Jump to content

రామ్ లీలా

వికీపీడియా నుండి
రామలీలా
रामलीला
2012లో ఢిల్లీలోని రామలీలా మైదానంలో జరిగిన వార్షిక రామలీలలో ఒక దృశ్యం
స్థితిక్రియాశీలం
ప్రక్రియ
  • మతపరమైన ఉత్సవం
  • పండుగ
ఫ్రీక్వెన్సీవార్షికం
స్థలంరామ్‌లీలా మైదానం
ప్రదేశంరామ్‌లీలా మైదానం, న్యూఢిల్లీ, ఢిల్లీ, భారతదేశం
అక్షాంశ రేఖాంశాలు28°38′31″N 77°13′51″E / 28.641892°N 77.230698°E / 28.641892; 77.230698
దేశంభారతదేశం
క్రియాశీల సంవత్సరాలు1625 (1625)–ప్రస్తుతం
ప్రారంభించినది1625 (401 సంవత్సరాల క్రితం) (1625)
వ్యవస్థాపకుడుమేఘా భగత్
మునుపటిదసరా 2024 సందర్భంగా
తరువాతిదసరా 2025 సందర్భంగా
2018లో జరిగిన ప్రపంచ ప్రసిద్ధ రామ్‌నగర్ రామలీలా సందర్భంగా తీసిన చిత్రం

రామలీలా లేదా రామ్‌లీలా (అక్షరార్థంగా "రాముని లీలా" లేదా "రాముని నాటకం") అనేది ప్రాచీన హిందూ ఇతిహాసమైన రామాయణం లేదా దానిపై ఆధారపడిన రామచరితమానస్ వంటి ద్వితీయ సాహిత్య గ్రంథాల ఆధారంగా శ్రీరాముని జీవితాన్ని నాటకరూపంలో పునఃసృష్టి చేసే జానపద నాట్యరూపం.[1] ప్రత్యేకంగా, ఇది భారతదేశంలో శరదృతువులో జరిగే వార్షిక నవరాత్రి ఉత్సవాల సందర్భంగా ప్రదర్శించబడే వేలాది రామకథా నాటకాలు, నృత్యరూపకాలకు సూచనగా ఉపయోగించబడుతుంది.[2][3] సద్గుణం, దుర్గుణం మధ్య జరిగిన పురాణ యుద్ధాన్ని ప్రదర్శించిన అనంతరం, రామలీలా ఉత్సవాలు విజయదశమి (దసరా) రాత్రి జరిగే వేడుకలతో పరాకాష్టకు చేరుకుంటాయి. ఆ సందర్భంగా రావణుడు వంటి రాక్షస దుష్టశక్తుల భారీ ప్రతిమలను దహనం చేస్తారు. సాధారణంగా ఈ కార్యక్రమం బాణాసంచా ప్రదర్శనలతో కూడి ఉంటుంది.[4][5]

రాముడు హిందూ దేవుడు విష్ణువు యొక్క ఏడవ అవతారం. ఆయన రామాయణం అనే సంస్కృత మహాకావ్యానికి ప్రధాన పాత్ర. ఈ కావ్యం నైతిక విలువలను ప్రతిపాదించే కథనాలతో పాటు ప్రదర్శన కళలను కూడా సమన్వయపరుస్తుంది. రామాయణం క్రీస్తుపూర్వ మొదటి సహస్రాబ్దానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది. రామలీలా ఈ కథల ఆధారంగా రూపొందిన నాట్యరూపక సంప్రదాయం.

ఉత్తర భారతదేశంలోని చాలా రామలీలలు, 16వ శతాబ్దానికి చెందిన తులసీదాసు రచించిన అవధీ భాషా కావ్యం రామచరితమానస్ ఆధారంగా రూపొందించబడతాయి.[6][4][7] ఈ కావ్యంలో ఉన్న పద్యాలను సంప్రదాయ రామలీలా ప్రదర్శనల్లో సంభాషణలుగా ఉపయోగిస్తారు.

బహిరంగ ప్రదేశాలలో జరిగే ఈ ప్రదర్శనలను స్థానిక రామలీలా కమిటీలు (సమితులు) నిర్వహిస్తాయి. వీటికి అవసరమైన నిధులను గ్రామస్తులు లేదా పట్టణ ప్రాంతాల్లోని స్థానిక సమాజ సభ్యులు సమకూరుస్తారు.[8] ప్రధాన కళాకారులు ముందుగానే నృత్య-నాటక శిక్షణ పొందుతారు. అయితే అసలు ప్రదర్శన సమయంలో ప్రేక్షకులు, గ్రామస్థులు కూడా స్వచ్ఛందంగా పాల్గొనడం ఈ సంప్రదాయానికి ప్రత్యేకత.[4]

ఈ కళారూపం హిందూ సంస్కృతిలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. అనేక దేవతల కథల ఆధారంగా ఇలాంటి ప్రదర్శనలు ఉన్నప్పటికీ, రామలీలా, దుర్గాపూజ సందర్భంగా జరిగే దుర్గానాటకాలు, అలాగే రాసలీలా రూపంలోని కృష్ణుని కథలు భారత ఉపఖండంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన వార్షిక ప్రదర్శన కళారూపాలుగా గుర్తించబడుతున్నాయి.[9]

రామలీలా ఉత్సవాలను యునెస్కో 2008లో "మానవాళి అమూర్త సాంస్కృతిక వారసత్వం" (Intangible Cultural Heritage of Humanity)గా గుర్తించింది.[4] రామలీలా ప్రత్యేకంగా చారిత్రక ప్రాధాన్యం గల హిందూ నగరాలైన అయోధ్య, వారణాసి, వృందావనం, అల్మోరా, ఉనా, చంబా,[10] సోలన్, సత్నా, మధుబనీ వంటి ఉత్తర ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, బీహార్, మధ్య ప్రదేశ్ రాష్ట్రాల నగరాలలో విశేషంగా నిర్వహించబడుతుంది.[4][11][12]

రామాయణ మహాకావ్యం, దానిపై ఆధారపడిన నాటక సంప్రదాయం క్రీస్తుశకం తొలి సహస్రాబ్దంలోనే ఆగ్నేయాసియాకు వ్యాపించింది. రామాయణ ఆధారిత రామలీలా, ముఖ్యంగా ఇండోనేషియాలోని బాలి హిందూ సమాజంలో, అలాగే మయన్మార్, కంబోడియా, థాయిలాండ్ దేశాలలో ప్రదర్శన కళల సంప్రదాయంలో భాగంగా కొనసాగుతోంది.[13]

