాడని, కానీ రాధ అతన్నే మంత్రముగ్ధుడిని చేస్తుందని నమ్ముతారు. అందువలన, ఆమె అందరికీ పరమ దేవత, వారిద్దరినీ కలిపి రాధా-కృష్ణ అని పిలుస్తారు.[17] అనేక వైష్ణవ శాఖలలో, రాధాకృష్ణులను తరచుగా లక్ష్మీనారాయణుల అవతారాలుగా గుర్తిస్తారు.[18]

పేర్లు, బిరుదులు

[మార్చు]
రాజస్థాన్‌లోని ఉదయపూర్‌లో రాధాకృష్ణుల 14వ శతాబ్దపు కుడ్యచిత్రం

రాధాకృష్ణ అనే పదాన్ని రెండుగా విభజించవచ్చు: విష్ణువు అవతారమైన కృష్ణ (దేవనాగరి: कृष्ण) అంటే "అందరినీ ఆకర్షించేవాడు" లేదా "ముదురు నీలం" అని అర్థం,[19] అతని శక్తి రాధ (దేవనాగరి: राधा) లక్ష్మి అవతారం, దీని అర్థం "ఆనందాన్ని కలిగించేది".[20]

కృష్ణుడికి ఇవ్వబడిన అనేక ముఖ్యమైన బిరుదులు - 'రాధా రమణ', 'రాధా వల్లభ', అంటే "రాధ ప్రియుడు, రాధచే ప్రేమించబడేవాడు" అని అర్థం, ఇవి నేరుగా అతని సహచరి రాధ పేరు నుండి ఉద్భవించాయి.[21] అదేవిధంగా, రాధ బిరుదులైన - 'కృష్ణ కాంత' అంటే "కృష్ణుని సహచరి", 'కృష్ణ వల్లభ' అంటే "కృష్ణుని శాశ్వత సహచరి", ఇవి నేరుగా కృష్ణుని పేరుతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి.[22]

సాహిత్యం

[మార్చు]

రాధాకృష్ణుల మొదటి సాహిత్య ప్రస్తావన రాజు హాలుని ప్రాకృత గ్రంథం గాథా సప్తశతిలో కనుగొనబడింది. ఇది 700 శ్లోకాలతో కూడి ఉంది, సా.శ. 1వ శతాబ్దంలో వ్రాయబడింది.[23][24][25] తరువాత, సా.శ. 12వ శతాబ్దంలో జయదేవుడు రాసిన ప్రసిద్ధ 'గీత గోవిందం' రాధాకృష్ణులను జంటగా విస్తృతంగా చిత్రీకరించింది.[26][27][28]

బ్రహ్మ వైవర్త పురాణం, గర్గ సంహిత వంటి గ్రంథాల ప్రకారం, రాధాకృష్ణులు పరమ దేవతలు. ఈ రెండు గ్రంథాలలోని అంశాలు ప్రధానంగా బృందావనం, గోలోకంలో రాధాకృష్ణుల దైవిక లీలల ఆధారంగా ఉంటాయి. రాధాకృష్ణులను ప్రస్తావించే ఇతర సంబంధిత గ్రంథాలు రాధోపనిషత్తు,[29] రాధికా తాపని ఉపనిషత్తు,[30] గోపాల తాపని ఉపనిషత్తు,[31] శివ పురాణం, బ్రహ్మాండ పురాణం, స్కాంద పురాణం, పద్మ పురాణం, మత్స్య పురాణం, దేవీ-భాగవత పురాణం, నారదీయ పురాణం, నారద పాంచరాత్రం, రాధా తంత్రం, బ్రహ్మ సంహిత, చైతన్య చరితామృతం.[32][33][34] రాధ పరోక్షంగా భాగవత పురాణంలో కృష్ణునితో పాటు "ఆరాధిక", "గోపి" వంటి విభిన్న పేర్లతో ప్రస్తావించబడింది.[35] ఆది శంకరాచార్యులు కూడా కృష్ణుని అచ్యుత రూపానికి అంకితం చేసిన తన "అచ్యుతాష్టకం" రచనలో రాధిక పేరుతో రాధను ప్రస్తావించారు.[36][37]

జయదేవుడు, నింబార్కాచార్యుడు, చైతన్య మహాప్రభు వంటి రసిక సాధువులు, అతని ఆరుగురు శిష్యులైన గోస్వాములు, భక్తి కవి-సాధువులైన నర్సింహ్ మెహతా, విద్యాపతి, చండీదాస్, మీరా బాయి, సూర్ దాస్, స్వామి హరిదాస్ ల భక్తి రచనలు దైవిక జంట పట్ల భక్తిని వ్యాప్తి చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించాయి.[38]

గౌడీయ వైష్ణవం, నింబార్క సంప్రదాయం, పుష్టిమార్గ్, స్వామినారాయణ సంప్రదాయంతో సహా అనేక హిందూ శాఖల ప్రకారం, రాధ కేవలం ఒక గోపిక మాత్రమే కాదని, అష్టసఖులు, గోపికలు లేదా రాసలీల (రాస నృత్యం) లో పాల్గొనే దైవిక వ్యక్తులందరికీ మూలమని నమ్ముతారు.[39]

శక్తి, శక్తిమాన్

[మార్చు]

'శక్తి', 'శక్తిమాన్' అనే పదాలకు సాధారణ అర్థం - భగవంతునిలోని స్త్రీ, పురుష తత్వం, శక్తి, శక్తిమాన్ ఒకటేనని ఇది సూచిస్తుంది.[40] ప్రతి దేవుడికీ తన భాగస్వామి లేదా శక్తి ఉంటుంది, ఈ శక్తి లేకుండా, భగవంతుడు కొన్నిసార్లు తన ముఖ్యమైన శక్తి లేనివాడిగా పరిగణించబడతాడు.[41] హిందూమతంలో కేవలం ఒకే మూర్తిని కాకుండా జంటను ఆరాధించడం భగవంతుని ఆరాధనగా పరిగణించబడటం అసాధారణమైన విషయం కాదు, రాధాకృష్ణుల ఆరాధన అలాంటిదే. పురుషుడైన స్వయం భగవానుడిగా కృష్ణుడిని ఆరాధించే సంప్రదాయాలు, సర్వోన్నతురాలిగా పూజించబడే అతని రాధను కూడా ప్రస్తావిస్తాయి, గౌరవిస్తాయి. కృష్ణారాధన శాఖ అయిన సనాతన కృష్ణ తత్వం ప్రకారం, రాధ శక్తి అని, కృష్ణుడు శక్తిమాన్ అని, వారు ప్రాపంచిక లక్షణాలు లేదా కారణాల మాలిన్యం లేకుండా ఎల్లప్పుడూ కలిసే ఉంటారని ఒక దృక్పథం ఉంది.[42]

వేదాంతం, తత్వశాస్త్రం

[మార్చు]

వైష్ణవ దృక్కోణం నుండి దైవిక స్త్రీ శక్తి భగవంతుడు లేదా 'శక్తిమాన్' అనే శక్తికి దైవిక మూలాన్ని సూచిస్తుంది. "సీత రాముడికి సంబంధించినది; లక్ష్మి నారాయణుడికి చెందినది; రాధ కృష్ణుడిని కలిగి ఉంటుంది." దేవుని అవతారాలన్నింటికీ కృష్ణుడే మూలమని నమ్ముతారు కాబట్టి, "అతని సహచరి అయిన రాధ, అన్ని శక్తులకు లేదా దైవిక శక్తి స్త్రీ రూపాలన్నింటికీ మూల వనరు."[43]

