Jump to content

రావల్పిండి

వికీపీడియా నుండి
రావల్పిండి
راولپنڈی
మెట్రోపాలిస్
రైల్వే స్టేషన్
రావల్ సరస్సు
గుల్షన్ దాదన్ ఖాన్ మసీదు
క్రీస్తు చర్చి
బహ్రియా టౌన్
పాత రావల్పిండి
సైనిక మ్యూజియం
శుష్క వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం
Official logo of రావల్పిండి
చిహ్నం
Nickname: 
పిండి •గారిసన్ సిటీ
దేశం పాకిస్తాన్
ప్రావిన్స్పంజాబ్
విభాగంరావల్పిండి
జిల్లారావల్పిండి
తహసీల్రావల్పిండి
యూనియన్ కౌన్సిల్‌లు46
స్థాపించబడింది1493; 533 సంవత్సరాల క్రితం (1493)
పురపాలక హోదా1867; 159 సంవత్సరాల క్రితం (1867)[1]
Named afterరావల్ సరస్సు
Government
 • Typeమెట్రోపాలిటన్ కార్పొరేషన్
 • మేయర్ఏదీ లేదు (ఖాళీగా ఉంది)
 • డిప్యూటీ మేయర్ఏదీ లేదు (ఖాళీగా ఉంది)
 • ప్రాంతీయ పోలీస్ అధికారిబాబర్ సర్ఫ్రాజ్ అల్పా
 • నగర పోలీస్ అధికారిఖలీద్ మెహమూద్ హమ్దానీ
Area
 • Total
479 కి.మీ2 (185 చ. మై)
Elevation
508 మీ (1,667 అ.)
Population
 (2023)[2]
 • Total
33,57,612
 • Rank3
4
 • Density7,000/కి.మీ2 (18,000/చ. మై.)
Time zoneUTC+05:00 (పాకిస్తాన్ ప్రామాణిక సమయం (పీకేటీ))
 • Summer (DST)పాకిస్తాన్ ప్రామాణిక సమయం (పీకేటీ)
పోస్టల్ కోడ్
46000
Area code051
అధికారిక భాషలు
  • ఉర్దూ
  • ఇంగ్లీష్
ప్రాంతీయ భాషపంజాబీ
మాతృభాషపంజాబీ

రావల్పిండి (Urdu: راولپنڈی, romanized: Rāwalpinḍī, pronounced [ɾaːʋəlpɪnɖiː] ⓘ).[3] వ్యవహారికంగా పిండి అని పిలువబడేది, పాకిస్తాన్‌లో నాల్గవ అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరం, రాజధాని నగరమైన ఇస్లామాబాద్ జంటగా ఉంది, ఉత్తర పంజాబ్ ప్రధాన వాణిజ్య, పారిశ్రామిక కేంద్రంగా పనిచేస్తోంది. ఇది పంజాబ్ ప్రావిన్స్ మూడవ అతిపెద్ద నగరం, ప్రపంచంలోని మూడవ అతిపెద్ద పంజాబీ మాట్లాడే మహానగరం (లాహోర్, ఫైసలాబాద్ తరువాత) కూడా ఉంది. వాయవ్య పంజాబ్ సోన్ నది వెంబడి ఉన్న రావల్పిండి పాకిస్తాన్ రాజధాని ఇస్లామాబాద్ ప్రక్కనే ఉంది, ఈ రెండింటినీ సంయుక్తంగా "జంట నగరాలు" అని పిలుస్తారు.[4][5] 

ఉత్తర పంజాబ్‌లోని పోథోహార్ పీఠభూమిపై ఉన్న-దాని పురాతన వారసత్వానికి ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాంతం, ఉదాహరణకు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన తక్షశిల నగరం-రావల్పిండి 1493లో స్థాపించబడింది, తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగిన చిన్న పట్టణంగా మిగిలిపోయింది, స్థానిక పంజాబీ ముస్లిం తెగలు పరోక్షంగా పెద్ద సామ్రాజ్యాల కోసం దీనిని పాలించాయి, 1765 వరకు భంగీ మిస్ల్ దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. సిక్కు కాలంలో రావల్పిండి ఒక చిన్న ప్రాంతీయ పట్టణం నుండి ప్రధాన పంజాబీ నగరాల్లో ఒకటిగా మారి, వాణిజ్య, సైన్యానికి కేంద్రంగా మారింది. ఈ నగరం కూడా ఒక కాస్మోపాలిటన్ కేంద్రంగా మారింది, స్థానిక పంజాబీ మెజారిటీతో పాటు వివిధ జాతి మైనారిటీలను వలసదారులు, శరణార్థులుగా కలిగి ఉంది.[6][7][8]

1849లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పంజాబ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, పంజాబ్ కొత్తగా స్థాపించబడిన వేసవి రాజధాని ముర్రీ సమీపంలో ఉన్న రావల్పిండి, రావల్పిండీ కంటోన్మెంట్ స్థాపనతో బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ ఉత్తర కమాండ్ అతిపెద్ద సైనిక స్థావరం కలిగిన పట్టణంగా మారింది. ఈ నగరం బ్రిటిష్ పంజాబ్‌లోని రావల్పిండి డివిజన్ ప్రధాన కార్యాలయంగా స్థాపించబడింది, 1867లో పురపాలక హోదాను పొందింది, ఇది వలసరాజ్యాల పంజాబ్‌లోని అతిపెద్ద మెట్రోపాలిటన్ కేంద్రాలలో ఒకటిగా దాని హోదాను పెంచింది. విభజనకు ముందు రావల్పిండి పంజాబ్ అత్యంత ఘోరమైన మతపరమైన అల్లర్లలో ఒకటిగా ఉంది, 1947 ఆగస్టు 17న పంజాబ్ విభజన తరువాత నగరంలోని ముస్లిమేతర జనాభా చాలా మంది పారిపోయారు, వారి స్థానంలో తూర్పు పంజాబ్ నుండి పారిపోయి వచ్చిన ముస్లిం వలసదారులు వచ్చి చేరారు. పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యంతో , ఈ నగరం పాకిస్తాన్ సైన్యం జనరల్ హెడ్ క్వార్టర్స్ (GHQ) కు నిలయంగా మారింది.[9][10][11][12]

పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి, రావల్పిండి అనేక చారిత్రక సంఘటనలకు కేంద్రంగా ఉంది, వీటిలో 1951లో సమాఖ్య ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టడానికి విఫలమైన కమ్యూనిస్ట్ కుట్ర 953లో లియాకత్ అలీ ఖాన్, 2007లో బెనజీర్ భుట్టో అనే ఇద్దరు ప్రధానమంత్రుల హత్యలు, 1979లో మాజీ ప్రధాన మంత్రి జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టో మరణశిక్ష, 1977లో పడగొట్టబడింది. 1989లో సోవియట్-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం ఆఫ్ఘన్ ముజాహిదీన్ గృహ మందుగుండు సామగ్రిని అందించే రావల్పిండీ కంటోన్మెంట్‌లోని మందుగుండు సామాగ్రిని పేల్చినప్పుడు జరిగిన ఓజ్రీ క్యాంప్ విపత్తు ఉన్నాయి. పాకిస్తాన్ చరిత్రలో జరిగిన మూడు విజయవంతమైన సైనిక తిరుగుబాట్లకు ఈ నగరమే కేంద్ర బిందువుగా నిలిచింది. ఇది 1959 నుండి 1967లో ఇస్లామాబాద్ స్థాపన వరకు అయూబ్ ఖాన్ హయాంలో పాకిస్తాన్ వాస్తవ లేదా ద్వితీయ సమాఖ్య రాజధానిగా కూడా పనిచేసింది.[13]

1960వ దశకంలో దేశం కొత్త, ప్రత్యేక ప్రయోజనం కోసం నిర్మించిన జాతీయ రాజధాని నగరమైన ఇస్లామాబాద్ నిర్మాణం, అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి, స్థానిక బ్యాంకుల ద్వారా ప్రక్కనే ఉన్న రావల్పిండిలో ఎక్కువ పెట్టుబడులకు దారితీసింది. ఆధునిక రావల్పిండి సామాజికంగా, ఆర్థికంగా ఇస్లామాబాద్, విస్తృత మహానగర ప్రాంతంతో పెనవేసుకుపోయింది . ఈ నగరం జంట నగరాలకు నివాస ప్రాంతాలుగా పనిచేసే అనేక శివారు గృహ సముదాయాలకు కూడా నిలయంగా ఉంది. పాకిస్తాన్ సైన్యం జనరల్ హెడ్ క్వార్టర్స్ (GHQ) , పాకిస్తాన్ సాయుధ దళాల జాయింట్ స్టాఫ్ హెడ్ క్వార్టర్స్ (JS HQ), పాకిస్తాన్ వైమానిక దళం నూర్ ఖాన్ ఎయిర్ బేస్‌కు నిలయంగా ఉండటం, M-1 , M-2 మోటర్‌వేలకు అనుసంధానాలను కలిగి ఉండటంతో , రావల్పిండి ఉత్తర పాకిస్తాన్‌కు ఒక ప్రధాన లాజిస్టిక్స్, రవాణా కేంద్రంగా పని చేస్తుంది. ఈ నగరం చారిత్రాత్మక హవేలీలు, దేవాలయాలకు నిలయంగా ఉంది, రోహ్తాస్ కోట, ఆజాద్ కాశ్మీర్, తక్సిలా, గిల్గిట్-బాల్టిస్తాన్లను సందర్శించే పర్యాటకులకు ఒక కేంద్రంగా పనిచేస్తుంది.

వ్యుత్పత్తి

[మార్చు]

గతంలో ఫతేపూర్ బావోరి అని పిలువబడే ఈ పట్టణం 14వ శతాబ్దంలో మంగోల్ దండయాత్రల సమయంలో క్షీణించింది. తరువాత, ఇది గఖర్ల చేతుల్లోకి వచ్చింది, 1493లో ఝండా ఖాన్ అనే నాయకుడు దీనిని పునరుద్ధరించి రావల్పిండి అని పేరు పెట్టాడు, దీని అర్థం పంజాబీ "రావల్ గ్రామం" అని అర్థం.[14][15][16][17] రావల్ అనే సన్యాసుల బృందం ఈ ప్రాంతానికి వచ్చి పట్టణాన్ని స్థాపించిందని కొన్ని వృత్తాంతాలు సూచిస్తున్నాయి.[18]

చరిత్ర

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
రావల్పిండిలో తవ్వకాలలో లభించిన, క్రీ.శ. నాల్గవ శతాబ్దానికి చెందిన కుషానో-ససానియన్ ఫలకం కావచ్చు. బ్రిటిష్ మ్యూజియం 124093. [19]

రావల్పిండి చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో వేలాది సంవత్సరాలుగా నివాసాలు ఉన్నాయి. రావల్పిండి గాంధార పురాతన ప్రాంతంలో ఉంది, అందువల్ల ఈ ప్రాంతంలో అనేక బౌద్ధ శిధిలాలు ఉన్నాయి. రావల్పిండి వాయవ్య ప్రాంతంలో కనీసం 55 స్థూపాలు, 28 బౌద్ధ మఠాలు, 9 దేవాలయాలు, ఖరోష్టి లిపిలోని వివిధ కళాఖండాల జాడలు కనుగొనబడ్డాయి.[20]

లండన్ బ్రిటిష్ మ్యూజియం ప్రదర్శించబడుతున్న "ఉపవాస బుద్ధుడు" రావల్పిండిలో కనుగొనబడింది.