19వ, 20వ శతాబ్దాలలో భారతీయులు ఒప్పంద కార్మికులుగా యూరోపియన్ వలస ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లడంతో, రామలీలా సంప్రదాయం ప్రపంచంలోని అనేక దేశాలకు వ్యాపించింది. ప్రస్తుతం ఫిజీ, గయానా, మలేషియా, మారిషస్, సింగపూర్, దక్షిణాఫ్రికా, సురినామ్, ట్రినిడాడ్, టొబాగో వంటి దేశాలలో రామలీలా సాంస్కృతిక వేడుకలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. అదేవిధంగా అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు, కెనడా, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, నెదర్లాండ్స్, ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ దేశాలలో కూడా ఈ సంప్రదాయం కనిపిస్తుంది.[14][15]

శబ్దవ్యుత్పత్తి, నామకరణం

[మార్చు]

రామలీలా అనే పదం సంస్కృతంలోని "రామ" (విష్ణువు యొక్క అవతారం), "లీలా" (ఆట, క్రీడ, నాటకం) అనే పదాల సమాసం. జేమ్స్ లోచ్‌టెఫెల్డ్ ప్రకారం, ఈ పదం "రాముని గురించిన నాటకీయ ప్రదర్శన" అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది వినోదాత్మక కార్యక్రమమే కాక, నటులకు, ప్రేక్షకులకు ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఒక గంభీరమైన మతాచారంగా కూడా భావించబడుతుంది.[16] నార్విన్ హైన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, రామ్ లీలా అనే పదానికి అక్షరార్థం "రాముని క్రీడ" అని. అయితే ఇక్కడ "క్రీడ" అనే పదాన్ని తాత్విక దృష్టితో అర్థం చేసుకోవాలి. వైష్ణవ సంప్రదాయం ప్రకారం పరమాత్మ (విష్ణువు) ఈ భౌతిక ప్రపంచాన్ని సృష్టించాల్సిన అవసరం లేకుండానే అవతారరూపంలో అవతరించి, స్వచ్ఛందంగా, ఆనందంగా, నిస్వార్థంగా ఈ లోకంలో తన పాత్రను పోషిస్తాడు. ఆ దైవకార్యాన్నే "లీలా" లేదా "క్రీడ"గా భావిస్తారు.[17] రామలీలా ప్రదర్శనల కోసం కలిసి శిక్షణ పొందుతూ నాటకాలను ప్రదర్శించే నటబృందాలను మండలిలు (Mandalis) అని పిలుస్తారు.[17]

చరిత్ర

[మార్చు]
ఇండోనేషియాలోని బాలిలో రామాయణం ఆధారంగా ప్రదర్శన ఇస్తున్న రామలీలా నృత్యబృందం

ప్రదర్శన కళలు భారతదేశపు ప్రాచీన సంప్రదాయాలలో ఒకటి. సంస్కృత హిందూ గ్రంథమైన నాట్యశాస్త్రం ప్రదర్శన కళల ప్రాముఖ్యతను ఈ విధంగా వివరిస్తుంది:[18][19]

నాట్యం (నాటకం, నృత్యం) ఐదవ వేదంగా ఉండాలి.
ఇది ఒక ఇతిహాస కథతో మిళితమై,
ధర్మం, సంపద, ఆనందం, ఆధ్యాత్మిక విముక్తిని ప్రసాదించాలి.
ఇది ప్రతి శాస్త్రంలోని సారాంశాన్ని కలిగి ఉండి,
ప్రతి కళను అభివృద్ధి పరచాలి.

— నాట్యశాస్త్రం 1.14–15[20][21]

రామలీలా హిందూమతంలోని అనేక ప్రదర్శన కళా ఉత్సవాలలో ఒకటి.[22] రామాయణం మహాకావ్యం క్రీస్తుపూర్వ మొదటి సహస్రాబ్దానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది. ఇది భారతీయ సాహిత్యంలో అత్యంత ప్రాచీనమైన ఇతిహాస ప్రక్రియలలో ఒకటి.

అయితే తొలి రామలీలా ప్రదర్శనలు ఎప్పుడు ప్రారంభమయ్యాయో స్పష్టంగా తెలియదు. 16వ శతాబ్దానికి చెందిన తులసీదాసు రచించిన రామచరితమానస్ ఆధారంగా జరిగిన మొదటి నాటక ప్రదర్శనలకు చారిత్రక ఆధారాలు లేవు. అయినప్పటికీ, సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన శిష్యుడైన మేఘా భగత్ 1625లో రామచరితమానస్ ఆధారిత రామలీలను ప్రారంభించినట్లు చెబుతారు.[23] భారతీయ అధ్యయనాలలో (ఇండాలజీ) నిపుణుడైన నార్విన్ హైన్ ప్రకారం, రామలీలా 1625కు ముందే ప్రాచుర్యంలో ఉంది. కనీసం క్రీ.శ. 1200 నుండి 1500 మధ్యకాలంలో ఉత్తర భారతదేశంలో రామలీలా ప్రదర్శనలు జరిగేవి. అయితే అవి తులసీదాసు రచనపై కాకుండా వాల్మీకి రామాయణం ఆధారంగా ఉండేవి.[23][24][25] రిచర్డ్ షెఖ్నర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఆధునిక రామలీలకు మరింత లోతైన చారిత్రక మూలాలు ఉన్నాయి. ఎందుకంటే ఇవి ప్రాచీన సంస్కృత గ్రంథాల బోధనలను, ఆధునిక రంగస్థల సాంకేతికతలను సమన్వయపరుస్తాయి.[26]

ఎల్లోరాలోని 16వ గుహలో 8వ శతాబ్దానికి చెందిన రామాయణ శిల్పకళ. అప్పటికే భారతీయ సమాజంలో రామాయణానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను ఇది సూచిస్తుంది.[27]

భారతీయ ఇతిహాసాలపై పరిశోధనలు చేసిన సంస్కృత పండితుడు జాన్ బ్రాకింగ్టన్ ప్రకారం, రామలీలా భారతదేశంలోని ఒక ప్రాచీన సంప్రదాయం కావచ్చని భావించవచ్చు. ఎందుకంటే భారతీయ మత సంప్రదాయాలలో లిఖిత ప్రతులు చాలా తర్వాత కాలంలో వచ్చాయని, అంతకుముందు ప్రాచీన గ్రంథాలు ప్రధానంగా మౌఖిక సంప్రదాయం ద్వారా తరతరాలకు సంక్రమించాయని పండితులు సాధారణంగా అంగీకరిస్తున్నారు.[28]

అందువల్ల రామలీలా మాత్రమే కాకుండా, భారతదేశపు ఇతర ప్రాచీన ఇతిహాసాలు కూడా భాట్లు, కథకులు, శిష్యులచే రామలీలా తరహాలో పఠించబడి, ప్రదర్శించబడి, ఒక తరం నుంచి మరొక తరానికి మౌఖికంగా సంక్రమించాయని భావించవచ్చు. వివిధ ప్రాంతాలలోని అనేక బృందాలు ఒకే విధమైన ప్రదర్శన నియమాలను అనుసరించడం ద్వారా ఈ సంప్రదాయాలు విస్తృత భౌగోళిక ప్రాంతంలో పరిరక్షించబడ్డాయి.