రాధా-కృష్ణులను ఆరాధించడానికి మొదటి వేదాంత-తత్వశాస్త్ర సమర్థనను సా.శ. 12 లేదా 13వ శతాబ్దంలో నింబార్క సంప్రదాయ స్థాపకుడైన నింబార్కాచార్యుడు ఇచ్చాడు.[25] సాహిత్య అకాడమీ ఎన్సైక్లోపీడియా ప్రకారం, ఇతర ఆచార్యుల కంటే అతను రాధకు దేవతగా స్థానం ఇచ్చాడు.[44]

సంప్రదాయాల ప్రకారం అనేక వ్యాఖ్యానాలు ఆరాధన అవగాహనలో వ్యక్తిగత భావనకు సంబంధించిన ఒక సాధారణ మూలాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ప్రత్యేకించి చైతన్య గౌడీయ వైష్ణవ సిద్ధాంతం, కృష్ణుని ఆధిపత్యాన్ని, చైతన్య మహాప్రభును రాధా-కృష్ణులుగా గుర్తించడాన్ని, వ్యక్తిగత ఆత్మల వాస్తవికత, శాశ్వతత్వాన్ని, సంపూర్ణ వాస్తవికతను, దేవుడిని ఒక వ్యక్తిగా చేరుకునే పద్ధతిని ప్రకటిస్తుంది.[45]

జీవ గోస్వామి తన 'ప్రీతి సందర్భం'లో ప్రతి గోపికా భిన్నమైన అభిరుచిని ప్రదర్శిస్తుందని, వారిలో రాధ ప్రేమ అత్యంత గొప్పదని పేర్కొన్నాడు.[46]

రామానంద రాయ్ తన ప్రసిద్ధ సంభాషణలలో చైతన్యునికి రాధను వివరిస్తాడు, బృందావన లీలలలో ఆమె పాత్రను వివరించడానికి ముందు ఇతర గ్రంథాలతో పాటు, చైతన్య చరితామృతం 2.8.100 నుండి ఒక పద్యం ఉదహరిస్తాడు.[47]

వేదాంతానికి కేంద్ర బిందువు 'రస' అనే పదానికి సంబంధించినది. ఈ పదం వేదాంతపరమైన ఉపయోగం నింబార్క లేదా చైతన్య పాఠశాలలకు సుమారు రెండు వేల సంవత్సరాల ముందు, బ్రహ్మ సూత్రాలలోని "నిజానికి, భగవంతుడు రస స్వరూపుడు" (రసో వై సః) అనే పదబంధంలో కనిపిస్తుంది. భగవంతుడు అంతిమ రసాన్ని లేదా ఆధ్యాత్మిక పారవశ్యాన్ని, భావోద్వేగాలను ఆస్వాదించేవాడనే అభిప్రాయాన్ని ఈ ప్రకటన వ్యక్తం చేస్తుంది.[48]

స్వామి కృష్ణానంద సరస్వతి ప్రకారం, విష్ణువు రెండు అవతారాలలో, రాముడు మానవ పరిపూర్ణతను సూచిస్తాడు, కృష్ణుడు దైవిక పరిపూర్ణతను సూచిస్తాడు; రాముడు "క్రమశిక్షణ, చట్టం, ప్రవర్తన, ధర్మం" ఆదర్శాలను స్థాపిస్తాడు కాబట్టి మర్యాద-పురుషోత్తముడు అని పిలువబడతాడు. కృష్ణుడు "మర్త్యుల లోకంలో తన అతీంద్రియ, అసమానమైన వైభవం, కీర్తి, పరిపూర్ణతలతో దైవిక క్రీడ ఆడే దేవుడిని" సూచిస్తాడు, అందుచేత లీలా-పురుషోత్తముడు అని పిలువబడతాడు.[49]

సంప్రదాయాలలో

[మార్చు]

కింది హిందూ శాఖలలో రాధాకృష్ణులను పూజిస్తారు:

భాగవత

[మార్చు]

వేద, పురాణ సాహిత్యంలో, రాధ, రాధ్ అనే మూల పదం యొక్క ఇతర రూపాలు ‘పరిపూర్ణత’, ‘విజయం’, ‘సంపద’ అనే అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. విజయానికి అధిపతి అయిన ఇంద్రుడిని రాధస్పతి అని పిలిచేవారు. అదృష్టానికి ప్రభువుగా మహావిష్ణువుకు సంబంధించిన ప్రస్తావనలలో, జయదేవుడు జయ జయదేవ హరే అని స్వేచ్ఛగా ఉపయోగించాడు – విజేత అయిన హరి, ‘రాధస్పతి’ అనే పదాలు అనేక చోట్ల కనిపిస్తాయి. రాధ అనే పదం అథర్వవేదం, తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం, తైత్తిరీయ సంహితలో కనిపిస్తుంది.[50]

చార్లొట్ వాడెవిల్లే, ఎవల్యూషన్ ఆఫ్ లవ్ సింబలిజం ఇన్ భగవతిజం అనే వ్యాసంలో నప్పిన్నైకి కొన్ని పోలికలను గీసారు, ఇది గోదా యొక్క ప్రసిద్ధ రచన తిరుప్పావైలో, నందగోపుని కోడలు నప్పిన్నాని గురించి నమ్మాళ్వార్ సూచనలలో కనిపిస్తుంది. నప్పిన్నై ప్రాకృత, సంస్కృత సాహిత్యంలో రాధ భావనకు మూలం అని నమ్ముతారు, అయినప్పటికీ కృష్ణునితో వారి లక్షణ సంబంధాలు భిన్నంగా ఉంటాయి. కురవై అని పిలువబడే ఆచార నృత్యంలో, కృష్ణుడు తన భార్య నప్పిన్నైతో కలిసి నృత్యం చేస్తాడు. "ఇది ఒక సంక్లిష్టమైన సంబంధం, ఎందుకంటే భక్తుడు భగవంతుడితో ‘సమానమైనవాడు, ఇంకా భిన్నమైనవాడు’, కాబట్టి కలయికలోని ఆనందంలో కూడా విడిపోయే బాధ ఉంటుంది. నిజానికి, యమునాచార్యుల ప్రకారం, భక్తి యొక్క అత్యున్నత రూపం కలయికలో రాదు, కానీ కలయిక తరువాత, ‘కొత్త ఎడబాటు భయం’లో వస్తుంది".[51]

యశస్తిలక చంపుకావ్యం (క్రీ.శ. 959), గాథా సప్తశతి రాధ, కృష్ణులను జయదేవుని కాలానికి ముందే ప్రస్తావించాయి.[32] బ్రహ్మ వైవర్త పురాణం, గర్గ సంహిత, పద్మ పురాణంలో రాధ, కృష్ణుల గురించి విస్తృతమైన ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.[52]

గౌడీయ వైష్ణవ సంప్రదాయం

[మార్చు]

గౌడీయ వైష్ణవ, పేరు సూచించినట్లుగా, సాధారణంగా బెంగాల్ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రారంభ బెంగాలీ సాహిత్యం రాధ, కృష్ణులపై అవగాహన యొక్క వర్ణన, పరిణామాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.[53]