ఆగ్నేయంలో రెండవ శతాబ్దపు స్థూపం అయిన మంకియాలా స్థూపం శిధిలాలు ఉన్నాయి, ఇక్కడ జాజాతక కథలు ప్రకారం, బుద్ధుడి మునుపటి అవతారం తన శవం ఏడు ఆకలితో ఉన్న పులి పిల్లలకు అర్పించడానికి ఒక కొండపై నుండి దూకింది.[21] తక్షశిల పట్టణం దక్షిణ ఆసియాలోని ప్రారంభ విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా విద్యా కేంద్రాలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది.[22]

మధ్యయుగ

[మార్చు]

రావల్ మొట్టమొదటి స్థావరం గురించి మొదటి ప్రస్తావన ఘజ్నీకి చెందిన మహమూద్ రావల్పిండిని నాశనం చేసినప్పటి నుండి ఉంది, 11వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గఖర్ నాయకుడు కై గౌహర్ ఈ పట్టణాన్ని పునరుద్ధరించాడు. 14వ శతాబ్దంలో మంగోల్ దండయాత్రల తరువాత ఈ పట్టణం మళ్లీ క్షీణించింది.[23] దండయాత్ర మార్గం వెంట ఉన్న ఈ స్థావరం అభివృద్ధి చెందలేదు, 1493 వరకు నిర్జనంగా ఉండిపోయింది, అప్పుడు ఝండా ఖాన్ గఖర్ శిధిలమైన పట్టణాన్ని తిరిగి స్థాపించి దానికి రావల్ అని పేరు పెట్టారు.[24]

మొఘల్ కాలం

[మార్చు]
16వ శతాబ్దపు రావత్ కోట, ఒక బలవర్థకమైన కారవాన్సరై.
16వ శతాబ్దపు రావత్ కోట , ఒక కోటలాంటి సత్రం.

మొఘల్ కాలంలో, రావల్పిండి గఖర్ వంశం పాలనలో ఉండిపోయింది, వారు మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి విధేయత చూపారు.[25] గఖర్లు సమీపంలోని కారవాన్సరాయ్, సెరాయ్ రావత్ కూడా బలపరిచారు.[26] అక్బర్ తన సోదరుడు మీర్జా ముహమ్మద్ హకీమ్ వ్యతిరేకంగా పోరాటానికి నాయకత్వం వహించిన తరువాత 1581లో అటాక్ కోట నిర్మించబడింది.[27] 1585 డిసెంబరులో, అక్బర్ చక్రవర్తి రావల్పిండికి చేరుకుని రావల్పిండి చుట్టుపక్కల 13 సంవత్సరాలు సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించాడు,[25] ఈ కాలాన్ని చక్రవర్తిగా అతని వృత్తి జీవితంలో "గొప్ప కాలం"గా వర్ణించారు.[25]

1559లో కమల్ ఖాన్ మరణం తర్వాత గఖర్ అధిపతుల మధ్య వైరం మొదలవడంతో, మొఘల్ చక్రవర్తి రావల్పిండిని సయీద్ ఖాన్‌కు అప్పగించారు.[28] చక్రవర్తి జహంగీర్ 1622లో రావల్పిండిలోని రాజ శిబిరాన్ని సందర్శించారు, అక్కడ అతను పర్షియాకు చెందిన షా అబ్బాస్ I కాందహార్‌పై దాడి చేయాలనే ప్రణాళిక గురించి మొదటిసారి తెలుసుకున్నాడు.[29]

సిక్కు పాలన

[మార్చు]

మొఘల్ శక్తి క్షీణించిన తరువాత , 1760ల మధ్యలో సర్దార్ గుజ్జర్ సింగ్ అతని కుమారుడు సాహిబ్ సింగ్ నాయకత్వంలోని సిక్కులు ముఖర్రబ్ ఖాన్ గఖర్ నుండి ఈ పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.[28] నగర పరిపాలనను సర్దార్ మిల్కా సింగ్ అప్పగించారు, ఆయన 1766లో పొరుగున ఉన్న వాణిజ్య కేంద్రాలైన జీలం, షాపూర్ నుండి వ్యాపారులను ఈ భూభాగంలో స్థిరపడటానికి ఆహ్వానించారు.[30][28] 1770 లో జనాభా కేవలం 300 కుటుంబాలు మాత్రమే ఉన్నట్లు అంచనా వేసినప్పటికీ, ఈ నగరం అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభించింది.[31] కొంతకాలం రావల్పిండి 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ బహిష్కరించబడిన రాజు షా షుజా అతని సోదరుడు షా జమాన్ లకు ఆశ్రయం అయ్యింది.[27]

సిక్కు పాలకుడు మహారాజా రంజిత్ సింగ్ 1810లో సర్దార్ మిల్కా సింగ్ను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత రావల్పిండి గవర్నర్గా కొనసాగడానికి అనుమతించాడు.[28] 1813 జూలైలో హైద్రు వద్ద ఆఫ్ఘన్లను ఓడించడం ద్వారా రావల్పిండిపై సిక్కు పాలన ఏకీకృతం చేయబడింది.[28] 1820ల చివరలో రావల్పిండి, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు సయ్యద్ అహ్మద్ బరేల్వి జిహాద్ ఉద్యమానికి కేంద్రంగా మారాయి. 1827లో అకోరా ఖట్టక్ వద్ద ముజాహిదీన్ విజయం తరువాత 1831లో బాలాకోట్ వద్ద అహ్మద్ బరేల్వి ఓటమి, మరణం సంభవించాయి.[28] ఖజర్ రాజవంశం స్థాపించిన యూదు వ్యతిరేక చట్టాల నుండి పారిపోవడానికి యూదులు మొదట 1839లో పర్షియా మషాద్ నుండి రావల్పిండి బాబు మొహల్లా పరిసరాలకు వచ్చారు.[32] 1841లో, దివాన్ కిషన్ కౌర్ రావల్పిండికి సర్దార్‌గా నియమితులయ్యారు.[28]

1849 మార్చి 14న, సిక్కు సామ్రాజ్యానికి చెందిన సర్దార్ ఛత్తర్ సింగ్, రాజా షేర్ సింగ్ రావల్పిండి సమీపంలో జనరల్ గిల్బర్ట్‌కు లొంగిపోయి, నగరాన్ని బ్రిటిష్ వారికి అప్పగించారు.[33] 1849 మార్చి 29న సిక్కు సామ్రాజ్యం ముగిసింది.

బ్రిటిష్ కాలం

[మార్చు]
రావల్పిండిలోని ఫాతిమా జిన్నా మహిళా విశ్వవిద్యాలయం విక్టోరియన్ భవనంలో ఉంది.

బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రావల్పిండిని స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాత, కంపెనీ సైన్యం 53వ రెజిమెంట్ కొత్తగా స్వాధీనం చేసుకున్న నగరంలో నివాసాలను తీసుకుంది.[34] నగరంలో శాశ్వత సైనిక కంటోన్మెంట్ ఏర్పాటు చేయాలని 1851లో మార్క్వెస్ ఆఫ్ డల్హౌసీ నిర్ణయం తీసుకుంది.[34]

ఈ నగరం 1850 ల ప్రారంభంలో మొదటి టెలిగ్రాఫ్ కార్యాలయాన్ని చూసింది.[35] నగరం గారిసన్ చర్చి 1854లో నిర్మించబడింది,[27] 1876లో రావల్పిండిలో అతని మరణం తరువాత కలకత్తా బిషప్ రాబర్ట్ మిల్మాన్ ఖననం చేయబడిన ప్రదేశం ఇది.[27] 1855 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఈ నగరం 15,913 మందికి నివాసంగా ఉంది.[31] 1857 స్వాతంత్ర్య యుద్ధం సమయంలో గఖర్, జంజువా తెగలు బ్రిటిష్ వారికి విధేయతతో ఉండిపోయాయి.[35] బ్రిటిష్ కాలంలో అనేక పౌర, సైనిక భవనాలు నిర్మించబడ్డాయి, 1867లో రావల్పిండి మునిసిపాలిటీని ఏర్పాటు చేశారు,[27] 1868 జనాభా లెక్కల ప్రకారం నగర జనాభా 19,228 కాగా, మరో 9,358 మంది ప్రజలు నగర కంటోన్మెంట్లో నివసిస్తున్నారు.[27]

ఈ నగరం 1880లలో భారతదేశానికి, పెషావర్ వాయవ్య సరిహద్దుకు అనుసంధానం చేసే రైల్వేలతో కూడా అనుసంధానించబడింది.[27] కమిషరియేట్ స్టీమ్ ఫ్లోర్ మిల్లులు పంజాబ్‌లోని మొట్టమొదటి మిల్లులు, పంజాబ్ అంతటా బ్రిటిష్ కంటోన్మెంట్ల అవసరాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని సరఫరా చేశాయి.[27] రావల్పిండి కంటోన్మెంట్ ఈ ప్రాంతం అంతటా ఇతర కంటోన్మెంట్లకు ఫీడర్‌గా పని చేసింది.[27]

బ్రిటిష్ కాలంలో ఈ నగరం ఎక్కువగా పారిశ్రామిక స్థావరం లేకుండా ఉన్నప్పటికీ రావల్పిండి వాణిజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.[27] 1885లో కాశ్మీర్ విదేశీ వాణిజ్యంలో ఎక్కువ భాగం నగరం గుండా వెళుతుంది, కాశ్మీర్ ఎగుమతుల్లో 14%, దాని దిగుమతుల్లో 27% నగరం గుండా వెళతాయి.[27] 1883లో మధ్య రావల్పిండిలో సర్దార్ సుజాన్ సింగ్ ఒక పెద్ద మార్కెట్‌ను ప్రారంభించగా, బ్రిటిష్ వారు బ్రిగేడియర్ జనరల్ మాస్సే జ్ఞాపకార్థం నిర్మించిన వంపు మార్గంతో నగరంలోని ఉన్నత వర్గాల కోసం సదర్ అని పిలువబడే ఒక షాపింగ్ జిల్లాను అభివృద్ధి చేశారు.[27]

1883లో ఆయుధాగారం స్థాపించబడిన తరువాత రావల్పిండి కంటోన్మెంట్ రాజ్ సైనిక శక్తికి ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది.[23] బ్రిటన్ సైన్యం 1921 నాటికి ఈ నగరాన్ని ఒక చిన్న పట్టణం నుండి పంజాబ్‌లో మూడవ అతిపెద్ద నగరంగా పెంచింది.[35] 1868లో, 9,358 మంది ప్రజలు నగరం కంటోన్మెంట్‌లో నివసించారు-1891 నాటికి,[27] ఆ సంఖ్య 37,870కి పెరిగింది.[27]

1901లో రావల్పిండిని ఉత్తర కమాండ్ రావల్పిండి సైనిక విభాగానికి శీతాకాల ప్రధాన కార్యాలయంగా చేశారు. 1905లో పంజాబ్లో కరువు తరువాత బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా అల్లర్లు చెలరేగాయి, ఇది ఉద్దేశపూర్వక చర్య అని రైతులు నమ్మేలా చేశారు.[36]

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, బ్రిటిష్ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు నియామకంలో జిల్లాలలో రావల్పిండి జిల్లా "మొదటి స్థానంలో" నిలిచింది, దీనికి బదులుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి ఎక్కువ ఆర్థిక సహాయం ఈ ప్రాంతానికి పంపబడింది.[35]