బ్రాకింగ్టన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, రామాయణంలో సుమారు 20,000 శ్లోకాలు, మహాభారతంలో సుమారు 100,000 శ్లోకాలు ఉన్నాయి. ఇవి లిఖితరూపం లేకుండా రెండువేల సంవత్సరాలకు పైగా కాలం పాటు కేవలం మౌఖిక సంప్రదాయంలోనే నిలిచిపోవడం కష్టం. కాబట్టి రామలీలా సంప్రదాయం ఆధునిక కాలంలో మాత్రమే ఉద్భవించిందని భావించడం అసంభవమని ఆయన పేర్కొంటాడు.[28]

కొంతమంది వలస పాలనా కాలపు ఇండాలజిస్టులు రామాయణం ఆధునిక కాలానికి చెందిన గ్రంథమని వాదించారు. అయితే ఆ సిద్ధాంతాన్ని తరువాత విరమించారు. ఎందుకంటే జైన సాహిత్యంలో, ఎల్లోరా గుహలు వంటి దేవాలయాల్లోని రామాయణ శిల్పాల్లో, అలాగే తొలి సహస్రాబ్దానికి చెందిన ఆగ్నేయాసియా దేవాలయ శిల్పకళ, సంస్కృతిలో రామాయణానికి సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి.[28][29][27]

నార్విన్ హైన్ ప్రకారం, ప్రస్తుత రూపంలోని రామలీలా తులసీదాసు 16వ శతాబ్దంలో రామచరితమానస్ రచించిన తరువాత విస్తరించింది. అయితే రామాయణ కథలను నృత్య-నాటక రూపంలో ప్రదర్శించే సంప్రదాయం అంతకంటే చాలా పురాతనమైనది. ముఖ్యంగా మథుర ప్రాంతంలో, బహుశా క్రీస్తుశకం తొలి శతాబ్దాల నుంచే వైష్ణవం సంప్రదాయంలో రామాయణ ప్రదర్శనలు ఉండి ఉండవచ్చని ఆయన సూచిస్తాడు. దీనికి ఆధారంగా కథకళి, యక్షగానం, కథక్, ఇతర భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యాలులో కనిపించే రామలీలతో పోలికలున్న అంశాలు, ఇతివృత్తాలు, శైలులను ప్రస్తావిస్తాడు.[30]

జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ 1825లో వారణాసిలో జరిగిన రామలీలా ఉత్సవాల గురించి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాధారాలతో కూడిన వర్ణనను రాశాడు. అలాగే హెచ్. నిహుస్ 1905లో ఘాజీపూర్లో జరిగిన రామలీలను వివరించాడు.[17] నార్విన్ హైన్ 1949, 1950 సంవత్సరాలలో జరిగిన రామలీలను పరిశీలించి వివరించాడు. ఆ కాలం భారత విభజన అనంతరం సామాజిక, రాజకీయ కల్లోలాలతో కూడినదిగా ఉంది. ఆయన తన పరిశీలనలను మథురలోని రామలీలా ప్రదర్శనల ఆధారంగా నమోదు చేశాడు.[17]

వివరణ

[మార్చు]
రామలీలా రామాయణ ఇతిహాసాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని సాగుతుంది. ఇక్కడ రాముడు తన భార్య సీత, సోదరుడు లక్ష్మణుడితో చిత్రీకరించబడ్డాడు.

రామలీలా హిందూ దేవుడైన రాముడు జీవితకథను నాటకరూపంలో ప్రదర్శించే కళారూపం. ఇందులో రాముని బాల్యం, అలాగే సీత, లక్ష్మణుడు, రావణుడు వంటి ప్రధాన పాత్రల బాల్యకథలు కూడా ఉంటాయి. సీతా-రాముల వివాహం, ధర్మాన్ని కాపాడేందుకు రాముడు రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి అరణ్యవాసానికి వెళ్లడం, సీతా-లక్ష్మణులు ఆయనతో పాటు వెళ్లడం, భారతదేశంలోని అడవులు, ఆశ్రమాల గుండా వారి ప్రయాణం, మహర్షులతో వారి సమావేశాలు, రావణుడు సీతను అపహరించడం, రామ-లక్ష్మణుల దుఃఖం, అడవిలోని వానరులు వంటి జీవుల సహాయంతో సైన్యాన్ని సమీకరించడం, లంకకు ప్రయాణం, సత్యాసత్యాల మధ్య యుద్ధం, రావణ సంహారం, రాముని అయోధ్యకు తిరిగి రావడం, పట్టాభిషేకం, తదనంతర జీవితం వంటి ప్రధాన ఘట్టాలు ఇందులో ప్రదర్శించబడతాయి.[2][31][32]

రామలీలా ఉత్సవాలు ఈ కథను నాటకరూపంలో ప్రదర్శిస్తాయి. ఇవి సాధారణంగా సెప్టెంబరు లేదా అక్టోబరు నెలల్లో వచ్చే శరదృతువు నవరాత్రి ఉత్సవ కాలంలో అనేక గ్రామాలు, పట్టణాలు, నగరాల పరిసర ప్రాంతాల్లో నిర్వహించబడతాయి. యునెస్కో ప్రకారం, ఈ ఉత్సవం ఒక మతపరమైన, సాంస్కృతిక కార్యక్రమం. ఇది కులం, మతం, వయస్సు అనే భేదాలు లేకుండా ప్రజలందరినీ ఒకచోట చేర్చుతుంది.[4] గ్రామస్తులు వంటి ప్రేక్షకులు స్వచ్ఛందంగా పాల్గొని పాత్రలు పోషించడం, వేదిక ఏర్పాటులో సహాయం చేయడం, దుస్తులు తయారు చేయడం, రామలీలా ప్రదర్శన స్థలాన్ని శుభ్రపరచడం వంటి పనుల్లో భాగస్వాములు అవుతారు.[4]

భారతదేశంలోని ఒక గ్రామీణ రామలీలా వేదిక నిర్మాణం జరుగుతున్న దృశ్యం. చివరలో దహనం చేయబడే పెద్ద విగ్రహం రావణునిది.