ఈ బెంగాలీ సంప్రదాయంలో, మెటాఫిజికల్ హోదా, రాధా-ఆరాధన కృష్ణదాస తన చైతన్య చరితామృతంలో స్థాపించినట్లు భావిస్తారు, ఇక్కడ అతను 1533లో చైతన్యుని మరణం తరువాత బృందావనం చైతన్య అనుచరులలో ప్రబలంగా ఉన్న సిద్ధాంతాన్ని సూచిస్తాడు. రాధ వలె కృష్ణుడిని ప్రేమించడం ఎలా ఉంటుందో పూర్తిగా అనుభవించాలని కోరుకునే కృష్ణుడు చైతన్య మహాప్రభుగా కనిపించాడని నమ్ముతారు. రాధ (చైతన్యగా కనిపిస్తూ) కృష్ణుని పట్ల తన ఆరాటంలో అతని పేర్లను జపించడం చేస్తుంది.[54] గోపాల భట్ట గోస్వామి స్థాపించిన స్వయం వ్యక్త దేవతలలో ఒకరిని రాధా రమణ అని పిలుస్తారు. చైతన్య మహాప్రభువు రాధాకృష్ణుల ఉమ్మడి రూపంగా చూడబడినందున, రాధా రమణను కృష్ణుడిగానే కాకుండా, రాధాకృష్ణుల ఏకీకృత రూపంగా కూడా చూస్తారు.[55] బృందావనం మధ్యలో ఉన్న అతని ఆలయంలో ఆరాధన నిరంతర రోజువారీ వ్యవహారం, ఇందులో రోజంతా అనేక సూచించిన సంఘటనలు ఉంటాయి,[56] సైద్ధాంతికంగా, దూరంగా ఉండాలనే లక్ష్యంతో, కానీ రాధ, కృష్ణులతో ప్రత్యక్షంగా హాజరు కావడానికి, సహవసించడానికి అవకాశం ఉండాలనే ఆకాంక్షతో.[57]

మణిపురి వైష్ణవ మతం

[మార్చు]

మణిపురి వైష్ణవ మతం ఈశాన్య భారత రాష్ట్రమైన మణిపూర్‌లోని మెయిటీ ప్రజల మధ్య సంస్కృతిని రూపొందించే పాత్రను కలిగిన గౌడీయ వైష్ణవ మతం యొక్క ప్రాంతీయ వైవిధ్యం.[58] అక్కడ, రామానుజ సంప్రదాయ ప్రవేశం కొంతకాలం జరిగిన తర్వాత, 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ముఖ్యంగా దాని రెండవ త్రైమాసికం నుండి గౌడీయ వైష్ణవ మతం వ్యాపించింది. నరోత్తమ దాస శిష్యుల ప్రభావంతో రాజా గరీబ్ నవాజ్ (పామ్హీబా) రాధాకృష్ణులను పరమ దేవతగా ఆరాధించే చైతన్య సంప్రదాయంలోకి ప్రవేశించాడు.[59][60][61] అక్కడ ప్రతి గ్రామానికి ఒక ఠాకూర్-ఘాట్, ఒక దేవాలయం ఉన్నాయి.[62] మణిపురి రాస్ లీల, ఇతర నృత్యాలు ప్రాంతీయ జానపద, మతపరమైన సంప్రదాయాల లక్షణం, ఉదాహరణకు, ఒక మహిళా నర్తకి కృష్ణుడిని, అతని సహచరి రాధను ఒకే నృత్యంలో పోషిస్తుంది.[59][63]

హరిదాసి సంప్రదాయం

[మార్చు]

హరిదాసి సంప్రదాయాన్ని బృందావన సాధువు, సంగీత విద్వాంసుడు స్వామి హరిదాస్ 16వ శతాబ్దంలో బృందావనంలో స్థాపించాడు.[64] హరిదాసి సంప్రదాయం సిద్ధాంతం దైవిక జంట రాధాకృష్ణులు, వారికి సేవ చేసే గోపికల చుట్టూ తిరుగుతుంది.[65] హరిదాసి సంప్రదాయంలో, రాధను కృష్ణుడి కంటే కూడా పరమ దేవతగా పరిగణిస్తారు.[66]

నింబార్క సంప్రదాయం

[మార్చు]
శ్రీ నింబార్క సంప్రదాయం యొక్క శంఖ-చక్ర-తిలక చిహ్నాలు.

నింబార్క సంప్రదాయం కృష్ణుని యవ్వన రూపాన్ని ఒంటరిగా లేదా అతని సహచరి రాధతో పూజిస్తుంది, ఇది రుద్ర సంప్రదాయం వలె కనీసం 12వ శతాబ్దం నాటి పురాతనమైనది.[67][10][25] సంప్రదాయ స్థాపకుడైన నింబార్కాచార్యుని ప్రకారం, రాధ కృష్ణుని శాశ్వత సహచరి, వివాహిత భార్య, ఆమె గోలోకంలో ఎప్పటికీ అతనితో జీవిస్తుంది.[20][68][69] నింబార్క తాత్విక స్థానం ద్వంద్వ అద్వైతం, అతను తన భక్తినంతటినీ కృష్ణుడు, అతని సహచరి రాధపై కేంద్రీకరించాడు.[20]

నింబార్క సంప్రదాయం నాలుగు ప్రామాణిక వైష్ణవ సంప్రదాయాలలో ఒకటి. 13వ శతాబ్దం, 14వ శతాబ్దంలో మధుర, బృందావనం నాశనం కావడంతో ఆధారాలు లేకపోవడం వల్ల ఈ సంప్రదాయం అసలు తేదీలు, మూలాలు రహస్యంగా ఉన్నాయి, దర్యాప్తు కోసం వేచి ఉన్నాయి.

జయదేవుడు రాధాకృష్ణులను పూజిస్తున్న దృశ్యం.
రాధాకృష్ణ అర్ధనారీశ్వర రూపం—సగం పురుషుడు, సగం స్త్రీగా చిత్రీకరించబడింది

సత్యానంద్ జోసెఫ్, ప్రొఫెసర్ రసిక్ బిహారీ జోషి, ప్రొఫెసర్ ఎం.ఎం. అగర్వాల్ వంటి పండితులచే శంకరాచార్యుని కాలం నాటివాడిగా లేదా అంతకంటే ముందువాడిగా విస్తృతంగా పరిగణించబడే నింబార్క, ఆరాధన యొక్క సఖీ భావ ఉపాసన పద్ధతిలో కృష్ణుడితో పాటు రాధను పూజించిన మొదటి ఆచార్యుడు.[44] అతని వేదాంత కామధేను దశశ్లోకి (శ్లోకం 6) లో, ఇది స్పష్టంగా పేర్కొనబడింది:

అంగే తు వామే వృషభానుజాం ముదా విరాజమానాం అనురూపసౌభగాం.
సఖీసహస్రైః పరిసేవితాం సదా స్మరేమ దేవీం సకలేష్టకామదాం

Translation:

భగవంతుని శరీరంలో ఎడమ భాగం శ్రీమతి రాధ, ఆమె ఆనందంగా ఆసీనురాలై ఉంది, భగవంతుని అంత అందంగా ఉంది; వేలాది మంది గోపికలచే సేవించబడుతున్నది: అన్ని కోరికలను తీర్చే పరమ దేవతను మనం ధ్యానిద్దాం.