విక్టోరియా రాణి విగ్రహం , రావల్పిండి, 1939

1921 నాటికి, రావల్పిండి కంటోన్మెంట్ నగరం మీద నీడను చూపింది-పంజాబ్‌లోని ఏడు నగరాల్లో రావల్పిండీ ఒకటి, దీనిలో జనాభాలో సగానికి పైగా కంటోన్మెంట్ జిల్లాలో నివసించారు.[35] 1926లో ఒక మసీదు ముందు వెళుతున్న ఊరేగింపు నుండి సంగీతాన్ని నిశ్శబ్దం చేయడానికి సిక్కులు నిరాకరించడంతో రావల్పిండి సిక్కు, ముస్లిం వర్గాల మధ్య మతపరమైన అల్లర్లు చెలరేగాయి.[36]

హెచ్ఎంఎస్ రావల్పిండిని 1925లో ఆర్ఎంఎస్ టైటానిక్‌ను నిర్మించిన అదే సంస్థ అయిన హర్లాండ్, వోల్ఫ్ సముద్ర నౌకగా ప్రారంభించింది. ఈ నౌకను సాయుధ నౌకగా మార్చారు, అక్టోబరు 1939లో మునిగిపోయింది. పోర్టన్ డౌన్ కు చెందిన శాస్త్రవేత్తలు 1930లలో ప్రారంభమైన ఒక దశాబ్దం కంటే ఎక్కువ కాలం పాటు రావల్పిండి ప్రయోగాల సమయంలో బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీ సైనికులపై విష వాయవు పరీక్షలు నిర్వహించారు.[37]

విభజన

[మార్చు]

1947 మార్చి 5న రావల్పిండి హిందూ, సిక్కు కమ్యూనిటీల సభ్యులు పంజాబ్ ప్రభుత్వంలో ముస్లిం లీగ్ మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటుకు వ్యతిరేకంగా ఊరేగింపు చేపట్టారు. పోలీసులు నిరసనకారులపై కాల్పులు జరిపారు, హిందువులు, సిక్కులు బలహీన ముస్లిం ప్రతి-నిరసనకారులపై పోరాడారు.[38] మరుసటి రోజు 1947 మార్చి 6న ఈ ప్రాంతం మొదటి విభజన అల్లర్లు చెలరేగాయి, ఆ సమయంలో నగరంలోని ముస్లింలు, హిందువులు, సిక్కుల చర్యలతో ఆగ్రహించి, గోల్రా షరీఫ్ పీర్ ద్వారా ప్రోత్సహించబడి, రావల్పిండి భారీగా ఆయుధాలు కలిగిన సిక్కుల కారణంగా నగరంలో అలా చేయలేకపోయినందున సమీపంలోని గ్రామాలపై దాడి చేశారు.[39] రావల్పిండి చుట్టుపక్కల గ్రామాలలో వేలాది మంది సిక్కులు, హిందువులు చంపబడ్డారు, పెద్ద ఎత్తున, విస్తృతమైన హింస రావల్పిండీ సామూహిక హత్యలుగా పిలువబడింది.[40]

1947లో పాకిస్తాన్ ఉద్యమం విజయవంతం కావడంతో పాకిస్తాన్‌కు స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తొలినాళ్లలో రావల్పిండిలో 43.79% ముస్లింలు ఉండగా, రావల్పిండి జిల్లా మొత్తంలో 80% ముస్లింలు ఉన్నారు.[41] అధిక సంఖ్యలో ముస్లింలు ఉండటం వలన, ఈ ప్రాంతం పాకిస్తాన్‌కు కేటాయించబడింది. పశ్చిమ పంజాబ్‌లో హిందూ వ్యతిరేక, సిక్కు వ్యతిరేక మారణకాండల తరువాత, రావల్పిండిలోని హిందూ, సిక్కు జనాభా (నగరంలో వరుసగా 33.72% & 17.32% )[41] కొత్తగా స్వాతంత్ర్యం పొందిన భారతదేశానికి పెద్ద సంఖ్యలో వలస వెళ్లారు, అదే సమయంలో తూర్పు పంజాబ్, ఉత్తర భారతదేశంలో ముస్లిం వ్యతిరేక మారణకాండల తరువాత భారతదేశం నుండి వచ్చిన ముస్లిం శరణార్థులు ఈ నగరంలో స్థిరపడ్డారు.[39]

ఆధునిక

[మార్చు]

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాతి సంవత్సరాలలో, రావల్పిండికి ముహాజిర్, పష్తూన్, కాశ్మీరీ వలసదారులు పెద్ద సంఖ్యలో తరలివచ్చారు. పాకిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తొలినాళ్లలో ఈ ప్రాంతంలో అతిపెద్ద బ్రిటిష్ కంటోన్మెంట్‌గా ఉన్నందున, కరాచీని మొదటి రాజధానిగా ఎంపిక చేసినప్పటికీ, రావల్పిండిని పాకిస్తానీ సైన్యానికి ప్రధాన కార్యాలయంగా ఎంచుకున్నారు.[42]

1951లో రావల్పిండి కుట్ర జరిగింది, దీనిలో వామపక్ష సైనిక అధికారులు పాకిస్తాన్ మొదటి ఎన్నికైన ప్రధాన మంత్రి లియాకత్ అలీ ఖాన్ తొలగించడానికి కుట్ర పన్నారు.[42] రావల్పిండి తరువాత లియాకత్ అలీ ఖాన్ హత్యకు వేదికగా మారింది, ఇప్పుడు దీనిని లియాకత్ బాగ్ పార్క్ అని పిలుస్తారు. 1958లో ఫీల్డ్ మార్షల్ అయూబ్ ఖాన్ రావల్పిండి నుండి తన తిరుగుబాటు ప్రారంభించాడు.[42] 1959లో రావల్పిండి సమీపంలో ఇస్లామాబాద్ కొత్త ప్రణాళికాబద్ధమైన రాజధానిని ఏర్పాటు చేయాలని కోరిన అయూబ్ ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో ఈ నగరం దేశానికి తాత్కాలిక రాజధానిగా మారింది. ఫలితంగా రావల్పిండిలో చాలా ప్రధాన కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, సంస్థలు సమీప భూభాగానికి మార్చబడ్డాయి, దాని జనాభా వేగంగా విస్తరించింది.

1961లో పాకిస్తాన్ కొత్త రాజధాని నగరం ఇస్లామాబాద్ నిర్మాణం రావల్పిండిలో ఎక్కువ పెట్టుబడులకు దారితీసింది. 1969లో రాజధాని ఇస్లామాబాద్‌కు మారిన తర్వాత కూడా రావల్పిండి పాకిస్తానీ సైన్యానికి ప్రధాన కార్యాలయంగా కొనసాగింది , అయితే పాకిస్తాన్ వైమానిక దళం రావల్పిండిలోని చక్లాలా జిల్లాలో ఒక వైమానిక స్థావరాన్ని నిర్వహిస్తూనే ఉంది.[43][44] జనరల్ జియా ఉల్ హక్ సైనిక నియంతృత్వం 1979లో రావల్పిండిలో పాకిస్తాన్ పదవీచ్యుతుడైన ప్రధాన మంత్రి జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టోను ఉరితీసింది.[45]

1980లో, ముఫ్తీ జాఫర్ హుస్సేన్ నేతృత్వంలో పదివేల మంది షియా నిరసనకారులు జియా ఉల్ హక్స్ ఇస్లామీకరణ కార్యక్రమం నిబంధనకు నిరసనగా రావల్పిండికి కవాతు చేశారు. సెప్టెంబర్ 1987లో నగరంలో జరిగిన వరుస బాంబు దాడులలో 5 మంది మరణించారు, ఈ దాడులను ఆఫ్ఘనిస్తాన్ కమ్యూనిస్ట్ ప్రభుత్వ ఏజెంట్లు ప్లాన్ చేశారని నమ్ముతారు.[46]

1988 ఏప్రిల్ 10న, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో సోవియట్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న ఆఫ్ఘన్ ముజాహిదీన్ మందుగుండు సామగ్రిని సరఫరా చేసే రావల్పిండి ఓజ్రీ క్యాంప్, రావల్పిండీ, ఇస్లామాబాద్‌లలో పేలిపోయి చాలా మంది మరణించారు.[47][48] ఆ సమయంలో, న్యూయార్క్ టైమ్స్ 93 మందికి పైగా మరణించారని,మరో 1,100 మంది గాయపడ్డారని నివేదించింది చాలా మంది మృతుల సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉందని నమ్ముతారు.[49][50]

భారతదేశంలో బాబ్రీ మసీదు ధ్వంసంకు ప్రతీకారంగా మూకలు హిందూ దేవాలయాలపై దాడి చేయడంతో 1992లో రావల్పిండిలో అల్లర్లు చెలరేగాయి. 2007 డిసెంబర్ 27న, రావల్పిండి మాజీ ప్రధానమంత్రి బెనజీర్ భుట్టో హత్యకు వేదికైంది.[51]

ఆధునిక రావల్పిండి ఇస్లామాబాద్, గ్రేటర్ మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం సామాజికంగా, ఆర్థికంగా ముడిపడి ఉంది. ఈ నగరం ఇస్లామాబాద్లోని కార్మికులకు పడకగది-సంఘాలుగా పనిచేసే అనేక సబర్బన్ హౌసింగ్ అభివృద్ధులకు కూడా నిలయం. జూన్ 2015లో ఇస్లామాబాద్‌లోని వివిధ పాయింట్లతో కూడిన కొత్త బస్ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ లైన్ అయిన రావల్పిండి-ఇస్లామాబాద్ మెట్రోబస్ సేవ కోసం ప్రారంభించబడింది.

భౌగోళికం

[మార్చు]

వాతావరణం

[మార్చు]

రావల్పిండిలో తేమతో కూడిన ఉప ఉష్ణమండల శీతోష్ణస్థితి ( కోపెన్ : Cwa) ఉంటుంది, ఇక్కడ వేసవిలో వేడిగా, తేమగా, శీతాకాలంలో చల్లగా, పొడిగా ఉంటుంది.[52] రావల్పిండి దాని జంట నగరం ఇస్లామాబాద్, సంవత్సరంలో సగటున 91 ఉరుములతో కూడిన వర్షాలను అనుభవిస్తాయి, ఇది దేశంలోని ఏ సాదా ఎత్తులో ఉన్న నగరానికైనా అత్యధిక పౌనఃపున్యం. వేసవిలో బలమైన గాలివానలు తరచుగా వీస్తాయి, ఈ సమయంలో గాలి వేగం గంటకు 176 కి.మీ (109 మైళ్ళు) వరకు చేరుకుందని పాకిస్తాన్ వాతావరణ శాఖ నివేదించింది. ఇటువంటి ఉరుములు/గాలులతో కూడిన తుఫానుల వల్ల మౌలిక సదుపాయాలకు కొంత నష్టం జరుగుతుంది.[53] ఈ నగరం హిమాలయాల పర్వత పాదాలకు సమీపంలో ఉండటం వల్ల వాతావరణం చాలా అస్థిరంగా ఉంటుంది.

సగటు వార్షిక వర్షపాతం 1,254.8 మి.మీ (49.40 అంగుళాలు), ఇందులో అధిక భాగం వేసవి రుతుపవన కాలంలో కురుస్తుంది. అయితే, శీతాకాలంలో పశ్చిమ అవాంతరాలు కూడా గణనీయమైన వర్షపాతాన్ని కలుగజేస్తాయి. వేసవిలో, రికార్డు స్థాయిలో గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 1954 జూన్‌లో 47.7  °C (118  °F )గా నమోదైంది, అయితే ఇది అనేక సందర్భాల్లో −3.9 °C (25  °F ) కనిష్ట స్థాయికి పడిపోయింది  , చివరిసారిగా ఇది 1967 జనవరిలో సంభవించింది.