సాంప్రదాయంగా రామలీలను రాత్రివేళల్లో తాత్కాలిక బహిరంగ వేదికలపై నిర్వహిస్తారు. సమాజంలోని అన్ని వర్గాలకు చెందిన ఔత్సాహిక నటుల బృందాలు ఇందులో పాల్గొంటాయి.[2][31] గాయకులు, వాద్యకారులు, పురుషులు, మహిళలు, వృద్ధులు, యువకులు వివిధ పాత్రలను పోషిస్తారు. వారు సంగీతంతో పాటు పద్యాలను ఆలపిస్తూ, సంభాషణలను వినిపిస్తారు. ఈ ప్రదర్శనలలోని కథనం, సంభాషణలు సాధారణంగా రామచరితమానస్ ఆధారంగా ఉంటాయి. సంభాషణలు చాలాసార్లు తక్షణ సృజనాత్మకతతో, ప్రేక్షకుల ప్రతిస్పందనలకు అనుగుణంగా మారుతూ ఉంటాయి.

ఢోల్ వాదకులు, ఇతర సంగీతకారులు కూడా ప్రదర్శనలో భాగమవుతారు. కథ సాగుతున్న కొద్దీ ప్రేక్షకులు ఈలలు వేయడం, వ్యాఖ్యలు చేయడం వంటి చర్యలతో ఉత్సాహభరితమైన వాతావరణం ఏర్పడుతుంది. వేదిక చుట్టూ ఆహార దుకాణాలు ఉంటాయి; పెద్ద ప్రదర్శనల దగ్గర జాతర కూడా జరుగుతుంది. చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు తాత్కాలికంగా బజార్లుగా మారి ప్రేక్షకుల అవసరాలను తీర్చుతాయి. ఏర్పాట్లను సాధారణంగా ఒక కమిటీ (సమితి) పర్యవేక్షిస్తుంది.[31]

అనేక గ్రామీణ ప్రాంతాలలో రామలీలకు శతాబ్దాలుగా స్థిరమైన ప్రదర్శన ప్రదేశాలు ఏర్పడ్డాయి. గతంలో మతపరమైన యాత్రలా, ప్రజలు మైళ్ల కొద్దీ నడిచి ప్రతిరోజూ రాత్రి ఈ నాటకాలను వీక్షించడానికి వచ్చేవారు. నటులు సాధారణంగా పారితోషికం పొందరు లేదా చాలా తక్కువ మొత్తమే పొందుతారు. అయితే గ్రామస్తులు లేదా నిర్వహణ కమిటీ వారు వారికి ఉచిత ఆహారం, వసతి కల్పిస్తారు. ప్రదర్శనల వ్యయాలు ఎక్కువగా స్థానిక విరాళాలు, సమాజం నిర్వహించే నిధుల సేకరణ ద్వారా సమకూర్చబడతాయి.[2][31][33]

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పండిత్ రాధేశ్యామ్ కథావాచక్ రచించిన రాధేశ్యామ్ రామాయణం అనే కవితా గ్రంథం రామలీలా రంగస్థల ప్రదర్శనల్లో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడింది. ఆ కాలంలోని రాజకీయ పరిస్థితులపై వ్యాఖ్యానాలతో పాటు, సరళమైన భాష, ప్రతీకాత్మకత కారణంగా ఇది ప్రజాదరణ పొందింది. యుద్ధ సన్నివేశాలు, భావోద్వేగభరిత ఘట్టాలకు అనుకూలంగా ఉండే సంభాషణలు ఇందులో ఉన్నాయి.[34]

రామలీలా అనేది సాధారణ నాటకశాలలో ప్రదర్శించే ఒక నాటకం మాత్రమే కాదు. ప్రేక్షకులు కూడా ఇందులో చురుకుగా పాల్గొనేలా రూపొందించబడిన ప్రత్యేక కళారూపం. పెద్ద ప్రదర్శనలలో ప్రేక్షకులు నటులతో కలిసి ఒక ప్రదేశం నుండి మరొక ప్రదేశానికి నడుస్తారు; శ్లోకాలను లేదా పద్యాలను కలిసి పఠిస్తారు; కొన్నిసార్లు కథలోని చిన్న లేదా ముఖ్యమైన పాత్రలుగా తాము కూడా పాల్గొంటారు. ప్రధాన పాత్రలను మాత్రం శిక్షణ పొందిన కళాకారుల బృందం పోషిస్తుంది.

మంచి శక్తులు విజయం సాధించినప్పుడు ప్రేక్షకులు ఆనందోత్సాహాలు వ్యక్తం చేస్తారు. సీత అపహరణ వంటి విషాద ఘట్టాల సమయంలో వారు దుఃఖాన్ని పంచుకుంటారు. రావణుడు వంటి దుష్టపాత్రల భారీ బొమ్మలను దహనం చేసే కార్యక్రమంలో పాల్గొంటారు. రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు జరిగే ఉత్సవాల్లో మొత్తం సమాజం భాగస్వామి అవుతుంది. ఈ విధంగా రామలీలా కేవలం ఒక నాటక ప్రదర్శన కాకుండా, భక్తులను కథలో పూర్తిగా లీనమయ్యేలా చేసే ఒక ఆధ్యాత్మిక అనుభవంగా భావించబడుతుంది.[35][36]

ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలు

[మార్చు]
రామలీలా బృందం (మండలి) యొక్క ప్రధాన కళాకారులు, దర్శకుడు (వ్యాస)

నేడు భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలు తమకంటూ ప్రత్యేకమైన రామలీలా శైలులను అభివృద్ధి చేసుకున్నాయి. ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోనే అనేక రకాల ప్రదర్శన విధానాలు ఉన్నాయి. వాటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినది రామ్‌నగర్ రామలీలా. ఇది 31 రోజులపాటు జరిగే విశాలమైన ఉత్సవం. ఇతర ప్రాంతాలలో జరిగే చాలా రామలీలలు సాధారణంగా 10 రోజులపాటు నిర్వహించబడి, దసరా రోజున ముగుస్తాయి.[2][31]