జయదేవ గోస్వామి, ఆనాటి ఇతర కవులు ఈ ఇతివృత్తాన్ని స్వీకరించారు, వారు ఈ తత్వశాస్త్రాన్ని ఏర్పరుచుకునే సహజ సౌందర్యం, ఆనందాన్ని చూశారు.[28] అతని గీత గోవిందంలో కృష్ణుడు రాధతో ఇలా అంటాడు:

ఓ కోరిక గల స్త్రీ, పూలతో నిండిన ఈ నేలమీద నీ పద్మ పాదాన్ని ఉంచు,
అందంతో నీ పాదం గెలవనివ్వు,
సర్వేశ్వరుడనైన నాకు, ఇప్పుడు ఎల్లప్పుడూ నీ దానిగా అనుబంధించబడి ఉండు.
నన్ను అనుసరించు, నా చిన్నారి రాధా.

— జయదేవుడు, గీత గోవిందం[27]

అయితే, జయదేవుని కవిత్వంలోని నాయిక మూలం సంస్కృత సాహిత్యపు పజిల్‌గా మిగిలిపోయిందని నమ్ముతారు. అదే సమయంలో గీత గోవిందం కంటే ముందు నాటి రచనల గురించి బాగా పత్రబద్ధం చేయబడిన సూచనలు ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్ని ఇరవైకి పైగా లెక్కించబడతాయి. సంస్కృత సాహిత్యంలో రాధ చిత్రం అత్యంత అంతుచిక్కని వాటిలో ఒకటి; ఆమె ప్రాకృత లేదా సంస్కృత కవిత్వంలోని కొన్ని ఎంపిక చేసిన భాగాలలో, కొన్ని శాసనాలలో, వ్యాకరణం, కవిత్వం, నాటకాలపై కొన్ని రచనలలో మాత్రమే వర్ణించబడింది. జయదేవుడు వాటిని ప్రస్తావించి సా.శ. 12వ శతాబ్దంలో ఉద్వేగభరితమైన భక్తితో కూడిన అద్భుతమైన గీత కవితను సృష్టించాడు, ఈ కవితా ఆరంభం నుండి బెంగాల్‌కు ప్రత్యేకమైన భారీ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.[70][26]

ఈ సంప్రదాయంలో, రాధ ప్రాముఖ్యత శ్రీ కృష్ణుని ప్రాముఖ్యత కంటే తక్కువ కాదు. ఇద్దరూ నింబార్క పాఠశాలలో కలిసి పూజించవలసిన వస్తువులు,[71] అతను వేదాంత-పారిజాత-సౌరభం పేరుతో బ్రహ్మ సూత్రాలపై మొదటి వ్యాఖ్యాతలలో ఒకడు. 13, 14వ శతాబ్దాలలో బృందావనంలో నింబార్క సంప్రదాయానికి చెందిన తదుపరి ఆచార్యులు దైవిక జంటపై ఎంతో సాహిత్యాన్ని రచించారు. జయదేవుని పెద్ద గురు సోదరుడైన స్వామి శ్రీ శ్రీభట్ట, జయదేవుని వలె సంగీత ప్రదర్శన యొక్క ధృపద శైలి కోసం యుగళ శతకాన్ని రచించాడు, అయితే తన రచనను సంస్కృతంలో రచించిన జయదేవుని వలె కాకుండా, స్వామి శ్రీభట్ట రచనలు వ్రజ భాషలో ఉన్నాయి, వ్రజ నివాసులందరికీ అర్థమయ్యే హిందీ మాతృభాష. నిజానికి, ఈ సంప్రదాయంలోని మిగిలిన ఆచార్యులు వ్రజ భాషలో రాశారు, ఆధునిక కాలంలో ఈ భాష ప్రాబల్యం లేకపోవడం వల్ల, ఈ ఆచార్యులు బృందావనం ఆరుగురు గోస్వాముల కంటే శతాబ్దాల పూర్వం వారైనప్పటికీ, చాలా తక్కువ పరిశోధన జరిగింది. అరుదైన మినహాయింపు 2014లో విజయ్ రామ్‌నరేస్ పీహెచ్‌డీ థీసిస్.[25]

ఏది ఏమైనప్పటికీ, నింబార్క సంప్రదాయంలో ఏకైక ఆరాధ్య వస్తువు శ్రీ రాధాకృష్ణుల ఏకీకృత దైవిక జంట. జగద్గురు స్వామి శ్రీ హరివ్యాస దేవాచార్య రాసిన 16వ శతాబ్దపు మహావాణి ప్రకారం -

"రాధాకృష్ణస్వరూపాం వై, కృష్ణం రాధాస్వరూపినం; కలాత్మానం నికుంజస్థం గురురూపం సదా భజే"

అద్దంలో చూసుకుంటున్న రాధాకృష్ణులు (సా.శ. 1800 నాటి పెయింటింగ్)

దీని అర్థం "నేను నిరంతరం కృష్ణుడే అయిన రాధను, రాధే అయిన శ్రీ కృష్ణుడిని స్తుతిస్తాను, వారి ఐక్యత కామబీజం ద్వారా సూచించబడుతుంది, వారు ఎప్పటికీ నికుంజ గోలోక బృందావనంలో నివసిస్తారు."[25]

రాధాకృష్ణుల తత్వశాస్త్రానికి నింబార్క సంప్రదాయం నుండి లభించిన సహకారం కాదనలేనిది, ఎందుకంటే తత్వశాస్త్రం, వేదాంతం అందులోనే ఉద్భవించాయి.

ప్రణామి సంప్రదాయం

[మార్చు]

ప్రణామి సంప్రదాయం (ప్రణామి పంత్) 17వ శతాబ్దంలో గుజరాత్‌లో ఉద్భవించింది, ఇది దేవచంద్ర మహరాజ్, అతని ప్రసిద్ధ వారసుడు మహామతి ప్రాణ్‌నాథ్ రాధా-కృష్ణ-కేంద్రీకృత సమన్వయ హిందూ-ఇస్లామిక్ బోధనల ఆధారంగా ఏర్పడింది.[72]

పుష్టిమార్గ్ సంప్రదాయం

[మార్చు]

చైతన్యుని కంటే ముందే పుష్టిమార్గ్ సంప్రదాయ స్థాపకుడైన వల్లభాచార్యుడు రాధను పూజించాడు, ఇక్కడ కొన్ని వర్గాల ప్రకారం, భక్తులు ప్రధానంగా రాధాకృష్ణులకు సన్నిహిత వినోదాలను ఏర్పాటు చేసే ప్రత్యేక హక్కు ఉన్న రాధా స్త్రీ సహచరులతో (సఖులు) గుర్తిస్తారు.[73]

రాధావల్లభి అని కూడా పిలువబడే ఈ సంప్రదాయంలోని ప్రముఖ కవులలో ఒకరైన ధృవదాసు ప్రధానంగా రాధ, కృష్ణుల వ్యక్తిగత సంబంధాల పట్ల శ్రద్ధ వహించాడు. అతని కవిత్వం చౌరాసి పద్ లో, అతని అనుచరుల వ్యాఖ్యానాలలో, శాశ్వత లీలపై నిరంతర ప్రతిబింబం యొక్క ప్రత్యేక ప్రయోజనాలపై ధ్యానం చేయడంపై దృష్టి కేంద్రీకరించబడింది.