శీతోష్ణస్థితి డేటా - రావల్పిండి
నెల జన ఫిబ్ర మార్చి ఏప్రి మే జూన్ జూలై ఆగ సెప్టెం అక్టో నవం డిసెం సంవత్సరం
అత్యధిక రికార్డు °C (°F) 30.1
(86.2)		 30
(86)		 34.5
(94.1)		 40.6
(105.1)		 45.6
(114.1)		 47.7
(117.9)		 44.4
(111.9)		 42
(108)		 38.1
(100.6)		 37.5
(99.5)		 32.2
(90.0)		 28.3
(82.9)		 47.7
(117.9)
సగటు అధిక °C (°F) 17.9
(64.2)		 19.7
(67.5)		 24.5
(76.1)		 30.5
(86.9)		 36.0
(96.8)		 38.4
(101.1)		 35.3
(95.5)		 33.7
(92.7)		 33.7
(92.7)		 30.9
(87.6)		 25.9
(78.6)		 20.2
(68.4)		 28.9
(84.0)
రోజువారీ సగటు °C (°F) 10.6
(51.1)		 12.9
(55.2)		 17.6
(63.7)		 23.2
(73.8)		 28.4
(83.1)		 31.1
(88.0)		 29.9
(85.8)		 28.8
(83.8)		 27.4
(81.3)		 22.7
(72.9)		 17.1
(62.8)		 12.3
(54.1)		 21.8
(71.3)
సగటు అల్ప °C (°F) 3.2
(37.8)		 6.0
(42.8)		 10.7
(51.3)		 15.8
(60.4)		 20.7
(69.3)		 23.7
(74.7)		 24.4
(75.9)		 23.8
(74.8)		 21.1
(70.0)		 14.5
(58.1)		 8.3
(46.9)		 4.3
(39.7)		 14.7
(58.5)
అత్యల్ప రికార్డు °C (°F) −3.9
(25.0)		 −2.7
(27.1)		 1.1
(34.0)		 5.0
(41.0)		 6.1
(43.0)		 15.5
(59.9)		 17.2
(63.0)		 17.2
(63.0)		 11.6
(52.9)		 5.5
(41.9)		 −0.5
(31.1)		 −2.8
(27.0)		 −3.9
(25.0)
సగటు అవపాతం mm (inches) 67.1
(2.64)		 84.1
(3.31)		 92.4
(3.64)		 63.2
(2.49)		 34.1
(1.34)		 75.3
(2.96)		 305.3
(12.02)		 340.3
(13.40)		 110.7
(4.36)		 31.7
(1.25)		 14.4
(0.57)		 36.2
(1.43)		 1,254.8
(49.41)
సగటు అవపాతపు రోజులు 5 6 6 5 4 6 15 17 7 2 2 3 78
Source 1: Climate-Data.org, ఎత్తు: 497 మీ[52]
Source 2: SCBM[54]

నగర దృశ్యం

[మార్చు]

రావల్పిండి చారిత్రక కేంద్రంలోని సామాజిక నిర్మాణాలు పరిసర ప్రాంతాల చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి, వీటిలో ప్రతి ఒక్కదాన్ని మొహల్లా అని పిలుస్తారు. ప్రతి పరిసర ప్రాంతానికి సమీపంలో ఒక బజారు (మార్కెట్), మసీదు ఉంటాయి, ఇవి ప్రజలు వ్యాపారం, తయారీ కోసం సమావేశమయ్యే ప్రదేశంగా ఉపయోగపడతాయి.[55] ప్రతి మొహల్లాలో ఇరుకైన గల్లీలు (వీధులు) ఉంటాయి, చిన్న సందులు, కల్-డి-సాక్‌ల చుట్టూ ఇళ్ళు సమూహంగా ఉండటం ప్రతి పరిసర ప్రాంత నివాసితులకు గోప్యత, భద్రతా భావాన్ని అందిస్తుంది. పరిసర ప్రాంతంలోని ప్రధాన కూడళ్లను ఒక్కొక్కటిగా చౌక్ అని పిలుస్తారు.

లాహోర్, ముల్తాన్, పెషావర్ వంటి పాకిస్తాన్‌లోని వేల సంవత్సరాల పురాతన నగరాలతో పోలిస్తే రావల్పిండి సాపేక్షంగా ఒక కొత్త నగరం.[56] రావల్పిండి చారిత్రక కేంద్రానికి దక్షిణంగా, లై నల్లాకు అవతల, రావల్పిండి కంటోన్మెంట్ విశాలమైన వీధులు ఉన్నాయి. చెట్లతో నిండిన మార్గాలు, చారిత్రక నిర్మాణాలతో, ఈ కంటోన్మెంట్ బ్రిటిష్ వలస పాలనలో అభివృద్ధి చేయబడిన ప్రధాన యూరోపియన్ ప్రాంతం. బ్రిటిష్ వలసవాదులు చారిత్రక కేంద్రానికి దక్షిణంగా సద్దర్ బజార్‌ను కూడా నిర్మించారు, ఇది నగరంలోని యూరోపియన్లను లక్ష్యంగా చేసుకున్న ఒక రిటైల్ కేంద్రంగా పనిచేసింది. కంటోన్మెంట్‌కు ఆవల పెద్ద శివారు గృహ సముదాయాలు ఉన్నాయి, ఇవి ఇస్లామాబాద్ ప్రయాణికుల జనాభాకు నివాస ప్రాంతాలుగా పనిచేస్తాయి.[55]

జనాభా గణాంకాలు

[మార్చు]

చారిత్రక జనాభా

[మార్చు]
చారిత్రికంగా జనాభా
సంవత్సరంజనాభా±%
1855 15,913—    
1868 28,586+79.6%
1881 52,975+85.3%
1891 72,023+36.0%
1901 87,688+21.7%
1911 86,483−1.4%
1921 1,01,142+17.0%
1931 1,19,284+17.9%
1941 1,85,000+55.1%
1951 2,37,000+28.1%
1961 3,40,000+43.5%
1972 6,15,000+80.9%
1981 7,95,000+29.3%
1998 14,09,768+77.3%
2017 20,98,231+48.8%
2023 33,57,612+60.0%
Source: [57][58][59]

భాషలు

[మార్చు]

రావల్పిండి నగర భాషలు (2023)

  పంజాబీ (54.22%)
  పంజాబీ (25.14%)
  పష్తో (13.08%)
  హింద్కో (2.81%)
  కాశ్మీరీ (2.07%)
  సారాకి (0.89%)
  సింధీ (0.32%)
  ఇతరులు (1.47%)

2023లో రావల్పిండి జనాభా 3,357,612గా ఉంది, వీరిలో 54.22% మంది పంజాబీని మొదటి భాషగా మాట్లాడారు , 25.14% మంది ఉర్దూ , 13.08% మంది పష్తో , 2.81% మంది హింద్కో , 2.07% మంది కాశ్మీరీ , 0.89% మంది సెరైకీ , 0.32% మంది సింధీ మాట్లాడారు. అదనంగా 1.47% మంది పాకిస్తాన్‌కు చెందిన ఇతర భాషలను (ప్రధానంగా బాల్టీ & కోహిస్తానీ ) మాట్లాడారు.[60]

మతం

[మార్చు]

రావల్పిండి జనాభాలో 96.7% మంది ముస్లింలు, 3.1% మంది క్రైస్తవులు, 0.2% మంది ఇతర మత సమూహాలకు చెందినవారు. ఈ నగరంలోని కోహాటి బజార్ ఆషూరా సందర్భంగా జరిగే పెద్ద షియా సంతాప ఊరేగింపులకు వేదికగా ఉంది.[61] వారిస్ షా మొహల్లా, పిర్ హర్రా మొహల్లా ప్రాంతాలు రావల్పిండి పాత నగరంలోని ముస్లిం నివాసాలకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉన్నాయి.

విభజనకు ముందు రావల్పిండిలో గణనీయమైన సిక్కు, హిందూ సమాజం నివసించేది. నేడు, ఈ నగరం ఇప్పటికీ కొన్ని వందల హిందూ కుటుంబాలకు నిలయంగా ఉంది.[62] విభజన తర్వాత నగరంలోని హిందువులలో అత్యధికులు సామూహికంగా భారతదేశానికి పారిపోయినప్పటికీ, పాత నగరంలోని చాలా హిందూ దేవాలయాలు శిథిలావస్థలో తరచుగా పాడుబడి ​​ఉన్నప్పటికీ నిలబడి ఉన్నాయి.[62] పాత నగరంలోని అనేక పరిసర ప్రాంతాలు కృష్ణపుర, ఆరియా మొహల్లా, అకాల్ గఢ్, మోహన్‌పుర, అమర్‌పుర, కర్తార్‌పుర, బాగ్ సర్దరాన్, అంగత్‌పుర వంటి హిందూ, సిక్కు పేర్లను కలిగి ఉన్నాయి.

1947లో భారతదేశ విభజనకు ముందు రావల్పిండి హిందువులు, సిక్కులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్న నగరం,[62] 1941 జనాభా లెక్కల ప్రకారం వీరు ఇద్దరూ కలిసి మొత్తం జనాభాలో 51.05 శాతం ఉన్నారు.[63] అదే జనాభా లెక్కల ప్రకారం ముస్లింలు అతిపెద్ద సమూహంగా ఉన్నారు, వీరు మొత్తం జనాభాలో 43.79 శాతం ఉన్నారు.[41][63]  రావల్పిండిలోని బాబా దయాల్ సింగ్ గురుద్వారాలోనే సిక్కు మతంలోని సంస్కరణవాద నిరంకారీ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.[61] ఈ నగరంలో ఇప్పటికీ తక్కువ సంఖ్యలో సిక్కు జనాభా ఉంది, కానీ ఖైబర్ పఖ్తూన్‌ఖ్వాలోని రాజకీయ అస్థిరత నుండి పారిపోయి వచ్చిన సిక్కుల రాకతో ఈ జనాభా పెరిగింది.[64]

నగరంలో మూడు ప్రధాన క్రియాశీల హిందూ దేవాలయాలు ఉన్నాయి - సద్దర్ కంటోన్మెంట్‌లోని శ్రీ కృష్ణ మందిర్, లాల్ కుర్తీ ప్రాంతంలోని లాల్ కుర్తీ దేవాలయం, గ్రేసీ లైన్స్‌లోని వాల్మీకి స్వామిజీ మందిర్.[65] రావల్పిండిలో పనిచేస్తున్న ఏకైక ప్రధాన హిందూ దేవాలయం శ్రీ కృష్ణ మందిర్.[66] దీనిని 1897 లో కబారి బజార్‌లో నిర్మించారు. [62] ఇతర దేవాలయాలు పాడుబడ్డాయి లేదా ఇతర అవసరాలకు వాడుకోబడ్డాయి. 1880 నాటి రావల్పిండిలోని పెద్ద కళ్యాణ్ దాస్ దేవాలయం 1973 నుండి "అంధుల కోసం ప్రభుత్వ ఖండీల్ సెకండరీ పాఠశాల"గా ఉపయోగించబడుతోంది.[67][68]] కనక్ మండిలోని రామ్ లీలా దేవాలయం, కబారి బజార్‌లోని కాంజీ మల్ ఉజాగర్ మల్ రామ్ రిచ్‌పాల్ దేవాలయం రెండూ ప్రస్తుతం కాశ్మీరీ శరణార్థులకు ఆశ్రయం కల్పించడానికి ఉపయోగించబడుతున్నాయి. లుండా బజార్‌లోని మోహన్ దేవాలయం నిలబడి ఉంది, కానీ అది పాడుబడింది, ఆ భవనం ఇప్పుడు ఏ ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగించబడటం లేదు. నగరంలోని "శ్మశాన ఘాట్" నగర శ్మశానవాటికగా పనిచేస్తుంది, 2012లో పాక్షికంగా పునరుద్ధరించబడింది.[69]

