రావణానుగ్రహం
| రావణానుగ్రహం | |
|---|---|
 రావణానుగ్రహ శిల్పం, తిరువణ్ణామలై | |
| అనుబంధం | శైవం |
| ఆయుధములు | త్రిశూలం |
| భర్త / భార్య | పార్వతి |
రావణానుగ్రహం లేదా రావణానుగ్రహ మూర్తి ("రావణుడిపై అనుగ్రహం చూపుతున్న రూపం")[1] అనేది హిందూ దేవుడు శివుడు యొక్క ఒక అనుగ్రహ స్వరూపం. ఈ రూపంలో శివుడు తన సహచరిణి పార్వతితో కలిసి తన నివాసమైన కైలాస పర్వతంపై ఆసీనుడై ఉండగా, లంకకు చెందిన రాక్షసరాజు రావణుడు ఆ పర్వతాన్ని పెకలించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు చిత్రించబడతాడు.
హిందూ గ్రంథాల ప్రకారం, ఒకసారి రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నించాడు. అప్పుడు శివుడు తన కాలిబొటనవేలితో పర్వతాన్ని తిరిగి స్థిరపరచి, రావణుడిని దాని కింద బంధించాడు. బంధింపబడిన రావణుడు వెయ్యి సంవత్సరాల పాటు శివుని స్తుతిస్తూ స్తోత్రాలు ఆలపించాడు. చివరికి శివుడు అతనిపై ప్రసన్నమై, అతనికి అజేయమైన ఖడ్గాన్ని, ఆరాధన కోసం శక్తివంతమైన లింగంను (ఆత్మలింగం) ప్రసాదించాడు. ఈ కథాంశం భారతీయ కళలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందినది. ఇది గుప్త–పల్లవ కాలం (క్రీ.శ. 300–600) నుంచే శిల్పకళలో కనిపిస్తుంది.[2]
పురాణగాథ
[మార్చు]రామాయణంలోని ఉత్తరకాండ ప్రకారం, పది తలలు, ఇరవై చేతులు కలిగిన పరాక్రమశాలి రాజు రావణుడు తన సవతి సోదరుడు, ధనాధిపతి అయిన కుబేరుడు పాలించిన అలకా నగరాన్ని జయించి దోచుకున్నాడు. అలకా నగరం కైలాస పర్వతం సమీపంలో ఉండేది.
విజయం సాధించిన అనంతరం రావణుడు కుబేరుని నుండి స్వాధీనం చేసుకున్న పుష్పక విమానంలో లంకకు తిరిగి వెళ్తున్నాడు. మార్గమధ్యంలో ఒక సుందర ప్రదేశాన్ని గమనించాడు. అయితే ఆ ప్రదేశం మీదుగా పుష్పక విమానం ప్రయాణించలేకపోయింది. కారణం తెలుసుకోవడానికి అక్కడ ఉన్న శివుని వాహనం అయిన నందిని ప్రశ్నించాడు.
నంది, ఆ పర్వతంపై శివుడు, పార్వతి నివసిస్తున్నారని, వారి అనుమతి లేకుండా ఎవరూ ఆ ప్రాంతాన్ని దాటలేరని చెప్పాడు. దీనితో రావణుడు శివుణ్ణి, నందిని అవహేళన చేశాడు. తన యజమానిని అవమానించినందుకు కోపగించిన నంది, ఒక రోజు వానరులు రావణుని నాశనం చేస్తారని శపించాడు. ఆ శాపానికి ఆగ్రహించిన రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని పెకలించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. తన ఇరవై చేతులను పర్వతం క్రింద ఉంచి దానిని ఎత్తడం ప్రారంభించాడు. పర్వతం కంపించడం మొదలవడంతో భయపడిన పార్వతి శివుణ్ణి ఆశ్రయించింది. అయితే సర్వజ్ఞుడైన శివుడు ఇప్పటికే పరిస్థితిని గ్రహించి, తన కాలిబొటనవేలితో పర్వతాన్ని క్రిందికి నొక్కాడు. దాంతో రావణుడు పర్వతం కింద చిక్కుకుపోయాడు. బాధతో రావణుడు గట్టిగా విలపించాడు. తన మంత్రుల సలహా మేరకు శివుని స్తుతిస్తూ వెయ్యి సంవత్సరాల పాటు స్తోత్రాలు ఆలపించాడు. చివరకు శివుడు అతనిని క్షమించి, అజేయమైన ఖడ్గాన్ని వరంగా ఇచ్చాడు. రావణుడు బిగ్గరగా రోదించినందున అతనికి "రావణుడు" అనే పేరు వచ్చిందని కథ చెబుతుంది.[3][4] తేవారం అనే తమిళ శైవ సాహిత్యంలో ఈ కథకు మరో రూపం కనిపిస్తుంది.[5]