ఇతర రూపాంతరాలలో ఝాంకీ (Jhanki) లేదా దృశ్యరూప ఊరేగింపుల (Tableaux) శైలి ముఖ్యమైనది. ఇందులో రాముని జీవితంలోని వివిధ ఘట్టాలను ప్రతిబింబించే రంగురంగుల అలంకార వాహనాలు, దృశ్యాలు పట్టణ వీధులలో ప్రదర్శిస్తారు.[37]

2008లో యునెస్కో విడుదల చేసిన నివేదిక ప్రకారం, అయోధ్య, రామ్‌నగర్, వారణాసి, వారణాసి, వృందావనం, అల్మోరా, సత్నా,, మధుబనీ ప్రాంతాలలో నిర్వహించే రామలీలా సంప్రదాయాలు అత్యంత విశిష్టమైనవిగా గుర్తించబడ్డాయి.[14]

మరొక రూపం సంగీత నాటక (ఒపెరాటిక్) శైలి. ఇందులో జానపద నాటక అంశాలు విస్తృతంగా కలిసిపోతాయి. సాంప్రదాయ రామలీలలో రామచరితమానస్ పద్యాలు కేవలం సంభాషణలుగా మాత్రమే కాకుండా, సమూహగానంగా (కోరస్) కూడా ఉపయోగించబడతాయి. అదనంగా, వృత్తిపరమైన కళాబృందాలు నిర్వహించే రామలీలలను మండలి రామలీలా అని పిలుస్తారు.[38]

నగర ప్రాంతాల్లో నిర్వహించే అనేక రామలీలల్లో ఇప్పుడు సంభాషణలు ఖడీ బోలీ లేదా స్థానిక భాషా మాండలికాల్లో రచించబడుతున్నాయి. అయినప్పటికీ, కథను ప్రేక్షకులపై గరిష్ఠ ప్రభావం చూపే విధంగా మెలోడ్రామాటిక్ శైలిలోనే ప్రదర్శిస్తారు. కథ అందరికీ తెలిసినదే అయినప్పటికీ, భక్తి భావనతో పాటు దృశ్య వైభవాన్ని ఆస్వాదించడానికి ప్రజలు రామలీలను వీక్షిస్తారు. అందువల్ల రామలీలా చిన్న గ్రామాలు, పట్టణాలకే కాకుండా పెద్ద నగరాల సామాజిక, మతపరమైన జీవితంలో కూడా ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా నిలిచింది.

బెంగాల్‌కు చెందిన జాత్రా వంటి ఇతర భారతీయ జానపద నాటక సంప్రదాయాల మాదిరిగానే, రామలీలా కథాంశాల్లో కూడా సమకాలీన అంశాలు, సామాజిక వ్యాఖ్యలు,, హాస్యరూప విమర్శలు చేర్చబడుతూ ఉంటాయి.

రామ్‌నగర్, వారణాసిలో రామలీలా

[మార్చు]

గంగా నది అవతల, ప్రముఖ హిందూ తీర్థక్షేత్రమైన వారణాసికి ఎదురుగా ఉన్న రామ్‌నగర్లో రామలీలా ప్రదర్శన సంప్రదాయాన్ని సుమారు 1830 ప్రాంతంలో కాశీ నరేశ్ మహారాజా ఉదిత్ నారాయణ్ సింగ్ ప్రారంభించారు. దీనికి పండిత్ లక్ష్మీ నారాయణ్ పాండే కుటుంబం (ప్రస్తుత వ్యాసజీ వంశం) సహకరించింది.[39][40]

ఆయన వారసుడైన మహారాజా ఈశ్వరీ ప్రసాద్ నారాయణ్ సింగ్ కాలంలో ఈ రామలీలా మరింత ప్రజాదరణ పొందింది. అనంతరం బనారస్ రాజవంశంకు చెందిన మహారాజుల నిరంతర ప్రోత్సాహంతో ఇది ఒక విశాలమైన భాగస్వామ్య వాతావరణ నాటకరూపంగా (Environmental Theatre లేదా Site-specific Theatre) అభివృద్ధి చెందింది. ఇందులో కొన్ని ప్రదర్శనలకు వేలాది మంది, మరికొన్నింటికి లక్షమందికి పైగా ప్రేక్షకులు హాజరవుతారు.[41]

1834లో రామ్‌నగర్ కోట వద్ద బెనారస్ రాజు సమక్షంలో జరిగిన రామలీలా మేళా; రావణుడి బొమ్మలను దహనం చేయడంతో ముగిసే రామలీలా ఉత్సవ దృశ్యం.

రామలీలా అనేది శ్రీరాముని ఇతిహాస గాథను వివరిస్తూ సాగే నాటకాల పరంపర. ఈ కథనం తులసీదాస్ రచించిన రామచరితమానస్ ఆధారంగా ఉంటుంది. మహారాజు ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించబడే ఈ నాటకాలు రామ్‌నగర్‌లో 31 రోజులపాటు ప్రతి సాయంత్రం ప్రదర్శించబడతాయి.[40]

రామ్‌నగర్ రామలీలా ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, సాధారణంగా ఇతర ప్రాంతాలలో సంక్షిప్తంగా 10 రోజులలో ప్రదర్శించే రామకథకు బదులుగా, ఇక్కడ మొత్తం రామచరితమానస్ను 31 రోజులపాటు పూర్తిగా పఠించి ప్రదర్శిస్తారు. అద్భుతమైన వేదికలు, సంభాషణలు, దృశ్య వైభవం కారణంగా ఇది విశేష ఖ్యాతిని సంపాదించింది.

రామ్‌నగర్‌లో రామాయణంలోని ప్రధాన సంఘటనలు జరిగిన ప్రదేశాల పేర్లతో అనేక శాశ్వత వేదికలు నిర్మించబడ్డాయి. అదనంగా, ప్రదర్శనల కోసం తాత్కాలిక నిర్మాణాలు కూడా ఏర్పాటు చేయబడతాయి. ఇవి అశోకవాటిక, జనకపురి, పంచవటి, లంక వంటి ప్రదేశాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ విధంగా మొత్తం పట్టణం ఒక భారీ బహిరంగ రంగస్థలంగా మారిపోతుంది. కథలో ప్రతి ఘట్టం కొత్త ప్రదేశానికి మారినప్పుడు ప్రేక్షకులు కూడా నటులతో పాటు అక్కడికి కదులుతారు. నాటకం కొనసాగుతున్న కొద్దీ ప్రేక్షకులు గాన బృందంలో చేరి పద్యాలను ఆలపిస్తారు. దీనివల్ల వారు కేవలం వీక్షకులుగా కాకుండా కథలో భాగస్వాములైన అనుభూతిని పొందుతారు.[42][43]