ఈ నగరం బాబు మొహల్లా ప్రాంతం ఒకప్పుడు 1830లలో పర్షియాలోని మషద్ నుండి పారిపోయి వచ్చిన యూదు వ్యాపారుల సమూహానికి నిలయంగా ఉండేది.[32]

బ్రిటిష్ కాలంలో బ్రిటిష్ సైనికులు ఆదివారం ప్రార్థనల కోసం చర్చిలకు రావడానికి అనేక చర్చిలు నిర్మించబడ్డాయి, ఎందుకంటే రావల్పిండి కంటోన్మెంట్ బ్రిటిష్ సైన్యానికి నిలయంగా ఉండేది.[32][70]

రావల్పిండి నగరంలోని మత సమూహాలు (1881−2023)
మత

సమూహం

 1881[71][72][73] 1891[74]: 68  1901[75]: 44  1911[76]: 20  1921[77]: 23  1931[78]: 26  1941[63]: 32  2017[79] 2023[80]
జనాభా % జనాభా % జనాభా % జనాభా % జనాభా % జనాభా % జనాభా % జనాభా % Pop. %
హిందూ మతం 23,664 44.67% 32,787 44.43% 40,807 46.54% 40,678 47.04% 47,653 47.11% 55,637 46.64% 81,038 43.79% 2,029,304 96.73% 3,207,449 97.09%
సిక్కు మతం 23,419 44.21% 29,264 39.66% 33,227 37.89% 29,106 33.66% 35,279 34.88% 40,161 33.67% 62,394 33.72% 628 0.03% 843 0.03%
యూదు మతం 1,919 3.62% 4,767 6.46% 6,302 7.19% 8,306 9.6% 9,144 9.04% 15,532 13.02% 32,064 17.33% N/a N/a 118 0%
బౌద్ధమతం 904 1.71% 848 1.15% 1,008 1.15% 963 1.11% 916 0.91% 1,025 0.86% 1,301 0.7% N/a N/a N/a N/a
జొరాస్ట్రియనిజం N/a N/a 6,072 8.23% 6,275 7.16% 7,846 9.07% 8,111 8.02% 6,850 5.74% 3,668 1.98% 65,729 3.13% 92,906 2.81%
జైనమతం N/a N/a 51 0.07% 65 0.07% 58 0.07% 39 0.04% 65 0.05% N/a N/a N/a N/a 21 0%
క్రైస్తవ మతం N/a N/a 2 0% N/a N/a 16 0.02% 0 0% 5 0% N/a N/a N/a N/a N/a N/a
ఇస్లాం N/a N/a 0 0% 0 0% 10 0.01% 0 0% 9 0.01% N/a N/a N/a N/a N/a N/a
ఇతరులు N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a N/a 1,848 0.09% 1,651 0.05%
అహ్మదీయ 3,069 5.79% 4 0.01% 1 0% 0 0% 0 0% 0 0% 4,587 2.48% 315 0.02% 733 0.02%
మొత్తం జనాభా 52,975 100% 73,795 100% 87,688 100% 86,483 100% 101,142 100% 119,284 100% 185,042 100% 2,097,824 100% 3,303,721 100%

రవాణా

[మార్చు]

ప్రజా రవాణా

[మార్చు]
రావల్పిండిలో డబుల్ రోడ్డు
పిండి-ఇస్లామాబాద్ ప్రజా రవాణా పటం

రావల్పిండి -ఇస్లామాబాద్ మెట్రోబస్ అనేది ఇస్లామాబాద్-రావల్పిండి మహానగర ప్రాంతంలో నడుస్తున్న 48.1 కి.మీ (29.9 మైళ్ళు) పొడవైన బస్ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ వ్యవస్థ . మెట్రోబస్ నెట్‌వర్క్ మొదటి దశ 4 జూన్ 2015న ప్రారంభించబడింది. ఇస్లామాబాద్‌లోని పాక్ సెక్రటేరియట్, రావల్పిండిలోని సద్దర్ మధ్య 22.5 కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉంది. రెండవ దశ పెషావర్ మోర్ ఇంటర్‌చేంజ్, కొత్త ఇస్లామాబాద్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం మధ్య 25.6 కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉంది, 18 ఏప్రిల్ 2022న ప్రారంభించబడింది.[81][82] ఈ వ్యవస్థ ఇ-టికెటింగ్, ఇంటెలిజెంట్ ట్రాన్స్‌పోర్టేషన్ సిస్టమ్‌ను ఉపయోగిస్తుంది, దీనిని పంజాబ్ మాస్ ట్రాన్సిట్ అథారిటీ నిర్వహిస్తుంది .

నవంబర్ 2025లో ప్రారంభించబడిన రావల్పిండి గ్రీన్ ఎలక్ట్రిక్ బస్ సర్వీస్, మహిళలు, విద్యార్థులు, సీనియర్ సిటిజన్లకు ఉచిత ప్రయాణాన్ని అందించడానికి నగరంలోని కీలక మార్గాల్లో నడుస్తుంది. ఇది సద్దర్ నుండి ఖబ్రిస్తాన్ చౌక్, ఫవారా చౌక్ నుండి కోరల్ చౌక్ వరకు నాలుగు ప్రధాన మార్గాలను కవర్ చేస్తుంది. అలాగే మాల్ రోడ్, పెషావర్ రోడ్ వంటి ప్రధాన ప్రాంతాలను కలుపుతూ ఈ సదుపాయాన్ని అన్ని ఇతర మార్గాలకు కూడా విస్తరిస్తోంది.[83]

రోడ్డు

[మార్చు]

పెషావర్ ను ఇస్లామాబాద్, లాహోర్ లతో కలిపే చారిత్రాత్మక గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్ వెంబడి రావల్పిండి ఉంది. పెషావర్, రావల్పిండి మధ్య ఈ రహదారికి దాదాపు సమాంతరంగా M-1 మోటర్‌వే ఉండగా, M-2 మోటర్‌వే సాల్ట్ రేంజ్ మీదుగా లాహోర్‌కు ప్రత్యామ్నాయ మార్గాన్ని అందిస్తుంది . గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్ ఖైబర్ పాస్ ద్వారా ఆఫ్ఘన్ సరిహద్దుకు , అక్కడి నుండి సలాంగ్ పాస్ ద్వారా కాబూల్, మధ్య ఆసియాకు కూడా మార్గాన్ని అందిస్తుంది. కారకోరం హైవే ఇస్లామాబాద్, పశ్చిమ చైనా మధ్య ప్రవేశాన్ని, చైనాలోని జిన్‌జియాంగ్ ప్రాంతంలోని కాష్గర్ మీదుగా మధ్య ఆసియాకు ప్రత్యామ్నాయ మార్గాన్ని అందిస్తుంది .

ఇస్లామాబాద్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే రావల్పిండి తూర్పు భాగాలను రావల్ సరస్సుతో ఇస్లామాబాద్ నగర కేంద్రంతో కలుపుతుంది. ఐజేపీ రోడ్డు రావల్పిండి ఉత్తరపు అంచును ఇస్లామాబాద్ నుండి వేరు చేస్తుంది.

మోటార్‌వేలు

[మార్చు]
M -2 మోటర్‌వే రావల్పిండిని లాహోర్‌కు కలుపుతుంది, ఇది కరాచీ ఓడరేవు నగరం వరకు కొనసాగే నిర్మాణంలో ఉన్న మోటర్‌వేల నెట్‌వర్క్‌లో ఒక భాగం

రావల్పిండి, పెషావర్ కు M-1 మోటర్‌వే ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంది . ఈ మోటర్‌వే రావల్పిండిని ఖైబర్ పఖ్తూన్ఖ్వా ప్రావిన్స్‌లోని చార్సద్దా, మర్దాన్ వంటి ప్రధాన నగరాలకు కూడా కలుపుతుంది . M-2 మోటర్‌వే, పోటోహార్ పీఠభూమి, సాల్ట్ రేంజ్ మీదుగా లాహోర్‌కు అధిక వేగంతో ప్రవేశాన్ని అందిస్తుంది . M-3 మోటర్‌వే, పిండి భట్టియాన్ నగరం వద్ద M-2 నుండి వేరుగా చీలుతుంది . ఇక్కడ నుండి M-3 , ఫైసలాబాద్‌కు అనుసంధానాలను అందిస్తుంది, M-4 మోటర్‌వేకు కలుస్తుంది. ఈ M-4 మోటర్‌వే ముల్తాన్‌కు , అక్కడి నుండి సుక్కూర్‌కు కొనసాగుతుంది . చైనా పాకిస్తాన్ ఎకనామిక్ కారిడార్‌లో భాగంగా సుక్కూర్, కరాచీలను అనుసంధానించడానికి ఒక కొత్త మోటర్‌వే నెట్‌వర్క్ నిర్మాణంలో ఉంది . CPECలో భాగంగా హజారా మోటర్‌వే కూడా నిర్మాణంలో ఉంది, ఇది M-1 లేదా గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్ ద్వారా మన్సేరా వరకు నియంత్రిత-ప్రవేశ మోటర్‌వే ప్రయాణాన్ని అందిస్తుంది.

రైలు

[మార్చు]
రావల్పిండి రైల్వే స్టేషన్

సద్దర్ ప్రాంతంలోని రావల్పిండి రైల్వే స్టేషన్, నగరాన్ని కరాచీ ఓడరేవు నగరం మీదుగా పెషావర్ కు కలిపే పాకిస్తాన్ 1,687 కిలోమీటర్ల (1,048 మైళ్ళు) పొడవైన మెయిన్ లైన్-1 రైల్వే మార్గంలో ఒక విరామ కేంద్రంగా పనిచేస్తుంది. ఈ స్టేషన్‌లో అవామ్ ఎక్స్‌ప్రెస్ , హజారా ఎక్స్‌ప్రెస్, ఇస్లామాబాద్ ఎక్స్‌ప్రెస్, జాఫర్ ఎక్స్‌ప్రెస్, ఖైబర్ మెయిల్ రైళ్లు సేవలు అందిస్తాయి, ఇది మార్గల్లా ఎక్స్‌ప్రెస్, మెహర్ ఎక్స్‌ప్రెస్, రావల్ ఎక్స్‌ప్రెస్, పాకిస్తాన్ ఎక్స్‌ప్రెస్, సుబక్ రఫ్తార్ ఎక్స్‌ప్రెస్, గ్రీన్ లైన్ ఎక్స్‌ప్రెస్, సర్ సయ్యద్ ఎక్స్‌ప్రెస్, సుబక్ ఖరం ఎక్స్‌ప్రెస్, తేజ్‌గామ్ రైళ్లకు టెర్మినస్‌గా పని చేస్తుంది.

