రాప్తి మండలం
రాప్తి అంచల్
राप्ती अञ्चल | |
|---|---|
 | |
| దేశం |  Nepal |
| Time zone | UTC+5:45 (నేపాల్ సమయం) |
రాప్తి మండలం నేపాల్లోని పద్నాలుగు మండలాలలో ఒకటి. ఇది మధ్య పశ్చిమ అభివృద్ధి ప్రాంతంలో ఉండేది. ఈ మండలానికి పేరు పశ్చిమ రాప్తి నది ఆధారంగా వచ్చింది. ఈ నది రోల్పా, ప్యుఠాన్, డాంగ్ జిల్లాల కొంత భాగానికి జలవినియోగాన్ని అందిస్తుంది. డాంగ్ జిల్లాలో మిగిలిన భాగం, సల్యాన్ జిల్లాలోని కొంత భాగం బాబై నది పరివాహక ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. సల్యాన్ జిల్లాలోని మిగిలిన ప్రాంతం, మొత్తం రుకుమ్ జిల్లా భేరి నది పరివాహక ప్రాంతంలో ఉన్నాయి.
రాప్తి అంచల్ ప్రధాన కార్యాలయం తుల్సీపూర్లో ఉండేది. అతిపెద్ద నగరం త్రిభువన్నగర్ (ఘోరాహి)గా ఉండేది. రాప్తి అంచల్లోని ఇతర ముఖ్య పట్టణాలు, నగరాలు ప్యుఠాన్ ఖలంగా, బిజువార్, లివాంగ్, లమాహి, ముసికోట్, రుకుమ్కోట్ (శోభా),, చౌర్జహారి.
పరిపాలనా విభాగాలు
[మార్చు]రాప్తి అంచల్ ఐదు జిల్లాలుగా విభజించబడింది. 2015 నుండి తూర్పు వైపున ఉన్న మూడు జిల్లాలు ( రుకుమ్ జిల్లాలోని తూర్పు భాగం) లుంబిని ప్రదేశ్ లో భాగంగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి. సల్యాన్ జిల్లా, రుకుమ్ జిల్లాలోని పశ్చిమ భాగం కర్ణాలి ప్రదేశ్ లో భాగంగా చేర్చబడ్డాయి.
| జిల్లా | రకం | ప్రధాన కేంద్రం | 2015 నుండి భాగమైన ప్రదేశ్ |
|---|---|---|---|
| డాంగ్ | అంతర్గత తరై | ఘోరాహి | లుంబిని ప్రదేశ్ |
| ప్యుఠాన్ | పర్వత ప్రాంతం | ప్యుఠాన్ ఖలంగా | |
| రోల్పా | పర్వత ప్రాంతం | లివాంగ్ | |
| రుకుమ్ | పర్వత ప్రాంతం | ముసికోట్ (ఝుమ్లిఖలంగా) | తూర్పు రుకుమ్ జిల్లా (లుంబిని ప్రదేశ్) , పశ్చిమ రుకుమ్ జిల్లా (కర్ణాలి ప్రదేశ్)గా విభజించబడింది |
| సల్యాన్ | పర్వత ప్రాంతం | సల్యాన్ ఖలంగా | కర్ణాలి ప్రదేశ్ |
భూగోళ శాస్త్రం
[మార్చు]
డాంగ్ జిల్లా భారతదేశం సరిహద్దు వద్ద ప్రారంభమవుతుంది. ఈ సరిహద్దు దుధ్వా శ్రేణి దక్షిణ అంచును అనుసరిస్తుంది. దుధ్వా శ్రేణి శివాలిక్ శ్రేణిలోని ఒక ఉపశ్రేణి. అందువల్ల ఇక్కడ నేపాల్కు చెందిన బాహ్య తరై ప్రాంతం ప్రధాన ఇండో-గంగేటిక్ మైదానం వరకు విస్తరించదు. డాంగ్ జిల్లాలో రెండు అంతర్గత తరై లోయలు ఉన్నాయి. దేఉఖురి లోయ దుధ్వా శ్రేణి అవతల ఉంది. తరువాత మరో తక్కువ ఎత్తైన ఉపశ్రేణి అయిన డాంగ్ శ్రేణి, దేఉఖురి లోయను డాంగ్ లోయ నుండి వేరు చేస్తుంది. డాంగ్ లోయకు ఆవల జిల్లా విస్తీర్ణం ఎత్తైన మహాభారత్ శ్రేణి శిఖరాల వరకు విస్తరించింది.