సాంప్రదాయ వేషధారణలో రావణుడు పాత్ర పోషిస్తున్న రామలీలా నటుడు

రామలీలా ప్రారంభానికి అనేక వారాల ముందుగానే ఏర్పాట్లు మొదలవుతాయి. పాత్రల ఎంపిక (ఆడిషన్) ప్రక్రియను సంప్రదాయబద్ధంగా మహారాజే పర్యవేక్షిస్తారు. స్వరూపాలు (Svarupas) అని పిలువబడే రామాయణంలోని ప్రధాన పాత్రలకు స్థానిక నటులను ఎంపిక చేస్తారు. ముఖ్యమైన పాత్రలు తరతరాలుగా కొన్ని కుటుంబాలకు వారసత్వంగా కొనసాగుతున్నాయి. ఉదాహరణకు, రావణుడు పాత్రను 1835 నుండి 1990 వరకు ఒకే కుటుంబానికి చెందిన వ్యక్తులు పోషించారు. అలాగే హనుమంతుడు, జటాయువు, జనకుడు పాత్రలను సంప్రదాయంగా వ్యాస కుటుంబం ఎంపిక చేస్తుంది.[43]

దసరా ఉత్సవాలు రంగురంగుల ఊరేగింపుతో ప్రారంభమవుతాయి. ఆ సమయంలో కాశీ నరేశ్ ఏనుగు మీద ఊరేగింపుకు నాయకత్వం వహిస్తారు.[40] అనంతరం పట్టు వస్త్రాలు, జరీ అలంకారాలతో శోభాయమానంగా కనిపిస్తూ, రామ్‌నగర్ కోట వద్ద నెల రోజులపాటు సాగే రామలీలా జానపద నాటకోత్సవాన్ని ప్రారంభిస్తారు.[40]

ఈ కాలంలో రామాయణీలు (Ramayanis) అని పిలువబడే వందలాది మంది సాధులు పట్టణానికి చేరుకుని రామచరితమానస్ను వీక్షిస్తూ, పారాయణం చేస్తారు. అనేక మంది ప్రేక్షకులు తమ వెంట మానస్ (రామచరితమానస్ ప్రతులు) తీసుకువచ్చి, పాత్రలు సంభాషణలు చెప్పిన వెంటనే సంబంధిత పద్యాలను అనుసరిస్తూ చదువుతారు.[44][45]

ఈ ఇతిహాసం, ఉత్సవం వారి ఆధ్యాత్మిక సాధనలో భాగం. వారు రామలీలను కేవలం చూడటానికి వెళ్లరు; దానిలో పూర్తిగా లీనమైపోతారు.[33]

రామలీలా కార్యక్రమంలో దహనం కోసం సిద్ధంగా ఉంచిన రావణుడు బొమ్మ.

ప్రదర్శన సమయంలో పట్టణ స్థలం ద్వంద్వ రూపాంతరాన్ని అనుభవిస్తుంది. మొదట అది ఒక సాధారణ నగరం నుండి నాటక వేదికగా మారుతుంది; అనంతరం అది పురాణ గాథల భౌగోళిక ప్రపంచంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. కథ ముందుకు సాగుతున్న కొద్దీ ప్రదర్శన యొక్క విస్తృతి పురాణ పరిమాణాలను సంతరించుకుంటుంది. చివరికి రాముడు తిరిగి అయోధ్యకు చేరుకున్నప్పుడు మాత్రమే అది మళ్లీ సాధారణ స్థితికి వస్తుంది. ఆ సమయంలో రాజు స్వయంగా నాటకంలో భాగమవడం ద్వారా స్థానిక సామాజిక అంశాలు కూడా కథలో కలిసిపోతాయి.

నాటకం ముగిసిన తరువాత స్వరూపాలు (పాత్రధారులు) తమ పూలమాలలను తొలగించి రాజకుటుంబ సభ్యులకు సమర్పిస్తారు. అనంతరం ప్రేక్షకులకు చివరిసారిగా దర్శనం ఇస్తారు.[46]

ప్రతి ఘట్టం (లీలా) ముగింపులో ఒక ఆరతి నిర్వహించబడుతుంది. ఆ సమయంలో “హర్ హర్ మహాదేవ్” లేదా “బోలో! రాజా రామచంద్ర కీ జై!” అనే నినాదాలు మారుమోగుతాయి. ప్రేక్షకులు కూడా వాటిలో పాల్గొంటారు. అనంతరం ఝాంకీ (Jhanki) అనే ప్రత్యేక దృశ్య ప్రదర్శన జరుగుతుంది. ఇందులో రామచరితమానస్లోని ముఖ్య ఘట్టాలను నిశ్చల రూపంలో (tableaux) ప్రదర్శిస్తారు. ఇవి కథ యొక్క సందేశాన్ని ప్రేక్షకులకు స్పష్టంగా గుర్తుచేయడమే కాకుండా, వాటి అద్భుత దృశ్యరూపం వల్ల కూడా విశేష ఆదరణ పొందుతాయి.[46]

ఈ రామలీలా ఆరంభానికి సంబంధించిన అనేక స్థానిక కథనాలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. వాటిలో ఒక కథనం ప్రకారం, గంగా వరదల కారణంగా వారణాసిలో రామలీలా నిర్వహణకు అంతరాయం కలగడంతో, సమీపంలోని చోటా మిర్జాపూర్ గ్రామంలో తొలిసారిగా దీనిని ప్రదర్శించారని చెబుతారు. అనంతరం అది అభివృద్ధి చెంది ప్రస్తుత రామ్‌నగర్ రామలీలగా రూపాంతరం చెందింది. నేడు ఇది రామాయణానికి అత్యంత సాంప్రదాయికమైన రంగస్థల రూపాంతరంగా గుర్తించబడుతోంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక మంది పండితులు దీన్ని దశాబ్దాలుగా అధ్యయనం చేస్తున్నారు.[47]

చివరి రోజున ఉత్సవాలు పరాకాష్ఠకు చేరుకుంటాయి. ఆ రోజు రాముడు రాక్షసరాజు రావణుడును సంహరిస్తాడు.[40] ఈ మహోత్సవాన్ని వీక్షించడానికి, భారీ ఊరేగింపుల్లో పాల్గొనడానికి ప్రతి సంవత్సరం పది లక్షలకుపైగా యాత్రికులు కాశీ నరేశ్ ఆధ్వర్యంలో జరిగే కార్యక్రమాలకు హాజరవుతారు.[48]

శ్రీ సీతారామ్ ధర్మమండల్, సరైహర్‌ఖు, జౌన్‌పూర్

[మార్చు]

సరైహర్‌ఖు గ్రామం భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం, జౌన్‌పూర్ జిల్లాలో, జౌన్‌పూర్–లక్నో రహదారిపై, జౌన్‌పూర్ నగరానికి సుమారు 18 కి.మీ. (11 మైళ్లు) దూరంలో ఉంది. ఇక్కడ రామలీలా ప్రదర్శనలు బ్రిటిష్ పాలనా కాలంలో 1932లో ప్రారంభమయ్యాయి. అప్పటి నుండి భగవంతుని కృపతో ప్రతి సంవత్సరం నిరంతరంగా దసరా సందర్భంగా నిర్వహించబడుతున్నాయి. ఈ సంస్థ వెండి, బంగారు, వజ్రోత్సవాలను కూడా జరుపుకుంది.