ప్రాజెక్ట్ మొదటి దశ కోసం కరాచీ, పెషావర్ మధ్య ఉన్న మొత్తం మెయిన్ లైన్-1 రైల్వే ట్రాక్‌ను $3.65 బిలియన్ల వ్యయంతో పునరుద్ధరించనున్నారు,[84] ఇది 2021 నాటికి పూర్తవుతుంది.[85] రైల్వే లైన్‌ను అప్‌గ్రేడ్ చేయడం వల్ల, ప్రస్తుతం ఉన్న ట్రాక్‌పై సగటున గంటకు 60 నుండి 105 కిలోమీటర్ల వేగం మాత్రమే సాధ్యమవుతుండగా, రైళ్లు గంటకు 160 కిలోమీటర్ల వేగంతో ప్రయాణించడానికి వీలు కలుగుతుంది.[86]

విమానయాన

[మార్చు]

రావల్పిండికి ఇస్లామాబాద్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం సేవలు అందిస్తుంది . ఈ విమానాశ్రయం నగరానికి పశ్చిమాన 21 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఇది పాకిస్తాన్ అంతటా, అలాగే మధ్యప్రాచ్యం, యూరప్, ఉత్తర అమెరికా, మధ్య ఆసియా, తూర్పు ఆసియా, ఆగ్నేయాసియాకు నాన్-స్టాప్ విమాన సర్వీసులను అందిస్తుంది.

అభివృద్ధి ప్రాజెక్ట్

[మార్చు]

రావల్పిండి రింగ్ రోడ్

[మార్చు]

రావల్పిండి రింగ్ రోడ్ (RRR) అనేది 38.3 కిలోమీటర్ల పొడవు, 6 లేన్‌లు గల ఒక నియంత్రిత-ప్రవేశ రహదారి ప్రాజెక్ట్. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం బంత్ (N-5) నుండి థాలియన్ (M-2) వరకు నగర ట్రాఫిక్‌ను మళ్లించడం. ఈ ప్రాంతంలో ఆర్థిక కార్యకలాపాలను,  రియల్ ఎస్టేట్‌ను ప్రోత్సహించడానికి, ఇందులో 12 వంతెనలు, 11 ఓవర్‌పాస్‌లు, 10 సబ్‌వేల వంటి కీలక అభివృద్ధి పనులు ఉన్నాయి.

కచేరీ చౌక్ పునర్నిర్మాణం

[మార్చు]

రావల్పిండిలో రూ. 14–19 బిలియన్ల కీలకమైన కచ్చేరి చౌక్ పునర్నిర్మాణ ప్రాజెక్ట్, ఫ్లైఓవర్‌లు, అండర్‌పాస్‌లతో కూడిన సిగ్నల్-రహిత కారిడార్‌ను నిర్మించడం ద్వారా దీర్ఘకాలిక ట్రాఫిక్ రద్దీ సమస్యను పరిష్కరించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇది జీటీ రోడ్, ఝేలం రోడ్, సద్దర్ వంటి కీలక మార్గాలను కలుపుతూ, ప్రతిరోజూ రాకపోకలు సాగించే 2 లక్షలకు పైగా వాహనాలకు ట్రాఫిక్ ప్రవాహాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది. కచ్చేరి చౌక్ ప్రాజెక్ట్‌కు అనుబంధంగా, రేస్ కోర్స్ పార్క్, ఆర్మీ గ్రేవ్‌యార్డ్ స్క్వేర్, చైరింగ్ క్రాస్ వద్ద కొత్త అండర్‌పాస్‌లను నిర్మించాలని ప్రణాళికలు ఉన్నాయి.

దాడోచా డ్యామ్ ప్రాజెక్ట్

[మార్చు]

రావల్పిండి నీటి కొరతను పరిష్కరించడానికి చేపట్టిన ఒక ప్రధాన కార్యక్రమమైన దాదోచా డ్యామ్ ప్రాజెక్ట్, రావల్పిండి పౌరుల అవసరాలను తీర్చడానికి నిర్మించబడుతోంది. రావల్పిండికి 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఈ రూ.52.7 బిలియన్లకు పైగా ప్రాజెక్ట్, 35 MGD నీటి సరఫరాతో పాటు, ఒక వినోద పార్కును, వలస పక్షుల ఆవాసాన్ని కూడా కలిగి ఉంది.[87]

పరిపాలనా విభాగాలు

[మార్చు]

రావల్పిండి నగరం, రావల్పిండి జిల్లాలోని ఐదు తహసీళ్లలో (ఉప-జిల్లాలలో) ఒకటి . ఈ నగరం ఒక మెట్రోపాలిటన్ కార్పొరేషన్, రెండు కంటోన్మెంట్ బోర్డులు (లేదా సైనిక పట్టణాలు) అనేక గ్రామీణ యూనియన్ కౌన్సిళ్లుగా (పాకిస్తాన్‌లో స్థానిక ప్రభుత్వంలో అత్యల్ప స్థాయి) ఉపవిభజన చేయబడింది. వీటిలో చివరివి రావల్పిండి జిల్లా మండలిచే నేరుగా పాలించబడతాయి. మెట్రోపాలిటన్ కార్పొరేషన్‌లో 78 పట్టణ యూనియన్ కౌన్సిళ్లు ఉన్నాయి.[88]

నెం భాగం ప్రాంతం (km2) జనాభా (2023)
1 రావల్పిండి మెట్రోపాలిటన్ కార్పొరేషన్ అందుబాటులో లేదు 2,284,014[89]
2 రావల్పిండి కంటోన్మెంట్ 41.16[90] 740,483[89]
3 చక్లాలా కంటోన్మెంట్ 34.01[90] 333,115[89]
4 గ్రామీణ యూనియన్ కౌన్సిల్స్ అందుబాటులో లేదు 386,978[91]

మహానగర ప్రాంతంలో చాలా ప్రైవేట్ గృహ సముదాయాలు (లేదా "కాలనీలు") ఉన్నాయి, ఇవి చాలా వరకు వేగంగా అభివృద్ధి చెందాయి. వాటిలో గుల్రైజ్ హౌసింగ్ సొసైటీ, కోరంగ్ టౌన్, అగోచ్స్ టౌన్, ఘోరీ టౌన్, పాకిస్తాన్ టౌన్, జ్యుడిషియల్ టౌన్, బహ్రియా టౌన్ కాశ్మీర్ హౌసింగ్ సొసైటీ, డానియల్ టౌన్, అల్-హరామ్ సిటీ, ఎడ్యుకేషన్ సిటీ, గుల్ అఫ్షాన్ కాలనీ, అల్లామా ఇక్బాల్ కాలనీ ఉన్నాయి.[92]

పార్కులు

[మార్చు]

అయూబ్ నేషనల్ పార్క్ పాత ప్రెసిడెన్సీకి ఆవల ఝేలం రోడ్డులో ఉంది. ఇది సుమారు 2,300 ఎకరాల (930 హెక్టార్ల) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది, ఇందులో ఒక ఆట స్థలం, బోటింగ్ సౌకర్యం ఉన్న సరస్సు, ఒక అక్వేరియం, ఒక గార్డెన్-రెస్టారెంట్ ఉన్నాయి. రావల్పిండి పబ్లిక్ పార్క్ షమ్సాబాద్ సమీపంలోని ముర్రే రోడ్డులో ఉంది . ఈ పార్క్‌ను 1991లో ప్రజల కోసం తెరిచారు. ఇందులో పిల్లల కోసం ఆట స్థలం, పచ్చిక బయళ్ళు, ఫౌంటైన్లు, పూల మడులు ఉన్నాయి.

2008లో రావల్పిండి నగర నడిబొడ్డున జిన్నా పార్క్ ప్రారంభించబడింది, అప్పటి నుండి ఇది నగరానికి ఒక ప్రధాన కార్యకలాపాల కేంద్రంగా మారింది. ఇందులో అత్యాధునిక సినిమా థియేటర్, సినీప్యాక్స్,[93] మెట్రో క్యాష్ అండ్ క్యారీ సూపర్ మార్ట్, మెక్‌డొనాల్డ్స్ అవుట్‌లెట్ , గేమింగ్ లాంజ్‌లు , మోషన్ రైడ్స్, ఇతర వినోద సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. విశాలమైన పచ్చిక బయళ్ళు పిక్నిక్‌కు కూడా అనువైన ప్రదేశాన్ని అందిస్తాయి.[94][95]

రావల్పిండి, అయూబ్ నేషనల్ పార్క్ సమీపంలో ఉంది. ఇది పూర్వం 'టోపీ రాఖ్' (టోపీ పెట్టుకొని ఉండండి) అని పిలువబడేది. ఇది పాత ప్రెసిడెన్సీ వద్ద, ముర్రే బ్రూవరీ కంపెనీ, గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్ మధ్య ఉంది . ఇది సుమారు 2,300 ఎకరాల (930 హెక్టార్లు) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది, ఇందులో ఆట స్థలం, బోటింగ్ సౌకర్యంతో కూడిన సరస్సు, అక్వేరియం, గార్డెన్-రెస్టారెంట్, ఓపెన్-ఎయిర్ థియేటర్ ఉన్నాయి. ఈ పార్కులో " ది జంగిల్ కింగ్‌డమ్ " ఉంది, ఇది ముఖ్యంగా యువ నివాసితులలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.[96]

  • పూర్వం 'కంపెనీ బాగ్' (ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ గార్డెన్)గా పిలువబడిన లియాఖత్ బాగ్ గొప్ప చారిత్రక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది. పాకిస్తాన్ మొదటి ప్రధానమంత్రి లియాఖత్ అలీ ఖాన్ 1950లో ఇక్కడే హత్యకు గురయ్యారు. పాకిస్తాన్ ప్రధానమంత్రి బెనజీర్ భుట్టో 2007 డిసెంబర్ 27న ఇక్కడే హత్యకు గురయ్యారు. ఆమె పాకిస్తాన్ ప్రధానమంత్రిగా ఎన్నికైన వారిలో అత్యంత పిన్న వయస్కురాలు, ఏకైక మహిళ..
  • రావల్పిండి పబ్లిక్ పార్క్ (గతంలో నవాజ్ షరీఫ్ పార్క్, 2019లో ఇక్బాల్ పార్క్‌గా పేరు మార్చబడింది. రావల్పిండిలోని పీర్ మెహర్ అలీ షా అరిడ్ అగ్రికల్చర్ యూనివర్శిటీకి ఎదురుగా ముర్రీ రోడ్లో ఉంది.[97] ముర్రే రోడ్డులో పిర్ మెహర్ అలీ షా అరిడ్ అగ్రికల్చర్ యూనివర్సిటీ రావల్పిండికి సరిగ్గా ఎదురుగా ఉంది. ఈ పార్క్ 1991లో ప్రారంభించబడింది. ఇందులో పిల్లల కోసం ఆట స్థలం, పచ్చిక బయళ్ళు, ఫౌంటైన్లు, పూల మడులు ఉన్నాయి. 1992లో పబ్లిక్ పార్క్‌కు ఎదురుగా ఒక క్రికెట్ స్టేడియం నిర్మించబడింది. 1996 ప్రపంచ కప్‌లోని అనేక మ్యాచ్‌లు ఈ క్రికెట్ మైదానంలో జరిగాయి.