రాధావల్లభులు తమ వైష్ణవ సహ-మతస్థులతో పాటు భాగవత పురాణం పట్ల గొప్ప గౌరవాన్ని పంచుకుంటారు, కానీ రాధ, గోపికలతో సంబంధాల పరిధికి వెలుపల ఉన్న కొన్ని వినోదాలు ఈ పాఠశాల భావనలో కనిపించవు. సంబంధం యొక్క మాధుర్యం లేదా రసంపై ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది.[74]

రాధా వల్లభ సంప్రదాయం

[మార్చు]

16వ శతాబ్దంలో హిత్ హరివంశ మహాప్రభు స్థాపించిన రాధా-కేంద్రీకృత రాధా వల్లభ సంప్రదాయం ఇతర సంప్రదాయాలలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని ఆక్రమించింది. దాని వేదాంతంలో, రాధ పరమ దేవతగా పూజించబడుతుంది, కృష్ణుడు అధీన స్థానంలో ఉంటాడు.[75]

స్వామినారాయణ సంప్రదాయం

[మార్చు]

స్వామినారాయణ సంప్రదాయంలో రాధాకృష్ణులకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది, స్వామినారాయణ తాను రాసిన శిక్షాపత్రిలో రాధాకృష్ణులను స్వయంగా ప్రస్తావించాడు.[76] అంతేకాకుండా, రాధాకృష్ణులను దేవతలుగా ప్రతిష్ఠించిన దేవాలయాల నిర్మాణాన్ని కూడా ఆయనే స్వయంగా ఆదేశించాడు. స్వామినారాయణ "కృష్ణుడు అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తాడని వివరించాడు. అతను రాధతో ఉన్నప్పుడు, అతన్ని రాధాకృష్ణ అనే పేరుతో పరమాత్మగా పరిగణిస్తారు; రుక్మిణితో అతను లక్ష్మీనారాయణగా పిలువబడతాడు."[77] ఈ శాఖలో నిర్మించిన మొదటి ఆలయం, 1822లో అహ్మదాబాద్‌లో నిర్మించబడింది, సెంట్రల్ శ్రైన్‌లో అర్జునుడు, కృష్ణుడి రూపాలైన నర నారాయణ విగ్రహాలు ఉన్నాయి. హాలుకి ఎడమవైపున ఉన్న గుడిలో రాధాకృష్ణుల మూర్తులు ఉన్నాయి.[78] ఈ సంప్రదాయ తత్వశాస్త్రం ప్రకారం కృష్ణుడికి అనేక మంది స్త్రీ సహచరులు, గోపికలు ఉన్నారు, కానీ వారందరిలో రాధ పరిపూర్ణ భక్తురాలిగా పరిగణించబడింది. కృష్ణుడికి దగ్గరవ్వాలనుకునే వారు రాధ భక్తి లక్షణాలను పెంపొందించుకోవాలి.[79] సిద్ధాంతం ప్రకారం ఈ శాఖ గోలోకాన్ని సర్వోన్నత స్వర్గంగా లేదా నివాసంగా పక్కన పెట్టింది (వాస్తవానికి, ముంబై టెంపుల్ వంటి వారి కొన్ని దేవాలయాలలో ప్రతిష్ఠించబడిన మూర్తులు శ్రీ గౌలోకవిహారి, రాధికాజీలవి), ఎందుకంటే అక్కడ కృష్ణుడు తన గోపికలతో ఆనందిస్తున్నట్లు భావించబడుతుంది,[80] స్వామినారాయణ సంప్రదాయం ప్రకారం కృష్ణుడు నృత్యం చేసిన గోపికలు; వారితో అతని సంబంధాలు భక్తునితో భగవంతుని సంబంధాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.[81]

వైష్ణవ-సహజియ

[మార్చు]

సా.శ. 15వ శతాబ్దం నుండి, బెంగాలీ ఆధ్యాత్మిక కవి చండీదాస్ ప్రేరణతో తాంత్రిక వైష్ణవ-సహజియ సంప్రదాయం బెంగాల్, అస్సాంలలో వృద్ధి చెందింది, ఇక్కడ కృష్ణుడు పురుషుని అంతర్గత దైవిక అంశం, రాధ స్త్రీ అంశం.[82][83]

చండీదాస్ పద్యం 'శ్రీకృష్ణకీర్తన' తేదీ ఇప్పటికీ సందేహాస్పదంగా ఉంది, అయితే బెంగాలీ సాహిత్యం, మతంలో "గోపిక రాధపై శ్రీకృష్ణుని ప్రేమ" యొక్క ప్రసిద్ధ కథ యొక్క ప్రారంభ వర్ణనకు ఈ గ్రంథం అతి ముఖ్యమైన ఆధారాలలో ఒకటిగా మిగిలిపోయింది. 'శ్రీకృష్ణకీర్తన' లోని 412 పాటలు రాధాకృష్ణుల పౌరాణిక చక్రం యొక్క ముఖ్యాంశాన్ని సూచించే పదమూడు విభాగాలుగా విభజించబడ్డాయి, అద్భుతమైన తులనాత్మక విషయాలను అందించే అనేక వైవిధ్యాలతో. పాటలు పాడటానికి ఉద్దేశించబడినవని మాన్యుస్క్రిప్ట్ స్పష్టంగా సూచిస్తుంది, పఠనం కోసం నిర్దిష్ట రాగాలను సూచిస్తుంది. గణనీయమైన మతపరమైన అర్థం కలిగిన ఈ గ్రంథం యొక్క ప్రామాణికత గురించి గణనీయమైన చర్చ జరుగుతోంది.[84]

వార్కరీ సంప్రదాయం

[మార్చు]

మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో ప్రధానంగా ఆధారితమైన వార్కరీ సంప్రదాయంలో, రాధ, కృష్ణులను తరచుగా వారి ప్రాంతీయ రూపాలైన రాహి, విఠోబా (విఠల అని కూడా పిలుస్తారు) గా ఆరాధిస్తారు. స్థానిక ఇతిహాసాల ప్రకారం, రాహి (రాధ) విఠలుని (కృష్ణుడు) భార్య.[85][86]

హిందూమతం వెలుపల

[మార్చు]
గీత గోవిందం స్ఫూర్తితో రాధాకృష్ణుల కళ

హిందూమతం వెలుపల, రాధ, కృష్ణులు జైనమతం, సిక్కు మత గ్రంథాలు, వ్యాఖ్యానాలలో ప్రస్తావించబడ్డారు.

గురు గోవింద్ సింగ్, తన దశమ్ గ్రంథ్‌లో, రాధను 'శుక్ల భిస్ రికా'గా ఈ విధంగా వర్ణించాడు: "రాధిక తన భగవంతుడిని కలవడానికి తెల్లటి వస్త్రం ధరించి తెల్లటి మృదువైన చంద్రుని వెలుగులోకి వెళ్ళింది. అంతా తెల్లగా ఉంది, అందులో దాగి ఉంది, ఆమె అతని కోసం వెతుకుతూ కాంతిలాగే కనిపించింది".[87]

7వ శతాబ్దంలో నారాయణ భట్ట రాసిన ప్రసిద్ధ 'వేణీసంహారం', ఆనందవర్ధనుడు రాసిన 'ధ్వన్యాలోకం'తో సహా అనేక జైన వ్యాఖ్యానాలలో రాధ, కృష్ణులు ప్రస్తావించబడ్డారు. సోమదేవ సూరి, విక్రమ్ భట్ట వంటి జైన పండితులు 9-12వ శతాబ్దం మధ్య తమ సాహిత్య రచనలలో రాధాకృష్ణులను ప్రస్తావించడం కొనసాగించారు.[88][32]