ఈ రెండు లోయల్లో సమతల, స్వల్ప వాలుదనం గల భూములు విస్తారంగా ఉన్నాయి. ఇక్కడ నేల అభివృద్ధి మోస్తరు నుండి మంచి స్థాయిలో ఉండి, భూగర్భ జలాలు సమృద్ధిగా లభిస్తాయి. మలేరియా వ్యాధి కారణంగా ఈ ప్రాంతాలు థారు జాతివారిని మినహాయించి ఇతరులకు దాదాపు నివాసయోగ్యం కావు. థారు ప్రజలు ఈ వ్యాధికి ప్రతిరోధక శక్తిని అభివృద్ధి చేసుకున్నారు. 1960లలో డీడీటీ వినియోగంలోకి రావడంతో దోమల వ్యాప్తి తగ్గింది. దీంతో కొండ ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన వలసదారులు అప్పులు, న్యాయవ్యవహారాల ద్వారా థారులను భూముల నుండి తొలగించి, కొన్నిసార్లు బానిసలుగా మార్చారు.
డాంగ్ జిల్లా రాప్తి అంచల్లో అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన, వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న జిల్లాగా గుర్తించబడింది. నేపాల్లో ప్రధాన తూర్పు-పడమర రహదారి అయిన మహేంద్ర హైవే దేఉఖురి లోయ గుండా వెళుతుంది. డాంగ్ లోయలో త్రిభువన్నగర్, తుల్సీపూర్ అనే రెండు ముఖ్య పట్టణాలు ఉన్నాయి. అదనంగా, ఇక్కడ అన్ని కాలాల్లో ఉపయోగించగల విమానాశ్రయం కూడా ఉంది.
ప్యుఠాన్, రోల్పా, సల్యాన్ జిల్లాలు మహాభారత్ శ్రేణి ఉత్తర భాగంలో విస్తరించిన మధ్య పర్వత ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి. ప్యుఠాన్ జిల్లాలో బియ్యం సాగుకు అనుకూలమైన అల్యూవియల్ మైదానం ఝిమ్రుక్ ఖోలా వెంట ఉంది. ఈ ప్రాంతాన్ని బియ్యం సాగు చేసే బహున్, ఛేత్రి రైతుల గ్రామాలు చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. వీరికి నేవార్ వ్యాపారులు నిర్వహించే బజార్ పట్టణాలు సేవలు అందిస్తాయి. రోల్పా జిల్లా ప్రధానంగా మార్డీ ఖోలా వెంట విస్తరించి ఉంది. ఇది రాప్తి నదికి మరో ప్రధాన ఉపనది. ఈ ప్రాంతం లోతైన లోయలుగా చెరిగిపోవడం వల్ల సంప్రదాయ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులకు తక్కువ అనుకూలంగా ఉంటుంది.
ప్యుఠాన్, రోల్పా జిల్లాలు ఉత్తర దిశగా 3,000–4,000 మీటర్ల ఎత్తైన కఠిన పర్వత శ్రేణుల వరకు విస్తరించాయి. ఇవే రాప్తి పరివాహక ప్రాంతానికి సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. ఖామ్ మగర్ ప్రజలు ఈ ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో సుమారు 2,500 మీటర్ల ఎత్తు వరకు నివసిస్తారు. వారు గొర్రెలు, మేకలు, పశువులను వేసవి కాలంలో ఉత్తర దిశలోని ధౌలగిరి హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాల్లో మేపుతారు. శీతాకాలంలో మహాభారత్ శ్రేణి వైపు దక్షిణ దిశకు తరలివెళ్తారు. ఖామ్ ప్రజలు తూత చెట్లు, సిట్రస్ పండ్లు, ఆసియా పెయిర్ వంటి ఉపఉష్ణమండల, సమశీతోష్ణ పండ్ల చెట్లను వాణిజ్య పంటలుగా సాగు చేస్తారు. 1970ల వరకు వారు గంజాయి సాగు చేసి హషీష్ తయారు చేసేవారు. దీనిని ప్రభుత్వ ప్రతినిధులు కొనుగోలు చేసి ఏకాధికార దుకాణాల్లో విక్రయించేవారు. ఈ వ్యవస్థ రద్దు కావడంతో ఖామ్ ప్రజలు ఉపాధి కోసం వలస వెళ్లడం పెరిగింది. ఇది షా రాజవంశంపై అసంతృప్తి పెరగడానికి కారణమైంది.
సల్యాన్ జిల్లా ప్యుఠాన్ జిల్లాతో పోలి ఉంటుంది. ఇక్కడ బియ్యం సాగు చేసే కుల హిందువులు నివసించే తక్కువ ఎత్తైన ప్రాంతాలు, ఖామ్ ప్రజలు నివసించే ఎత్తైన ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఈ జిల్లా బాబై, భేరి నదుల ద్వారా జలసేకరణ పొందుతుంది.