ఈ సంస్థ యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం భక్తిని వ్యాప్తి చేయడం, శ్రీరామచంద్రుని ధర్మ నియమాలను ప్రజలకు బోధించడం. అందుకోసం ప్రతి సంవత్సరం దసరా సందర్భంగా రామలీలాను నిర్వహిస్తుంది. ఈ సంస్థ ఎంతో పురాతనమైనదిగా, ప్రసిద్ధిగాంచినదిగా భావించబడుతుంది. ప్రతి సంవత్సరం భారీ సంఖ్యలో ప్రేక్షకులు ఈ కార్యక్రమాలను వీక్షించడానికి ఇక్కడికి వస్తారు.

ఇక్కడ రామలీలా ఐదు రోజులపాటు ప్రదర్శించబడుతుంది. ఆరవ రోజు గ్రామంలో విజయదశమి పేరుతో ఒక పెద్ద జాతర నిర్వహించబడుతుంది. ఈ సంస్థ ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ప్రారంభంలో ఇది గ్రామంలోని కాయస్థ కుటుంబ సభ్యులతో మాత్రమే ఏర్పడింది. ప్రస్తుతం ఈ సంస్థలో 100 మందికిపైగా సభ్యులు ఉన్నారు. వీరిలో అనేక మంది భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలోనే కాకుండా విదేశాల్లో కూడా వివిధ ముఖ్య రంగాలలో పనిచేస్తున్నారు.

ప్రతి సంవత్సరం సభ్యులే కాకుండా, ప్రేక్షకులు కూడా తమ కుటుంబాలతో కలిసి ఆరు రోజులపాటు కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడానికి వస్తారు. వారు తమ వ్యక్తిగత పనులను పక్కనబెట్టి ఈ ఉత్సవానికి హాజరవుతారు. ఇది గ్రామ ప్రజల మధ్య ఉన్న ఐక్యత, ప్రేమ, సామాజిక బంధానికి ఒక ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది. అనేక ప్రముఖ వ్యక్తులు కూడా ఈ రామలీలను వీక్షించడానికి వస్తుంటారు.

భౌగోళిక వ్యాప్తి

[మార్చు]
ఆధునిక రామాయణ నృత్యనాటక ప్రదర్శన.

శతాబ్దాలుగా రామలీలా ఒక అత్యంత గౌరవనీయమైన కళారూపంగా అభివృద్ధి చెందింది. అనివాస భారతీయులు (Indian diaspora) ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించడంతో, ఇది కేవలం "సాంస్కృతిక పునరుద్ధరణ" రూపంగా కాకుండా, నిరంతర భక్తి భావనకు నూతన వ్యక్తీకరణగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యాపించింది.

ప్రస్తుతం భారత ఉపఖండం నుండి వలస వెళ్లిన హిందూ సమాజాలు ఉన్న చాలా దేశాలలో రామలీలా ప్రదర్శించబడుతోంది. ఇందులో భారతదేశం, నేపాల్, పాకిస్తాన్ ప్రజలతో పాటు విదేశాలలో నివసించే సమాజాలు కూడా ఉన్నాయి. భారత ఉపఖండం వెలుపల ఫిజీ, మారిషస్, దక్షిణాఫ్రికా, కెనడా, గయానా, సురినామ్, ట్రినిడాడ్ అండ్ టొబాగో, గల్ఫ్ దేశాలు, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, నెదర్లాండ్స్, యునైటెడ్ స్టేట్స్, ఆస్ట్రేలియా,, న్యూజిలాండ్ దేశాలలో కూడా రామలీలా నిర్వహించబడుతోంది.

ఆసియాలోని కొన్ని సంస్కృతుల్లో కూడా రామాయణం ఆధారంగా ఇలాంటి నాటక సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, లావోస్, ఈశాన్య థాయ్‌లాండ్ ప్రాంతాలలో ఫ్రా లక్ ఫ్రా లామ్ (Phra Lak Phra Lam) అనే జానపద నాటక సంప్రదాయం ఉంది. ఇందులో లక్, లామ్ అనేవి వరుసగా లక్ష్మణుడు, రాముని లావో భాషా పేర్లు.[49]