విద్య

[మార్చు]

రావల్పిండి జిల్లాలో 2,463 ప్రభుత్వ పాఠశాలలు ఉన్నాయి, వాటిలో 1706 ప్రాథమిక పాఠశాలలు, 306 మాధ్యమిక పాఠశాలలు, 334 ఉన్నత పాఠశాలలు, 117 ఉన్నత విద్యా కళాశాలలు ఉన్నాయి.[98]

రావల్పిండి జిల్లాలోని పట్టణ ప్రాంతాలలో 6–16 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలలో 97.4% మంది పాఠశాలలో చేరారు – ఇస్లామాబాద్, కరాచీల తర్వాత పాకిస్తాన్‌లో ఇది మూడవ అత్యధిక శాతం.[99] రావల్పిండిలోని 5వ తరగతి విద్యార్థులలో 77.1% మంది ఆంగ్లంలో వాక్యాలను చదవగలరు.[99] రావల్పిండిలోని 27% మంది పిల్లలు రుసుము చెల్లించి చదివే ప్రైవేట్ పాఠశాలలకు హాజరవుతున్నారు.[100]

  • కాలేజ్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రికల్ & మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ రావల్పిండిలోని గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్‌లో ఉంది, EME అనేది NUST అతిపెద్ద అనుబంధ కళాశాల.[101]
  • ఫాతిమా జిన్నా మహిళా విశ్వవిద్యాలయం, పాకిస్తాన్‌లో మొట్టమొదటి మహిళా విశ్వవిద్యాలయం, ఇది 1998లో స్థాపించబడింది.[102]
  • ఫౌండేషన్ యూనివర్సిటీ RWP క్యాంపస్, FFCB పక్కన కొత్త లాలజార్‌లో ఉంది. వారు ప్రధానంగా కంప్యూటర్ సైన్స్‌లో పిహెచ్‌డి వంటి ఐటి, బయోటెక్ సంబంధిత కోర్సులను అందిస్తారు.

మీడియా

[మార్చు]

రాజధానికి చాలా దగ్గరగా ఉండటం వల్ల రావల్పిండిలో చురుకైన మీడియా, వార్తాపత్రికల వాతావరణం ఉంది. ఈ నగరంలో డజనుకు పైగా వార్తాపత్రిక సంస్థలు ఉన్నాయి, వాటిలో ఉర్దూలో డైలీ నవా-ఇ-వక్త్ , డైలీ జాంగ్ , డైలీ అసాస్, ది డైలీ సదా-ఎ-హక్, డైలీ ఎక్స్‌ప్రెస్ , డైలీ దిన్ , డైలీ ఆజ్‌కల్ రావల్పిండి, డైలీ ఇస్లాం, డైలీ పాకిస్తాన్; అలాగే ఆంగ్లంలో డాన్ , ఎక్స్‌ప్రెస్ ట్రిబ్యూన్ , డైలీ టైమ్స్ , ది న్యూస్ ఇంటర్నేషనల్, ది నేషన్ ఉన్నాయి .

నగరంలో నయాటెల్ , పిటిసిఎల్, ఎస్ఏ కేబుల్ నెట్‌వర్క్, డిడబ్ల్యుఎన్ వంటి అనేక కేబుల్ టీవీ సేవా సంస్థలు ఉన్నాయి . పాకిస్తాన్ బ్రాడ్‌కాస్టింగ్ కార్పొరేషన్‌కు రావల్పిండిలో ఒక కేంద్రం ఉంది.

వినోదం

[మార్చు]

2012 మధ్యలో, రావల్పిండిలోని బహ్రియా టౌన్ ఫేజ్-4లో 'ది ఎరీనా' అనే 3D సినిమా తన కార్యకలాపాలను ప్రారంభించింది.[103][104]

రావల్పిండి ఫుడ్ స్ట్రీట్, సద్దర్

పాకిస్తాన్‌లోని పురాతన గోల్ఫ్ క్లబ్‌లలో ఒకటైన రావల్పిండి గోల్ఫ్ క్లబ్ ద్వారా 1926లో రావల్పిండి గోల్ఫ్ కోర్సు పూర్తయింది. ఈ సదుపాయం మొదట్లో తొమ్మిది-రంధ్రాల కోర్సుగా అభివృద్ధి చేయబడింది. అనేక అభివృద్ధి దశల తర్వాత, ఇది ఇప్పుడు 27-రంధ్రాల కోర్సుగా పాకిస్తాన్‌లోనే అతిపెద్దదిగా ఉంది.[105] క్లబ్‌హౌస్ నుండి, ఫైసల్ మసీదు, ఇస్లామాబాద్, రావల్పిండి జంట నగరాల యొక్క విశాలమైన దృశ్యం కనిపిస్తుంది . ఇక్కడ ప్రధాన దేశీయ గోల్ఫ్ టోర్నమెంట్లు క్రమం తప్పకుండా జరుగుతాయి.