దేవాలయాలు

[మార్చు]
రాధ (కుడి), కృష్ణుడు (మధ్యలో), గుజరాత్‌లోని స్వామినారాయణ దేవాలయం గడడ వద్ద
పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని కల్నా నగరంలో రాధాకృష్ణులకు అంకితం చేయబడిన 18వ శతాబ్దపు లాల్జీ ఆలయం లోపల పవిత్ర గ్రంథాన్ని చదువుతున్న భక్తుడు

భారతదేశంలో

శ్రీ రాధాకృష్ణుల దేవాలయాలు భారతదేశం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యాపించి ఉన్నాయి. అయితే బృందావనం, బర్సానా, గోకుల్, నందగావ్, మధురలతో సహా వ్రజ ప్రాంతం రాధాకృష్ణుల ఆరాధనకు కేంద్రాలుగా పరిగణించబడతాయి. వ్రజ ప్రాంతంలోని రాధాకృష్ణుల కొన్ని ముఖ్యమైన దేవాలయాలు -

  • బృందావనంలో — శ్రీ రాధా మదన్ మోహన్ ఆలయం, శ్రీ గోవింద్ దేవ్ జీ ఆలయం, శ్రీ రాధా రమణ ఆలయం, శ్రీ రాధా గోకులానంద ఆలయం, శ్రీ రాధా దామోదర్ ఆలయం, శ్రీ బాంకే బిహారీ ఆలయం, శ్రీ జుగల్ కిషోర్ ఆలయం, శ్రీ రాధా గోపీనాథ్ ఆలయం, శ్రీ రాధా శ్యామసుందర్ ఆలయం, ప్రేమ్ మందిర్, షాజీ ఆలయం, ఇస్కాన్ ఆలయం,[89] నిధివన్ ఆలయం, సేవా కుంజ్ ఆలయం, శ్రీ రాధా వల్లభ ఆలయం, కుసుమ్ సరోవర్, రాధా కుండ్, పాగల్ బాబా ఆలయం, శ్రీ రాధా రాస్ బిహారీ అష్టసఖి ఆలయం, ప్రియాకాంత్ జు ఆలయం, శ్రీ బృందావన్ చంద్రోదయ ఆలయం.[90]
  • మధురలో — శ్రీ కృష్ణ జన్మభూమి ఆలయం, శ్రీ ద్వారకాధీశ్ ఆలయం
  • బర్సానాలో — శ్రీ రాధా రాణి ఆలయం (శ్రీజీ ఆలయం), రంగీలీ మహల్ (కీర్తి మందిరం), శ్రీ మాన్ మందిర్ (మాన్ గఢ్)
  • నందగావ్‌లో — శ్రీ నందబాబా ఆలయం
  • గోకుల్‌లో — శ్రీ నంద యశోద భవన్, రమణ్ రేతి ఆలయం
  • భాండిర్వన్‌లో — శ్రీ రాధా కృష్ణ వివాహ స్థలి, శ్రీ రాధా భాండిర్బిహారీ ఆలయం

భారతదేశ వ్యాప్తంగా ఉన్న కొన్ని ఇతర ముఖ్యమైన రాధాకృష్ణ దేవాలయాలు - జైపూర్‌లోని శ్రీ రాధా గోవింద్ దేవ్ జీ ఆలయం, కల్నాలోని లాల్జీ ఆలయం, హైదరాబాద్‌లోని హరే కృష్ణ గోల్డెన్ టెంపుల్, నగ్గర్‌లోని మురళీధర్ కృష్ణ ఆలయం, ఇంఫాల్‌లోని శ్రీ గోవిందజీ ఆలయం, కరౌలిలోని మదన్ మోహన్ ఆలయం, నదియాలోని మాయాపూర్ చంద్రోదయ మందిర్, బొటాడ్‌లోని స్వామినారాయణ ఆలయం గడడ, ఖేడాలోని స్వామినారాయణ ఆలయం వడ్తాల్, ఇస్కాన్ బెంగళూరు, ఇస్కాన్ చెన్నై, ఇస్కాన్ ఢిల్లీ, రాధా దామోదర్ ఆలయం జునాగఢ్, భక్తి మందిర్ మన్‌గఢ్, స్వామినారాయణ ఆలయం ముంబై, ఇస్కాన్ ఆలయం ముంబై, ఇస్కాన్ ఆలయం ఉజ్జయిని, స్వామినారాయణ ఆలయం భుజ్, ఇస్కాన్ ఆలయం పాట్నా, అహ్మదాబాద్ సమీపంలోని స్వామినారాయణ ఆలయం ధోలేరా, హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రాలోని బాబా బరోహ్ రాధా కృష్ణ ఆలయం, బంకురా జిల్లాలోని బిష్ణుపూర్‌లోని చారిత్రక దేవాలయాలు (రాస్ మంచ, రాధా శ్యామ్ ఆలయం, శ్యామ్ రే ఆలయం, జోర్ బంగ్లా, రాధా మాధబ్ ఆలయం).

భారతదేశం వెలుపల

వెస్ట్ వర్జీనియాలోని వీలింగ్‌లో ఉన్న రాధాకృష్ణ దేవాలయం

ప్రపంచవ్యాప్తంగా రాధాకృష్ణుల ఆరాధనను వ్యాప్తి చేసిన అనేక వైష్ణవ సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. ప్రపంచవ్యాప్తంగా సుమారు 850 ఇస్కాన్ (అంతర్జాతీయ కృష్ణ చైతన్య సంఘం) దేవాలయాలు వ్యాపించి ఉన్నాయి, ఇవి రాధాకృష్ణుల ఆరాధనను ప్రోత్సహిస్తాయి.[91] అదేవిధంగా, స్వామినారాయణ సంప్రదాయం కూడా భారతదేశం వెలుపల 'రాధా కృష్ణ దేవ్' పూజించబడే బహుళ దేవాలయాలను స్థాపించింది. జగ్ద్గురు కృపాలు పరిషత్ నిర్మించిన టెక్సాస్‌లోని ఆస్టిన్‌లోని రాధా మాధవ్ ధామ్ పాశ్చాత్య అర్ధగోళంలో అతిపెద్ద రాధాకృష్ణ దేవాలయాలలో ఒకటి. మలేషియాలో, 1835లో స్థాపించబడిన శ్రీ కుంజ్ బిహారీ ఆలయం రాధా-కృష్ణ చారిత్రక దేవాలయాలలో ఒకటి.[92]

శ్లోకాలు, భజనలు

[మార్చు]

'శ్రీ రాధికా కృష్ణాష్టకమ్' (రాధాష్టక్ అని కూడా పిలుస్తారు) ఒక ప్రసిద్ధ శ్లోకం. దీనిని పఠించడం ద్వారా భక్తుడు రాధ ద్వారా కృష్ణుడిని చేరుకోగలడని చెబుతారు. ఇతర ప్రసిద్ధ పాటలు, ప్రార్థనలలో - దైవిక జంట రాధాకృష్ణుల ప్రేమను, విడదీయరానితనాన్ని కీర్తించే జీవ గోస్వామి రాసిన 'యుగళాష్టకం', 12వ శతాబ్దంలో వ్రాయబడిన జయదేవుని అత్యంత ప్రశంసలు పొందిన రచన 'గీత గోవిందం' (ఇది ఇప్పటికీ పూరి జగన్నాథ ఆలయ గీతాలలో భాగంగా ఉంది) ఉన్నాయి.[93] నింబార్క సంప్రదాయం యొక్క మహా-మంత్రం 'రాధే కృష్ణ' ఈ క్రింది విధంగా ఉంటుంది:

రాధే కృష్ణ రాధే కృష్ణ
కృష్ణ కృష్ణ రాధే రాధే
రాధే శ్యామ్ రాధే శ్యామ్
శ్యామ్ శ్యామ్ రాధే రాధే

చిత్రమాలిక

[మార్చు]

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

పాదపీఠికలు

[మార్చు]
  1. ↑ Guy Beck (2005). Alternative Krishnas: Regional and Vernacular Variations on a Hindu Deity. Suny Press. pp. 64–81. ISBN 9780791464151. Archived from the original on 2023-01-15. Retrieved 2021-04-22.
  2. ↑ Schweig 2004, pp. 20–25.
  3. ↑ Prafulla Kumar Mohanty (2003). "Mask and Creative Symbolisation in Contemporary Oriya Literature : Krishna, Radha and Ahalya". Indian Literature. 2 (214). Sahitya Akademi: 182. JSTOR 23341400.
  4. ↑ Patricia Monaghan (2010). Goddesses in World Culture. ABC CLIO. p. 7. ISBN 9780313354656. Archived from the original on 2023-01-15. Retrieved 2022-05-18.
  5. ↑ Roy C Amore (1976). "Religion in India". Journal of the American Academy of Religion. 14 (2): 366.
  6. ↑ Rankin, John (1984). "Teaching Hinduism: Some Key Ideas". British Journal of Religious Education (in ఇంగ్లీష్). 6 (3): 135. doi:10.1080/0141620840060306. ISSN 0141-6200.
  7. ↑ Vyasadeva, Srila (2013-06-18). Sri Narada Pancratra (in English). p. 349.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  8. ↑ Bhandarkar, R. G. (2019-05-20), "X. The Pāñcaratra or Bhāgavata System", Vaisnavism, Saivism and minor religious systems (in ఇంగ్లీష్), De Gruyter, pp. 38–41, doi:10.1515/9783111551975-010, ISBN 978-3-11-155197-5, retrieved 2023-06-30
  9. ↑ Vemsani 2016, p. 221.
  10. 1 2 Hardy 1987, pp. 387–392.
  11. ↑ Bhandarkar, R. G. (2019-05-20). "XXIII. Caitanya". Vaisnavism, Saivism and minor religious systems (in ఇంగ్లీష్). De Gruyter. pp. 82–86. doi:10.1515/9783111551975-023. ISBN 978-3-11-155197-5.
  12. ↑ Kar, Nishamani (2001). "Sriradha: A Study". Indian Literature. 45 (2 (202)): 184–192. ISSN 0019-5804. JSTOR 23344745.
  13. ↑ AMORE, ROY C (1976-06-01). "Religion in India". Journal of the American Academy of Religion. XLIV (2): 366–a. doi:10.1093/jaarel/XLIV.2.366-a. ISSN 0002-7189. Retrieved 2022-05-08.
  14. ↑ Pintchman, Tracy (2001-06-14). Seeking Mahadevi: Constructing the Identities of the Hindu Great Goddess (in ఇంగ్లీష్). SUNY Press. ISBN 978-0-7914-9049-5. Archived from the original on 2023-01-15. Retrieved 2022-05-18.
  15. ↑ Rosen 2002, p. 50
  16. ↑ Srila Vyasadeva (2013-06-18). Narada Pancaratra full in 2 parts. p. 51.
  17. ↑ Rosen 2002, p. 52 చైతన్య చరితామృతంAdi-lila 4.95 Archived 2008-08-24 at the Wayback Machine,
  18. ↑ Monaghan, Patricia (2010-12-31). Goddesses in World Culture (in ఇంగ్లీష్). ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-35465-6. Archived from the original on 2023-01-15. Retrieved 2022-05-18.
  19. ↑ Bryant, Edwin Francis (2007). Krishna: A Sourcebook (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. p. 382. ISBN 978-0-19-803400-1.
  20. 1 2 3 Bhattacharya, Sunil Kumar (1996). Krishna-cult in Indian Art (in ఇంగ్లీష్). M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 13. ISBN 978-81-7533-001-6.
  21. ↑ Hawley, John Stratton (1992). At Play with Krishna: Pilgrimage Dramas from Brindavan (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass Publ. p. 317. ISBN 978-81-208-0945-1.
  22. ↑ Vyasadeva, Srila (2015-06-18). Narada Pancaratra Part 2. p. 450.
  23. ↑ Jash, Pranabananda (1979). "Radha-Madhava Sub-Sect in Eastern India". Proceedings of the Indian History Congress. 40: 177–184. ISSN 2249-1937. JSTOR 44141958.
  24. ↑ Gokhale, Namita; Lal, Malashri (2018-12-10). Finding Radha: The Quest for Love (in ఇంగ్లీష్). Penguin Random House India Private Limited. ISBN 978-93-5305-361-1.
  25. 1 2 3 4 5 Ramnarace 2014.
  26. 1 2 Love Song of the Dark Lord: Jayadeva's Gītagovinda 1977.
  27. 1 2 Archer 2004, 5.2 The Gita Govinda.
  28. 1 2 Datta 1988, pp. 1414–1423.
  29. ↑ "श्रीराधोपनिषत् || Shri Radhopanishat" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-06-30.
  30. ↑ Samvit Mahashay. Radhika Tapani Upanishad.
  31. ↑ Bhattacharya, Sunil Kumar (1996). Krishna-cult in Indian Art (in ఇంగ్లీష్). M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 13. ISBN 978-81-7533-001-6.
  32. 1 2 3 Miller 1975.
  33. ↑ Krishna Dasa Kaviraj Goswami (1925). Sri Chaitanya Charitamritam. pp. 5–6.
  34. ↑ Jafri, Nazim Husain; Nasreen, Farhat (2023). "Jayadeva's Gita-Govinda Against a Backdrop of Shri Radha-Shri Krishna Cults of Vrindavan". History and Sociology of South Asia (in ఇంగ్లీష్). 17 (1): 85–92. doi:10.1177/22308075221132361. S2CID 253469761.
  35. ↑ Archer 2004, 5.1 The Triumph of Radha.
  36. ↑ SUVRATSUT (2017-09-01). Achyutashtakam Eng V 2.
  37. ↑ "Achyutashtakam - In sanskrit with meaning". greenmesg.org. Retrieved 2023-06-30.
  38. ↑ Archer 2004, 5.3 Later Poetry; Hardy 1987, pp. 387–392; Rosenstein 1997; Schwartz 2004, p. 49; Hawley 2005.
  39. ↑ Schweig 2005, p. 43
  40. ↑ Surendranath Dasgupta, A History of Indian Philosophy (1991) p. 31
  41. ↑ Santilata Dei, Del Santilata, Vaisnavism in Orissa (1988) p. 167
  42. ↑ Kakoli Basak, (1991) Rabindranath Tagore, a Humanist - p. 11
  43. ↑ Rosen 2002, p. 54
  44. 1 2 Datta 1988, p. 1415.
  45. ↑ Valpey 2006, p. 110
  46. ↑ Schweig 2005, p. 125
  47. ↑ Schweig 2005, p. 126
  48. ↑ Schweig 2005, p. 79
  49. ↑ Theology By Sri Swami Krishnananda
  50. ↑ "Lord Krishna and Rama in the Primary Vedas – ISKCON Desire Tree - Devotee Network". www.iskcondesiretree.com (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2018-01-06. Retrieved 2017-06-09.
  51. ↑ Charlotte Vaudeville, "Evolution of Love Symbolism in Bhagavatism", Journal of the American Oriental Society LXXXII (1962), 39
  52. ↑ "Musical Saints of India" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2017-12-15. Retrieved 2013-12-27.
  53. ↑ Chatterji, S.K. (1936). "Purana Legends and the Prakrit Tradition in New Indo-Aryan". Bulletin of the School of Oriental Studies. 8 (2): 457–466. doi:10.1017/S0041977X00141096. JSTOR 608054. S2CID 162425847. literary study of their lyric literature of Bengal Vaishnavism, has given a useful conspectus of the "Historical Development of the Radha-Krishna Legend"
  54. ↑ Valpey 2006, pp. 30–31
  55. ↑ Valpey 2006, p. 52
  56. ↑ Valpey 2006, p. 58
  57. ↑ Valpey 2006, p. 75
  58. ↑ Singh 2004, pp. 125–132.
  59. 1 2 Singh 2004, p. 128.
  60. ↑ chief ed. K. Ayyappa Paniker. (1997). Medieval Indian Literature: An Anthology. New Delhi: Sahitya Akademi. ISBN 81-260-0365-0.p.327
  61. ↑ Encyclopaedia of Indian Literature - p. 4290, Amaresh Datta, Mohan Lal, 1994.
  62. ↑ Shanti Swarup (1968). 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan. New Delhi. p. 272.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link)p.183.
  63. ↑ Schwartz 2004, p. 35
  64. ↑ Beck, Guy L. (2018-05-29), "Haridāsī Sampradāya", Brill's Encyclopedia of Hinduism Online (in ఇంగ్లీష్), Brill, retrieved 2023-06-30
  65. ↑ Vemsani 2016, p. 118.
  66. ↑ Vemsani 2016, p. 222.
  67. ↑ The penny cyclopædia [ed. by G. Long]. 1843, p.390
  68. ↑ Sharda Arya, Sudesh Narang, Religion and Philosophy of the Padma-purāṇa: Dharmaśāstra. Miranda House (University of Delhi). Dept. of Sanskrit, India University Grants Commission, 1988. 547, p.30
  69. ↑ Melville T. Kennedy, The Chaitanya Movement: A Study of the Vaishnavism of Bengal, 1925. 270, p.7
  70. ↑ Miller 1975, pp. 655–671.
  71. ↑ Ramesh M. Dave, K. K. A. Venkatachari, The Bhakta-bhagawan Relationship: Paramabhakta Parmeshwara Sambandha. Sya. Go Mudgala, Bochasanvasi Shri Aksharpurushottama Sanstha, 1988. p.74
  72. ↑ Toffin 2012, pp. 249–254.
  73. ↑ White, C.S.J.; Redington, James D. (1990). "Vallabhacarya on the Love Games of Krsna". Journal of the American Oriental Society. 110 (2): 373–374. doi:10.2307/604565. JSTOR 604565.
  74. ↑ Snell, R. (1992). Synoptic and sectarian bhakti in the poetry of Dhruvdas. ISBN 0-521-41311-7.
  75. ↑ White 1977; Snell 1991, chapter 1; Rosenstein 1998; Beck 2005.
  76. ↑ "Shikshapatri, verse 109 by Swaminarayan". Archived from the original on 2012-02-10. Retrieved 2008-05-15.
  77. ↑ Williams 2001, p. 74
  78. ↑ Williams 2001, p. 96
  79. ↑ Williams 2001, p. 85
  80. ↑ Williams 2001, p. 59
  81. ↑ Williams 2001, back matter
  82. ↑ Basu 1932.
  83. ↑ Hayes 2005, pp. 19–32.
  84. ↑ Stewart, T.K.; Caṇḍīdāsa, Baṛu; Klaiman, M. H.; Candidasa, Baru (1986). "Singing the Glory of Lord Krishna: The" Srikrsnakirtana". Asian Folklore Studies. 4554 (1): 152–154. doi:10.2307/1177851. JSTOR 1177851.
  85. ↑ Pande, Dr Suruchi (2008). "Vithoba of Pandharpur" (PDF). Prabuddha Bharat. 113: 447. Archived from the original (PDF) on 21 December 2008.
  86. ↑ Novetzke, C.L. (2005-01-01), A family affair: Krishna comes to Pandharpur and makes himself at home, pp. 113–138, retrieved 2022-01-13
  87. ↑ Randhawa, M.S (2017). Kangra Valley Painting. Publications Division Ministry of Information & Broadcasting. ISBN 9788123024783.
  88. ↑ Gokhale, Namita; Lal, Malashri (2018-12-10). Finding Radha: The Quest for Love (in ఇంగ్లీష్). Penguin Random House India Private Limited. ISBN 978-93-5305-361-1.
  89. ↑ Rosen 2002, p. 117
  90. ↑ Rājaśekhara Dāsa (2000). The Color Guide to Vṛndāvana: India's Most Holy City of Over 5,000 Temples. Vedanta Vision Publication.
  91. ↑ Valpey 2006, p. 109
  92. ↑ admin (2023-09-12). "Origins and History of Sri Kunj Bihari Temple and some other temples". Penang Tourism (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 2023-09-12.[permanent dead link]
  93. ↑ Datta 1988, pp. 1419–1420.