రామకథ మరొక ప్రజాదరణ పొందిన కళారూపంలో కూడా ప్రదర్శించబడుతుంది. అవి రాత్రిపూట జరిగే నీడబొమ్మల ప్రదర్శనలు (shadow puppetry) లేదా పగటిపూట నిర్వహించే బొమ్మలాటలు. వీటిని కేరళలో తోల్పావకూతు (Tolpavakoothu), ఒడిశాలో రావణ ఛాయ (Ravana Chhaya), కంబోడియాలో నాంగ్ స్బెక్ థోమ్ (Nang Sbek Thom), థాయ్‌లాండ్‌లో నాంగ్ యై (Nang Yai),, ఇండోనేషియాలో వయాంగ్ పుర్వా (Wayang Purwa) అని పిలుస్తారు.[50]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. 2. p. 389.
  2. 1 2 3 4 5 Schechner, Richard; Hess, Linda (1977). "The Ramlila of Ramnagar [India]". The Drama Review. 21 (3): 51–82. doi:10.2307/1145152. JSTOR 1145152.
  3. ↑ "Ramlila". Encyclopaedia Britannica. 2015.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Ramlila, the traditional performance of the Ramayana, UNESCO
  5. ↑ Kasbekar, Asha (2007). Pop Culture India!: Media, Arts, and Lifestyle. ABC-CLIO. p. 42. ISBN 1-85109-636-1.
  6. ↑ Jennifer Lindsay (2006). Between Tongues: Translation And/of/in Performance in Asia. National University of Singapore Press. pp. 12–14. ISBN 978-9971-69-339-8.
  7. ↑ Jones, Constance; James D. Ryan (2006). Encyclopedia of Hinduism. p. 457.
  8. ↑ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. 2. pp. 561–562.
  9. ↑ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. 2. p. 389.
  10. ↑ "On Camera, 'Dashrath' Actor Has Cardiac Arrest During Ramlila, Dies On Stage". NDTV (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2025-09-25. Retrieved 2026-01-31.
  11. ↑ "Ramlila tradition kept alive for decades in Una". The Tribune (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2026-01-31.
  12. ↑ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. 2. pp. 561–562.
  13. ↑ Mandakranta Bose (2004). The Ramayana Revisited. Oxford University Press. pp. 342–350. ISBN 978-0-19-516832-7.
  14. 1 2 Ramlila – the Traditional Performance of the Ramayana UNESCO.
  15. ↑ Ramlila – The traditional performance of Ramayana – Part I & II, ఇందిరా గాంధీ జాతీయ కళా కేంద్రం
  16. ↑ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. 2. p. 389.
  17. 1 2 3 4 Norvin Hein (1958). "The Ram Lila". Journal of American Folklore. 71 (281): 279–280. doi:10.2307/538562. JSTOR 538562.
  18. ↑ Katherine Young; Arvind Sharma (2004). Her Voice, Her Faith: Women Speak on World Religions. Westview Press. pp. 20–21. ISBN 978-0-8133-4666-3.
  19. ↑ Guy L. Beck (2012). Sonic Liturgy: Ritual and Music in Hindu Tradition. University of South Carolina Press. pp. 138–139. ISBN 978-1-61117-108-2.
  20. ↑ "Natyashastra" (PDF). Sanskrit Documents.
  21. ↑ Coormaraswamy and Duggirala (1917). "The Mirror of Gesture". Harvard University Press. p. 4.
  22. ↑ Lochtefeld, James G. (2002). The Illustrated Encyclopedia of Hinduism. Vol. 2. p. 389.
  23. 1 2 William Sax (2003). Peter J. Claus; Sarah Diamond; Margaret Ann Mills (eds.). South Asian Folklore: An Encyclopedia. Taylor & Francis. p. 507. ISBN 978-0-415-93919-5.
  24. ↑ Norvin Hein (1972), The Miracle Plays of Mathura, Yale University Press, ISBN 978-0300011975, pp. 70–125.
  25. ↑ Norvin Hein (1970). "The Ram Lila". In Milton Singer (ed.). Traditional India: Structure and Change. American Folklore Society. pp. 73–79. ISBN 978-0292735040.
  26. ↑ Richard Schechner (1983). Performative Circumstances, from the Avant Garde to Ramlila. Seagull Books. pp. 291–293. ISBN 978-8170460183.
  27. 1 2 Kapila Vatsyayan (2004). Mandakranta Bose (ed.). The Ramayana Revisited. Oxford University Press. pp. 335–339. ISBN 978-0-19-516832-7.
  28. 1 2 3 J. L. Brockington (1998). The Sanskrit Epics. BRILL Academic. pp. 1–6. ISBN 90-04-10260-4.
  29. ↑ Vittorio Roveda (2003). Sacred Angkor: The Carved Reliefs of Angkor Wat. Weatherhill. pp. 16, 256–258. ISBN 978-0-8348-0524-8.
  30. ↑ Philip Lutgendorf (1991). The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas. University of California Press. pp. 254–258. ISBN 978-0-520-06690-8.
  31. 1 2 3 4 5 Norvin Hein (1958). "The Ram Lila". Journal of American Folklore. 71 (281): 279–304. doi:10.2307/538562. JSTOR 538562.
  32. ↑ Kinsley, David R. (1989). The Goddesses' Mirror: Visions of the Divine from East and West. pp. 91–108.
  33. 1 2 Richard Schechner (1993). The Future of Ritual: Writings on Culture and Performance. Routledge. pp. 161–172. ISBN 978-0-415-04689-3.
  34. ↑ Lothspeich, Pamela. "Ras and Affect in Ramlila (and the Radheshyam Ramayan)." Asian Theatre Journal, vol. 36, no. 1, Spring 2019, pp. 1–27.
  35. ↑ Philip Lutgendorf (1991). The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas. University of California Press. pp. 322–329. ISBN 978-0-520-06690-8.
  36. ↑ Richard Schechner (1993). The Future of Ritual: Writings on Culture and Performance. Routledge. pp. 180–195. ISBN 978-0-415-04689-3.
  37. ↑ Ramlila Archived 4 జూలై 2008 at the Wayback Machine Department of Tourism, Government of Uttar Pradesh.
  38. ↑ Ramlila in Uttar Pradesh www.bharatonline.com.
  39. ↑ Ramleela – Ramnagar Varanasi Official Website.
  40. 1 2 3 4 5 Mitra, Swati (2002). Good Earth Varanasi City Guide. Eicher Goodearth Limited. p. 216. ISBN 978-81-87780-04-5.
  41. ↑ A Maharajah's Festival for Body and Soul, The New York Times.
  42. ↑ Richard Schechner (1993). The Future of Ritual: Writings on Culture and Performance. Routledge. pp. 134–157. ISBN 978-0-415-04689-3.
  43. 1 2 Ramlila: The Performance in Ramnagar, University of North Texas.
  44. ↑ Richard Schechner, Performative Circumstances, from the Avant Garde to Ramlila, Seagull Books, 1983, p. 238.
  45. ↑ Ramlila of Varanasi, VaranasiGuru.com.
  46. 1 2 Richard Schechner, The Future of Ritual: Writings on Culture and Performance, Routledge, 1993, p. 169.
  47. ↑ "What's Taking Place: Neighborhood Ramlilas in Banaras" by Thomas Parkhill, in Living Banaras: Hindu Religion in Cultural Context, SUNY Press, 1993.
  48. ↑ Banham, Martin (1995). The Cambridge Guide to Theatre (2nd ed.). Cambridge University Press. p. 1247. ISBN 978-0-521-43437-9.
  49. ↑ [మూలాలు అవసరం]
  50. ↑ Mandakranta Bose (2004). The Ramayana Revisited. Oxford University Press. pp. 346–347. ISBN 978-0-19-516832-7.
  • Shri Sitaram Dharmmandal, Saraiharkhu Ramleela – www.dharmmandal.com

గ్రంథసూచి

[మార్చు]

బాహ్య లింకులు

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=రామ్_లీలా&oldid=4918251" నుండి వెలికితీశారు