ప్లేల్యాండ్ అనేది అయూబ్ పార్కుకు సమాంతరంగా ఉన్న మరో ప్రజా ఉద్యానవనం. 2019లో, చక్లాలా కంటోన్మెంట్ బోర్డ్ నుండి ఆర్మీ హెరిటేజ్ ఫౌండేషన్ అయూబ్ పార్క్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత, గతంలో విఫలమైన ప్రాజెక్ట్ స్థలంలో జాయ్‌ల్యాండ్ అనే కొత్త అమ్యూజ్‌మెంట్ పార్క్ ప్రారంభించబడింది.[106] ఈ కొత్తగా అభివృద్ధి చేయబడిన పార్క్‌లో సందర్శకుల కోసం విశ్రాంతినిచ్చే ఫెర్రిస్ వీల్ నుండి సాహసోపేతమైన డిస్కవరీ వరకు అనేక రైడ్‌లు, కార్యకలాపాలు ఉన్నాయి. అన్ని రైడ్‌లు దిగుమతి చేయబడ్డాయి, భద్రతా ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉంటాయి. జాయ్‌ల్యాండ్ పాకిస్తాన్‌లో ISO 9001:2008 సర్టిఫికేట్ పొందిన ఏకైక అమ్యూజ్‌మెంట్ పార్క్.[107]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "Rawalpindi". Encyclopedia Britannica. ఒరిజినల్ నుండి 20 December 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 February 2022.
  2. ↑ "Metropolitan Corporation Rawalpindi". Citypopulation. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 31 August 2023.
  3. ↑ "Rawalpindi | Meaning of Rawalpindi by Lexico". the original నుండి 6 March 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2019.
  4. ↑ "Population size and growth of major cities" (PDF). ఒరిజినల్ నుండి 25 December 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 June 2015.
  5. ↑ "Constitutional history of Pakistan". ConstitutionNet (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-02-12.
  6. ↑ "The lost Jewish history of Rawalpindi". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). 23 February 2016. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 November 2022.
  7. ↑ Padishah, Nur al-Din Muhammad Jahangir (1968). Tuzk-e Jahangiri (in ఉర్దూ). Majlis-e Taraqqi-e Adab.
  8. ↑ "Rawalpindi: History behind a bustling city". 26 August 2012. ఒరిజినల్ నుండి 23 June 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 September 2016.
  9. ↑ Junaidi, Ikram (23 October 2015). "What is being built on GHQ land?". Dawn. Pakistan. ఒరిజినల్ నుండి 7 November 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 June 2016.
  10. ↑ "The lost Jewish history of Rawalpindi". the original నుండి 24 February 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 24 September 2016.
  11. ↑ Mazumder, Rajit K. (2003). The Indian Army and the Making of Punjab (in ఇంగ్లీష్). Orient Blackswan. ISBN 978-81-7824-059-6.
  12. ↑ "Rawalpindi: History behind a bustling city". ఒరిజినల్ నుండి 23 June 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 June 2016.
  13. ↑ Burki, Shahid Javed (2015). Historical Dictionary of Pakistan. Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-4148-0. the original నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  14. ↑ "A nostalgic trip down memory lane". www.thenews.com.pk (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-12.
  15. ↑ Ahmad, Asghar (1986). Pakistan tourism directory, '86: everything about tourism. Holiday Weekly. the original నుండి 5 May 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  16. ↑ Sheikh, Majid (2021-09-12). "The Ghakkars and their amazing relentless struggle". DAWN.COM (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-01-12.
  17. ↑ Heinrichs, Ann (2004). Pakistan (in ఇంగ్లీష్). Children's Press. p. 26. ISBN 978-0-516-24248-4.
  18. ↑ "Rawalpindi | City, Pakistan, & Population | Britannica". Encyclopædia Britannica (in ఇంగ్లీష్). 28 July 2023. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 30 July 2023.
  19. ↑ "Plate British Museum". The British Museum (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 19 October 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 October 2020.
  20. ↑ Dutt, Nalinaksha (1998). Buddhist Sects in India. Motilal Banarsidass Publ. ISBN 978-8120804289. the original నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 January 2020.
  21. ↑ Bernstein, Richard (2001). Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk who Crossed Asia in Search of Enlightenment. A.A. Knopf. ISBN 978-0-375-40009-4. the original నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 June 2017.
  22. ↑ "Takshashila – World's Oldest University". Hitxp.com. 10 September 2007. ఒరిజినల్ నుండి 24 February 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 August 2012.
  23. 1 2 "Imperial Gazetter of India, Volume 21, page 272 – Imperial Gazetteer of India – Digital South Asia Library". Dsal.uchicago.edu. 18 February 2013. ఒరిజినల్ నుండి 2 December 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 November 2013.
  24. ↑ Ahmad, Asghar (1986). Pakistan tourism directory, '86: everything about tourism. Holiday Weekly. the original నుండి 5 May 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  25. 1 2 3 Agrawal, Ashvini (1983). Studies in Mughal History. Motilal Banarsidass. ISBN 9788120823266. the original నుండి 18 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  26. ↑ Malik, Iftikhar Haider (2006). Culture and Customs of Pakistan. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-33126-8.
  27. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Gazetteer of the Rawalpindi district. "Civil and Military Gazette" Press. 1895. the original నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  28. 1 2 3 4 5 6 7 Griffin, Sir Lepel Henry (1890). The Panjab Chiefs: Historical and Biographical Notices of the Principal Families in the Lahore and Rawalpindi Divisions of the Panjab, Volume 2. Civil and Military Gazette Press. the original నుండి 20 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  29. ↑ Findly, Ellison (1993). Nur Jahan: Empress of Mughal India. Oxford University Press. p. 173. ISBN 978-0-19-536060-8. the original నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  30. ↑ "Imperial Gazetter of India, Volume 21, page 272 – Imperial Gazetteer of India – Digital South Asia Library". Dsal.uchicago.edu. 18 February 2013. ఒరిజినల్ నుండి 2 December 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 November 2013.
  31. 1 2 Rogers, Ayesha Pamela. "Rawalpindi Historic Urban Landscape Project". ఒరిజినల్ నుండి 24 February 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  32. 1 2 3 "The lost Jewish history of Rawalpindi". The Express Tribune. 23 February 2016. ఒరిజినల్ నుండి 8 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  33. ↑ Grewal, J. S. (1998). The Sikhs of the Punjab. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-63764-0. the original నుండి 18 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  34. 1 2 Gazetteer of the Rawalpindi district. "Civil and Military Gazette" Press. 1895. the original నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  35. 1 2 3 4 5 The Indian Army and the Making of Punjab. Orient Blackswan. 2003. ISBN 9788178240596. ఒరిజినల్ నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 December 2017.
  36. 1 2 Nijjar, Bakhshish Singh (1996). History of the United Panjab. Atlantic Publishers & Dist. ISBN 9788171565344. ఒరిజినల్ నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  37. ↑ "UK tested poison gas on Indian soldiers". USA Today. 1 September 2007. ఒరిజినల్ నుండి 5 January 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 November 2013.
  38. ↑ "The forgotten massacre". The Nation. 29 December 2014. ఒరిజినల్ నుండి 7 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  39. 1 2 NOORANI, A.G. "Horrors of Partition". Frontline (India). ఒరిజినల్ నుండి 25 February 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  40. ↑ Talbot, Ian (2019). "The 1947 Partition violence: Characteristics and interpretations". In Mohanram, Radhika; Raychaudhuri, Anindya (eds.). Partitions and Their Afterlives: Violence, Memories, Living. Rowman & Littlefield International. p. 4. ISBN 9781783488407. The attacks on largely defenceless minority populations have earned the violence the title of the Rawalpindi Massacres. Outlying villages in the Rawalpindi district witnessed shocking violence against Sikh inhabitants. Around seven thousand to eight thousand people were estimated to have died.
  41. 1 2 3 Ispahani, Farahnaz (2017). Purifying the Land of the Pure: A History of Pakistan's Religious Minorities. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-062167-4. ఒరిజినల్ నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  42. 1 2 3 Burki, Shahid Javed (2015). Historical Dictionary of Pakistan. Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-4148-0. the original నుండి 19 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  43. ↑ "Pakistan Air Force". Defense General. ఒరిజినల్ నుండి 18 October 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 August 2012.
  44. ↑ "PAF Active Bases". Pakistan Air Force. the original నుండి 26 June 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 August 2012.
  45. ↑ Siddiqui, Salman (4 April 2009). "No Morning English Daily Carried the News of Bhutto's Hanging". Daily Dawn. ఒరిజినల్ నుండి 1 December 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 August 2012.
  46. ↑ "5 killed, 16 hurt in Rawalpindi bus stop blast". New Straits Times (in ఇంగ్లీష్). Rawalpindi. Reuter. 21 September 1987. ఒరిజినల్ నుండి 24 February 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  47. ↑ Kamal Siddiqi (14 April 1998). "Ojhri disaster saw end of Junejo govt: Report". The Indian Express. the original నుండి 24 January 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 February 2015.
  48. ↑ "Pakistan Refuses To Release 1988 Blast Reports To – Pakistani Military & Strategic Discussion Forum – Pakistani Defence Forum". Pakistani Defence Forum. Forum.pakistanidefence.com. ఒరిజినల్ నుండి 27 February 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 February 2015.
  49. ↑ Gordon, Michael R. (17 April 1988). "U.S. Officials Link Pakistan Blast to Kabul Regime". The New York Times. Pakistan; Afghanistan. ఒరిజినల్ నుండి 27 February 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 27 February 2015.
  50. ↑ "Ojhri disaster saw end of Junejo govt: Report". The Indian Express. 14 April 1998. the original నుండి 24 January 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 August 2017.
  51. ↑ "Benazir Bhutto killed in attack". BBC. 27 December 2007. ఒరిజినల్ నుండి 31 December 2007 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 31 December 2007.
  52. 1 2 "Climate: Rawalpindi – Climate graph, Temperature graph, Climate table". Climate-Data.org. ఒరిజినల్ నుండి 4 April 2015 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 September 2013.
  53. ↑ "Weather History for Islamabad, Pakistan". Weather Underground. 13 October 2006. ఒరిజినల్ నుండి 2 December 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 November 2013.
  54. ↑ "PAKISTAN – RAWALPINDI". Centro de Investigaciones Fitosociológicas. ఒరిజినల్ నుండి 19 May 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 26 June 2016.
  55. 1 2 Hull, M. S. (2013). "Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan", University of California Press.
  56. ↑ Kenoyer, Jonathan M. (1998). Ancient Cities of the Indus Valley Civilization (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-577940-0.
  57. ↑ "Census of India, 1921" (PDF). ఒరిజినల్ నుండి 4 May 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 May 2021.
  58. ↑ Elahi, Asad (2006). "2: Population" (PDF). Pakistan Statistical Pocket Book 2006. Islamabad, Pakistan: Government of Pakistan; Statistics Division. p. 28. ఒరిజినల్ నుండి 30 March 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 March 2018.
  59. ↑ DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 (PDF) (Report). Pakistan Bureau of Statistics. 2017. p. 13. the original (PDF) నుండి 29 August 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 March 2019.
  60. ↑ "First Digital Census: Understanding Its Importance and Process - Pakistan Bureau of Statistics population". Pakistan Bureau of Statistics (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-11-25.
  61. 1 2 Rida, Arif; Farooqi, Maria (2015). "The Lost Art of Rawalpindi". THAAP. ఒరిజినల్ నుండి 24 February 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 28 January 2018.
  62. 1 2 3 4 "The temples of Rawalpindi: Old wisdom in a new world". Dawn. 16 October 2015. ఒరిజినల్ నుండి 16 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  63. 1 2 3 "CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME VI PUNJAB". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2023.
  64. ↑ "For the Sikhs in KP, Rawalpindi is their new home". Dawn. 3 August 2014. ఒరిజినల్ నుండి 8 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  65. ↑ "Pindi lit up as Hindus celebrate 'Festival of Lights'". The Express Tribune (in ఇంగ్లీష్). 2024-11-01. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2025-08-27.
  66. ↑ Aamir Yasin (8 March 2020). "Krishna Temple- the only worship place for twin cities' Hindus". Dawn. ఒరిజినల్ నుండి 6 June 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 August 2020.
  67. ↑ "Devi ka mandir". Dawn. 2 August 2014. ఒరిజినల్ నుండి 8 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  68. ↑ "A 200-year-old temple in Rawalpindi is a school for special children". Gounesco. 6 September 2016. ఒరిజినల్ నుండి 14 August 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 14 August 2018.
  69. ↑ "Rawalpindi's dilapidated Shamshan Ghat". Dawn. 14 December 2014. ఒరిజినల్ నుండి 8 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  70. ↑ "Pindi's architectural heritage – II: The sacred banyan tree and the neglected Hindu temples". The Express Tribune. 28 June 2012. ఒరిజినల్ నుండి 9 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 8 December 2017.
  71. ↑ "Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. I." 1881. JSTOR saoa.crl.25057656. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 31 March 2024.
  72. ↑ "Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II". 1881. p. 520. JSTOR saoa.crl.25057657. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 31 March 2024.
  73. ↑ "Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. III". 1881. p. 250. JSTOR saoa.crl.25057658. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 31 March 2024.
  74. ↑ "CENSUS OF INDIA, 1891 GENERAL TABLES BRITISH PROVINCES AND FEUDATORY STATES VOL I". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2023.
  75. ↑ "CENSUS OF INDIA, 1901 VOLUME I-A INDIA PART II-TABLES". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2023.
  76. ↑ "CENSUS OF INDIA, 1911 VOLUME XIV PUNJAB PART II TABLES". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2023.
  77. ↑ "CENSUS OF INDIA, 1921 VOLUME XV PUNJAB AND DELHI PART II TABLES". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2023.
  78. ↑ "CENSUS OF INDIA, 1931 VOLUME XVII PUNJAB PART II TABLES". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2023.
  79. ↑ "Final Results (Census-2017)". ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 January 2023.
  80. ↑ "7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban". Pakistan Bureau of Statistics. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 August 2024.
  81. ↑ "Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service". INCPAK (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 16 April 2022. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 April 2022.
  82. ↑ "PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan". GEO News (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). 18 April 2022. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 April 2022.
  83. ↑ https://dailytimes.com.pk/1403524/punjab-cm-maryam-nawaz-launches-phase-i-of-rawalpindi-green-electric-bus-service/
  84. ↑ "PURCHASE OF POWER: PAYMENTS TO CHINESE COMPANIES TO BE FACILITATED THROUGH REVOLVING FUND". Business Recorder. Retrieved 6 December 2015.
  85. ↑ "Pakistan to get Chinese funds for upgrading rail links, building pipeline". Hindustan Times. 10 June 2016. ఒరిజినల్ నుండి 11 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 9 August 2016. The project is planned to be completed in two phases in five years by 2021. The first phase will be completed by December 2017 and the second by 2021.
  86. ↑ "Karachi-Peshawar railway line being upgraded under CPEC". Daily Times. 22 January 2016. ఒరిజినల్ నుండి 10 August 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 10 February 2016.
  87. ↑ https://tribune.com.pk/story/2603686/daducha-dam-expands-into-multi-utility-project
  88. ↑ "RMC Union council's number reaches 78". Pakistan Observer. 1 February 2023. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 March 2025.
  89. 1 2 3 "Table 2: Urban localities by population size and their population by sex, annual growth rate and hhousehold size: Census-2023" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 March 2025.
  90. 1 2 "Overview". Rawalpindi Cantonment Board. the original నుండి 5 March 2025 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 March 2025.
  91. ↑ "Table 1: Area, population by sex, sex ratio, population density, urban proportion, household size and annual growth rate: Census-2023, Punjab" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 March 2025.
  92. ↑ "About Bahria Town Rawalpindi – Bahria Town – Your Lifestyle Destination". Bahriatown.com. ఒరిజినల్ నుండి 25 December 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 November 2013.
  93. ↑ "Cinepax". Cinepax. 2 December 2011. ఒరిజినల్ నుండి 9 April 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 23 December 2011.
  94. ↑ "Places to Visit Rawalpindi". mypindi.com. MyPindi. 21 January 2024. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 January 2024.
  95. ↑ "Digital fountain installed at Jinnah Park | Provinces". Dawn. Pakistan. 22 August 2011. the original నుండి 24 February 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 23 December 2011.
  96. ↑ "Two tiger cubs draw crowds to Rawalpindi park – The Express Tribune". The Express Tribune. 28 April 2011. ఒరిజినల్ నుండి 13 January 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 23 December 2011.
  97. ↑ "Nawaz Sharif, Shahbaz Sharif parks renamed". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Pakistan. 7 August 2019. ఒరిజినల్ నుండి 7 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2020.
  98. ↑ "Rawalpindi" (PDF). Annual Status of Education Report. ఒరిజినల్ నుండి 8 December 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  99. 1 2 "Summary Report Card 2014" (PDF). Summary Report Cards (National – Urban). Annual Status of Education Report. ఒరిజినల్ నుండి 22 January 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  100. ↑ "Annual Status of Education Report – 2015" (PDF). pp. 81–83. ఒరిజినల్ నుండి 9 November 2016 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 December 2017.
  101. ↑ "NUST". Nust.edu.pk. the original నుండి 22 November 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 22 November 2013.
  102. ↑ "Welcome to Fjwu | Fatima Jinnah Women University". www.fjwu.edu.pk. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 October 2023.[permanent dead link]
  103. ↑ "The Arena: About Us". Bahria Construction. the original నుండి 4 September 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  104. ↑ "Pakistan's first gold class 3D cinema: 'The Arena' opened at Bahria Town". The Nation. ఒరిజినల్ నుండి 1 July 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 20 August 2012.
  105. ↑ Yasin, Aamir (22 September 2019). "Amusement park in Pindi returns with a revamped look". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Pakistan. ఒరిజినల్ నుండి 30 October 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2020.
  106. ↑ Yasin, Aamir (22 September 2019). "Amusement park in Pindi returns with a revamped look". Dawn (in ఇంగ్లీష్). Pakistan. ఒరిజినల్ నుండి 30 October 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2020.
  107. ↑ "About us | Joyland" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ నుండి 23 February 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2020.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=రావల్పిండి&oldid=4863247" నుండి వెలికితీశారు