మూలాలు

[మార్చు]

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]
  • Kakar, Sudhir (Jan-June 1985). "Erotic fantasy: the secret passion of Radha and Krishna", Contributions to Indian Sociology (New Series) 19, no.1. pp. 75–94.
  • Banerjee, Samanta (1993). Appropriation of a Folk-heroine: Radha in Medieval Bengali Vaishnavite Culture. Shimla: Indian Institute of Advanced Study. ISBN 8185952086.
  • Miller, Barbara Stoller (1982). "The divine duality of Radha and Krishna", in The Divine Consort: Radha and the Goddesses of India, eds. J. S. Hawley and D. M. Wulff. Berkeley: University of California Press. pp. 13–26.
  • Goswami, Sri Rupa. Bhakti-Rasamrta-Sindhuh. Vrindaban: Institute of Oriental Philosophy, 1965.
  • Ligier, Frédéric; Masson, Annick Le Scoëzec (2016). Les Amours de Râdhâ, Musique et poésie inspirées de miniatures de l'École de Kangra, Paris: Garamond.
  • Mishra, Baba (1999). "Radha and her contour in Orissan culture". In Orissan history, culture and archaeology. In Felicitation of Prof. P.K. Mishra. Ed. by S. Pradhan. (Reconstructing Indian History & Culture 16). New Delhi. pp. 243–259.
  • Patnaik, Debi Prasanna (1955). "Concept of Radhakrishna in the Panchasakha Literature". Proceedings of Indian Oriental Conference. 18: 406–411.
  • Prabhupada, A. C. Bhaktivedanta Swami. Krsna: The Supreme Personality of Godhead. [A Summary Study of Srila Vyasadeva's Srimad-Bhagavatam, Tenth Canto.] Los Angeles: Bhaktivedanta Trust, 1970. 2 vols.
  • Vaudeville, Ch. (1962). "Evolution of Love-Symbolism in Bhagavatism". Journal of the American Oriental Society. 82 (1): 31–40. doi:10.2307/595976. JSTOR 595976.
  • Wilson, Frances, ed. The Love of Krishna: The Krsnakarnamarta of Lilasuka Bilvamangala. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1975.
  • Wulff, D. M. The Divine Consort: Radha and the Goddesses of India, Berkeley: University of California Press. 1982

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=రాధ-కృష్ణ&oldid=4889888" నుండి వెలికితీశారు