దాని ప్రకారం, రావణుడు తన తలల్లో ఒకదాన్ని ఖండించి, దానితో ఒక వీణను తయారు చేశాడు. తన నరాలను వీణ తీగలుగా ఉపయోగించి శివుని స్తుతిస్తూ గానం చేశాడు. ఆ గానం తరువాత కాలంలో శివ తాండవ స్తోత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ భక్తికి మెచ్చిన శివుడు తన స్వరూపమైన శక్తివంతమైన ఆత్మలింగంను రావణుడికి ప్రసాదించాడు. అయితే ఒక షరతు విధించాడు — ఆ లింగాన్ని భూమిపై ఎక్కడ ఉంచితే అక్కడే అది శాశ్వతంగా స్థిరపడిపోతుందని. దేవతలు శివుని కుమారుడు గణేశుడు సహాయంతో ఒక ఉపాయం పన్నారు. ప్రయాణంలో ఉన్న రావణుడిని మోసగించి ఆత్మలింగాన్ని కొంతసేపు పట్టుకోమని గణేశుడికి అప్పగించేలా చేశారు. వెంటనే గణేశుడు దానిని నేలపై ఉంచాడు. ఆ ఆత్మలింగం స్థిరపడిన ప్రదేశమే నేటి గోకర్ణంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.[6]
ప్రతిమా లక్షణాలు
[మార్చు]
రావణానుగ్రహ శిల్పాలలో సాధారణంగా పైభాగంలో శివుడు, పార్వతి కైలాస పర్వతంపై ఆసీనులై ఉండగా, దిగువ భాగంలో రావణుడు పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు చిత్రించబడతాడు. పై భాగంలోని ప్రధాన రూపాలు నాలుగు చేతుల శివుడు, ఆయన ఎడమవైపు కూర్చున్న పార్వతి. భయంతో పార్వతి తన రెండు చేతులను శివుని చుట్టూ వేసుకొని ఆయనను ఆశ్రయించినట్లు చూపిస్తారు.[7] శివుడు మాత్రం ప్రశాంతంగా కనిపిస్తూ, భయపడిన తన సహచరిని ఒకటి లేదా రెండు చేతులతో ఓదారుస్తూ ఉంటాడు.[8]
శివుడు జటామకుటం (జటాజూటంతో ఏర్పడిన కిరీటం) ధరించి ఉంటాడు. పార్వతి జుట్టు ముడి వేసిన రూపంలో ఉంటుంది. శివుని పై చేతులలో ఒకదానిలో త్రిశూలం ఉంటుంది. కింది కుడి చేయి అభయముద్రలో ఉంటుంది. ఈ దివ్య దంపతులు కొన్నిసార్లు పద్మపీఠంపై కూర్చుని ఉండవచ్చు లేదా దానిపై పాదాలు ఉంచి ఉండవచ్చు. కొన్ని శిల్పాలలో పార్వతి శివుని ఎడమ తొడపై కూర్చున్నట్లు కనిపిస్తుంది. మరికొన్ని చిత్రణల్లో శివుడు పార్వతి గడ్డాన్ని ప్రేమగా తాకుతున్నట్లు కూడా చూపిస్తారు.[7]
కైలాస పర్వతాన్ని కొన్నిసార్లు సాధారణ రాళ్ల గుట్టగా, మరికొన్నిసార్లు బహుస్థర నిర్మాణంగా చిత్రిస్తారు. బహుస్థర చిత్రణల్లో కైలాసంలో నివసించే దేవతలు, ఋషులు, పరిచారకులు, జంతువులు వివిధ అంతస్తులలో కనిపిస్తారు. శివుడు, పార్వతి మాత్రం పర్వత శిఖరంపై ఆసీనులై ఉంటారు.[7][8] ఇతర శిల్పాలలో శివుని పురుష పరిచారకులు, పార్వతి స్త్రీ పరిచారకులు, అలాగే శివుని అనుచరులైన గణాలు దివ్య దంపతుల చుట్టూ నిలబడి కనిపిస్తారు. ఆకాశమార్గంలో విహరించే దేవతలు కూడా శివపార్వతులను స్తుతిస్తూ చిత్రించబడవచ్చు.[8] ప్రత్యేకంగా కనిపించే ఇతర రూపాలలో దంపతుల కుమారులు — ఏనుగు తల గల జ్ఞానదేవుడు గణేశుడు, యుద్ధదేవుడు కార్తికేయుడు, శివుని వాహనం అయిన నంది ఎద్దు, పార్వతి వాహనమైన సింహం ఉంటాయి. కొన్ని శిల్పాలలో పర్వతం కంపించడంతో జంతువులు, పరిచారకులు భయంతో పారిపోతున్నట్లు చూపిస్తారు. మరికొన్ని దృశ్యాలలో పర్వత నివాసులు రావణుడిపై రాళ్లు, ఆయుధాలు విసురుతూ కనిపిస్తారు.[7] రావణుడు బలిష్ఠమైన యోధునిగా, తన సంపూర్ణ శక్తితో కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు చిత్రించబడతాడు. సాధారణంగా అతడిని పది తలలతో చూపించినప్పటికీ, కొన్ని శిల్పాలలో తక్కువ తలలతో లేదా ఒక్క తలతో కూడా చిత్రించారు. కొన్నిసార్లు అతని పదవ తల స్థానంలో గాడిద తలను కూడా చూపిస్తారు. అతని ముఖ కవళికల్లో నిరాశ, ఆవేదన లేదా బాధ వ్యక్తమవుతాయి. రావణుడిని అనేక చేతులతో చిత్రిస్తారు. చేతుల సంఖ్య స్థిరంగా ఉండదు; కొన్నిసార్లు ఇరవై చేతుల వరకు చూపబడతాయి. సాధారణంగా పైభాగంలోని లేదా వెనుక భాగంలోని చేతులు పర్వతాన్ని ఎత్తుతుండగా, కింది చేతులు నేలపై లేదా మోకాలిపై ఆనించి ఉంటాయి. మరికొన్ని చేతులలో ఆయుధాలు ఉంటాయి.