రుకుమ్ జిల్లా రాప్తి అంచల్లో ఉత్తర దిశలో అత్యంత ఎత్తైన, పర్వత ప్రాంత జిల్లా. ఇందులో ధౌలగిరి హిమాలయాల పశ్చిమ భాగం కూడా ఉంది. ఈ ప్రాంతం భేరి నది ద్వారా జలసేకరణ పొందుతుంది. తక్కువ ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో హిందూ మతానికి చెందిన ఖాస్ ప్రజలు నివసిస్తారు. వీరే తూర్పు నేపాల్లో నివసించే అనేక బహున్, ఛేత్రి ప్రజల పూర్వీకులుగా భావించబడుతారు. ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో ఖామ్ మగర్ ప్రజలు నివసిస్తారు. జిల్లా భౌగోళిక కేంద్రానికి సమీపంలో రుకుమ్కోట్ అనే ప్రముఖ లోయ ఉంది.
20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి రాప్తి అంచల్లో తీవ్ర రాజకీయ ఉద్యమాల చరిత్ర ఉంది. 1990లలో ఇది రాజ్య ప్రభుత్వానికి, తరువాత బీరేంద్ర రాజు మద్దతు ఇచ్చిన సున్నిత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన మావోయిస్టు తిరుగుబాటుకు ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది.[1]
ఆర్థిక అభివృద్ధి
[మార్చు]చారిత్రకంగా భౌగోళిక ఒంటరితనం రాప్తి అంచల్లో ఆర్థిక అభివృద్ధికి అడ్డంకిగా నిలిచింది. హిమాలయాలను దాటి వెళ్లే ఉప్పు వాణిజ్య మార్గాలు తూర్పున కాలిగండకి నది వెంట, పడమరలో భేరి వంటి కర్ణాలి నదుల వెంట ఉండేవి. వీటితో పోలిస్తే రాప్తి ప్రాంతం గుండా ఊహించబడిన హిమాలయాంతర వాణిజ్య మార్గం అనేక అవరోధాలను ఎదుర్కొనేది. విస్తారమైన అంతర్గత తరై మలేరియా ప్రాంతం, రాప్తి జలవిహార ప్రాంతం బయటకు వెళ్లే 4,000 మీటర్ల ఎత్తైన కొండశ్రేణులు, అనంతరం ధౌలగిరి హిమాలయాలు, తరువాత తక్కువ ఎత్తు కలిగిన కాగ్మారా, టిబెట్ సరిహద్దు పర్వత శ్రేణులు దాటిన తరువాత మాత్రమే టిబెటన్ పీఠభూమి చేరుకోవచ్చు.
నేపాల్లోని ఇతర ప్రాంతాల్లో 1930ల మధ్యకాలంలోనే బాహ్య తరై ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభమైంది. ఇందుకు కారణం రాణా వంశం పరిమిత పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడం, భారతదేశం నుండి సరిహద్దు దాటి అభివృద్ధి సులభంగా వ్యాపించగలగడం. అయితే రాప్తి అంచల్లో సరిహద్దు ఉత్తర దిశకు తిరిగి కొండల తొలి శ్రేణి అడుగుభాగాన్ని అనుసరించింది. అభివృద్ధికి అనుకూల ప్రాంతాలు ఈ తక్కువ ఎత్తు గల కానీ కఠినమైన పర్వతాల అవతల ఉన్న లోయలకే పరిమితమయ్యాయి. అంతేకాక, ఈ లోయలు USAID 1954లో డీడీటీ పిచికారీ ప్రారంభించే వరకు ప్రమాదకరమైన మలేరియా ప్రభావంలోనే ఉండేవి.
రాప్తి మధ్య పర్వత ప్రాంతాల్లో ఖాట్మాండు ప్రభుత్వానికి ఆసక్తికరమైన ఏకైక ఆర్థిక కార్యకలాపం కన్నాబిస్ ఇండికా మొక్కల నుండి చిన్న స్థాయిలో జరిగే హషీష్ ఉత్పత్తి. ప్రభుత్వ ప్రతినిధులు గంజాయి, చరస్ గుండ్రటి ముద్దలను ఖాట్మాండు తీసుకెళ్లి అక్కడ విక్రయించి భారతదేశానికి ఎగుమతి చేసేవారు. అమెరికా ఒత్తిడి, ప్రోత్సాహాల కారణంగా ఈ వ్యాపారం 1974లో నిలిచిపోయింది. దీనికి ప్రత్యామ్నాయంగా USAID సమశీతోష్ణ వాతావరణ పండ్లు, ఆహార పంటలను నగదు పంటలుగా ప్రోత్సహించింది. అయితే కొండ ప్రాంతాల నుండి సరిపడ రవాణా సౌకర్యాలు లేకపోవడంతో ఈ కార్యక్రమం విఫలమైంది. ఇతరంగా స్థానిక వాణిజ్యం పరిమితంగానే ఉండేది; పరిశ్రమలు లేకపోవడం, జీవనాధార వ్యవసాయం తప్ప మరేదీ లేకపోవడం వల్ల పన్నుల రూపంలో ప్రభుత్వానికి ప్రయోజనం తక్కువగా ఉండేది. అందువల్ల జాతీయ ప్రభుత్వం రాప్తి అంచల్పై పెద్దగా ఆసక్తి చూపలేదు.
1960ల నాటికి భూముల కోసం వెతుకుతున్న కొండప్రాంత ప్రజలు డాంగ్, దేఉఖురి లోయల్లో స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. 1980లలో తూర్పు-పడమర దిశలోని మహేంద్ర హైవే దేశవ్యాప్తంగా నిర్మించబడింది. తరువాత కొయిలాబాస్, ప్యుఠాన్, రోల్పా, డాంగ్ లోయ, స్వర్గద్వారి, సల్యాన్ ప్రాంతాలకు అనుసంధాన రహదారులు నిర్మించబడ్డాయి. దీని వల్ల సాధారణ నేపాలీయులు డాంగ్ విమానాశ్రయం నుండి ఖరీదైన, పరిమిత నేపాల్ ఎయిర్లైన్స్ సేవలపై ఆధారపడకుండా లేదా భారతదేశం గుండా రైళ్లు, బస్సులు, అనేక రోజుల నడక ప్రయాణం చేయకుండా, తక్కువ ఖర్చుతో బస్సుల ద్వారా ఒకటి లేదా రెండు రోజుల్లోనే దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు చేరగలిగారు. ఈ విధంగా రాప్తి అంచల్ చారిత్రక ఒంటరితనం చాలావరకు ముగిసింది. తరువాత ల్యాండ్లైన్, మొబైల్ ఫోన్లు, రేడియో ప్రసారాలు, ఇంటర్నెట్ రాకతో అనుసంధానం మరింత పెరిగింది.
విస్తరిస్తున్న రహదారి వ్యవస్థ మానవ మోసేవారి రవాణాను భర్తీ చేసి రవాణా ఖర్చులను గణనీయంగా తగ్గించింది. స్థానికంగా మరిన్ని వస్తువులు తక్కువ ధరలకు లభ్యమయ్యాయి. అదేవిధంగా ఉపాధి, విద్య కోసం భారతదేశం, మధ్యప్రాచ్యం, యూరప్, అమెరికాకు వెళ్తున్న నేపాలీయ యువకులు, కుటుంబ పెద్దలతో కూడిన డయాస్పోరా పెరుగుదలకు ఇది దోహదపడింది. మరో ప్రభావం ఏమిటంటే అనుసంధాన రహదారుల వెంట ఉన్న బజార్ పట్టణాల్లో సౌకర్యాలు పెరుగుతుండగా, ప్రధానంగా ఖామ్ మగర్ జనజాతులు నివసించే ఎత్తైన అంతర్గత ప్రాంతాల్లో పేదరికం అలాగే కొనసాగడం వల్ల అసమానతలు స్పష్టమయ్యాయి. ప్రభుత్వ నిర్లక్ష్యం, ఎగువ కుల హిందువుల పట్ల చూపిన ప్రాధాన్యతపై ఉన్న చారిత్రక అసంతృప్తికి ఇది తోడైంది. ఫలితంగా ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో నివసించే ఖామ్ ప్రజలు మావోబాది ఉద్యమంలో చేరడానికి సులభంగా ఆకర్షితులయ్యారు. 1996–2006 మధ్య జరిగిన నేపాల్ అంతర్యుద్ధం సమయంలో జాతీయ ప్రభుత్వం రోల్పా, రుకుమ్ ప్రాంతాల నుండి దాదాపుగా బయటకు నెట్టబడింది.
ఇవి కూడా చూడండి
[మార్చు]- నేపాల్ అభివృద్ధి ప్రాంతాలు (పూర్వం)
సూచనలు
[మార్చు]- ↑ Hutt, Michael J. (2004). Himalayan People's War: Nepal's Maoist Rebellion (in ఇంగ్లీష్). Indiana University Press. pp. 192–220. ISBN 978-0-253-21742-4.