[7] కొన్ని చిత్రణల్లో రావణుడు శివుడు ప్రసాదించిన దివ్య ఖడ్గాన్ని పట్టుకొని కనిపిస్తాడు.[8] ఇతర ఆయుధాలలో డాలు, విల్లు, బాణం, వజ్రాయుధం వంటివి ఉంటాయి. రావణుడు నిల్చొని, మోకాళ్లపై కూర్చుని లేదా వంగిన భంగిమలో కనిపించవచ్చు.[7]
శిల్పాలు
[మార్చు]
ఎల్లోరాలోని కైలాస దేవాలయంలో రావణానుగ్రహ గాథను ప్రతిబింబించే ఒక భారీ ఉబ్బెత్తు శిల్పం (రిలీఫ్) ఉంది. ఇది దేవాలయ మండపం దక్షిణ వసారాకు దిగువన చెక్కబడింది. ఈ శిల్పంలో మానవ పరిమాణంలో ఉన్న ప్రతిమలు, త్రిమితీయ భావాన్ని స్పష్టంగా వ్యక్తపరిచే సున్నితమైన చెక్కుదల కనిపిస్తుంది.[9] ఈ శిల్పంలో రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని సూచించే శైలీకృత పర్వత నిర్మాణం క్రింద ఉన్న ఖాళీ ప్రదేశంలో కనిపిస్తాడు. పర్వతం మధ్యభాగంలో శివుడు, పార్వతి ఆసీనులై ఉంటారు. వారితో పాటు శివుని గణాలు, జంతువులు, ఇతర పరిచారకులు కూడా చిత్రించబడ్డారు. పార్వతి శివుని వైపు వాలినట్లు ఉండగా, ఆమె కుడివైపున ఉన్న ఒక స్త్రీ పరిచారిక భయంతో పరుగెత్తుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది.
ఆల్బర్ట్ హాల్ మ్యూజియం, జైపూర్ లో ఉన్న పసుపు రంగు ఇసుకరాతితో రూపొందించిన మరో శిల్పం కూడా ఈ పురాణగాథను ప్రతిబింబిస్తుంది. అందులో రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నిస్తుండగా, పర్వతంపై శివుడు, పార్వతి ఆసీనులై ఉన్నట్లు చూపించారు.
రావణానుగ్రహ శిల్పం, కైలాస దేవాలయం, ఎల్లోరా గుహలు
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Dallapiccola, Anna L. (2003). "Ravananugrahamurti". Dictionary of Hindu Lore and Legend. Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-51088-9.[permanent dead link]
- ↑ Brown, Robert L. (1991). Ganesh: Studies of an Asian God. Albany: State University of New York. pp. 181. ISBN 0-7914-0657-1.
- ↑ Rao pp.217–8
- ↑ Kala pp.37–8
- ↑ www.wisdomlib.org (2020-06-24). "Ravana-anugraha-murti (depiction of the Ravana) [Chapter 2.5]". www.wisdomlib.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2022-10-04.
- ↑ Donaldson, Thomas Eugene (1995). Vyas, R. T. (ed.). Studies in Jaina Art and Iconography and Allied Subjects. Abhinav Publications. p. 170. ISBN 9788170173168.
- 1 2 3 4 5 6 Kala pp. 38–42
- 1 2 3 4 Rao pp. 218–20
- ↑ Huntington, Susan L.; Huntington, John C. (2014-01-01). The Art of Ancient India: Buddhist, Hindu, Jain (in ఇంగ్లీష్). Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-3617-4.
ఆధారాలు
[మార్చు]- Kala, Jayantika (1988). Epic Scenes in Indian Plastic Art. Abhinav Publications.
- Rao, T.A. Gopinatha (1916). Elements of Hindu Iconography. Vol. 2: Part I. Madras: Law Printing House. OCLC 630452416.
బాహ్య లంకెలు
[మార్చు]