లాలిబెలా
Lalibela
ላሊበላ | |
|---|---|
Town | |
Rock-Hewn Churches from top left: Church of Saint George; Biete Maryam; Biete Medhane Alem; Biete Abba Libanos | |
  Lalibela Location within Ethiopia .svg) Lalibela Location within the Horn of Africa  Lalibela Location within Africa | |
| Coordinates: 12°01′54″N 39°02′28″E / 12.03167°N 39.04111°E | |
| Country |  Ethiopia |
| Region |  Amhara |
| Zone | North Wollo |
| Population (2007) | |
• Total |
17,367 |
| Time zone | UTC+3 (EAT) |
.jpg)
.jpg)
లాలిబెలా ఇథియోపియాలోని అమ్హారా ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక పట్టణం. లాస్టా జిల్లా, ఉత్తర వోల్లో జోన్లో ఉన్న ఇది, ఇథియోపియాలోని మునుపటి ఏకశిలా చర్చిలకు భిన్నంగా రూపొందించబడిన దాని ప్రసిద్ధ రాతితో చెక్కిన ఏకశిలా చర్చిలకు ఒక పర్యాటక ప్రదేశం . [1] లాలిబెలా మొత్తం ఇథియోపియా ప్రాచీన, మధ్యయుగ, మధ్యయుగోత్తర నాగరికతకు ఒక పెద్ద, ముఖ్యమైన ప్రదేశం. [1] కొంతమంది క్రైస్తవులకు, లాలిబెలా ఇథియోపియాలోని అత్యంత పవిత్రమైన నగరాలలో ఒకటి, ఒక పుణ్యక్షేత్రం.
4వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో క్రైస్తవ మతాన్ని స్వీకరించిన తొలి దేశాలలో ఇథియోపియా ఒకటి, దాని చారిత్రక మూలాలు అపొస్తలుల కాలం నాటివి. ఈ చర్చిలు 7వ నుండి 13వ శతాబ్దాల నాటివి, సాంప్రదాయకంగా జాగ్వే ( అగావ్ ) రాజు గెబ్రే మెస్కెల్ లాలిబెలా (క్రీ.శ. 1555) పాలన కాలానికి చెందినవిగా భావిస్తారు c. 1181–1221 ). [2]
లాలిబెలాలోని ప్రధాన భవనాల లేఅవుట్, పేర్లు విస్తృతంగా అంగీకరించబడ్డాయి, ముఖ్యంగా స్థానిక మతాధికారులు, జెరూసలేం ప్రతీకాత్మక ప్రాతినిధ్యంగా.[3] ఇది కొంతమంది నిపుణులు ప్రస్తుత చర్చి నిర్మాణాన్ని 1187లో ముస్లిం నాయకుడు సలాదిన్ జెరూసలేంను స్వాధీనం చేసుకున్న తరువాతి సంవత్సరాలకు తేదీ చేయడానికి దారితీసింది.[4]
లాలిబెలా సుమారు 2,500 metres (8,200 ft) ఎత్తులో ఉంది.సముద్ర మట్టానికి పైన ఇది లాస్టాలోని ప్రధాన పట్టణం, ఇది గతంలో బుగ్నా జిల్లాలో భాగంగా ఉండేది. రాతితో చెక్కిన చర్చిలను 1978లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా ప్రకటించారు. [1]
నగరాన్ని సందర్శించడానికి ఉత్తమ సమయం అక్టోబర్ నుండి మార్చి వరకు ఉండే పొడి కాలం, ఈ సమయంలో ఆలయ సముదాయాన్ని సందర్శించడానికి వాతావరణ పరిస్థితులు అత్యంత అనుకూలంగా ఉంటాయి. ఈ కాలంలో, ప్రధాన మతపరమైన పండుగల సమయంలో, ముఖ్యంగా గెన్నా (జనవరి 7), టిమ్కాట్ (జనవరి 19) నాడు నగరం చాలా రద్దీగా ఉంటుంది, ఈ పండుగలలో మతపరమైన కార్యక్రమాలతో పాటు చాలా రోజుల పాటు ఊరేగింపులు, సాంప్రదాయ సంగీతం, ఆచారాలు జరుగుతాయి. [5]
చరిత్ర
[మార్చు]మూలాలు
[మార్చు]కొన్ని చర్చిలను ఎప్పుడు నిర్మించారనే దానిపై కొంత వివాదం ఉంది. స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, ఇథియోపియాలో సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి ముందు, గెబ్రే మెస్కెల్ లాలిబెలా జెరూసలేం పర్యటనలో యేసుచే మార్గనిర్దేశం చేయబడ్డాడు, ఇథియోపియాలో రెండవ జెరూసలేంను నిర్మించమని ఆదేశించాడు. [6] : 115 దీని ప్రకారం, సాంప్రదాయకంగా రోహా అని పిలువబడే లాలిబెలా, జాగ్వే రాజవంశం కాలంలో రాజు గెబ్రే మెస్కెల్ లాలిబెలా (r. సుమారు 1181–1221) పాలనలో స్థాపించబడింది, [7] అయినప్పటికీ, ఇప్పటికే ఉన్న నిర్మాణాలను నిర్మించడం, మార్పులు చేయడం వంటి అనేక దశల ప్రక్రియలో చర్చిలు వాటి ప్రస్తుత రూపంలోకి పరిణామం చెందాయని భావించడం మరింత సహేతుకం. [8]
డేవిడ్ రోడెన్ బక్స్టన్ సాధారణంగా ఆమోదించబడిన కాలక్రమాన్ని స్థాపించాడు, "వాటిలో రెండు, వివరాల పరంగా గొప్ప విశ్వసనీయతతో, యెమ్రహానా క్రిస్టోస్ వద్ద సవరించబడిన డెబ్రా డామో ప్రాతినిధ్యం వహించిన సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి" అని పేర్కొన్నాడు. ఈ నిర్మాణాలను సహజ శిలల నుండి చెక్కడానికి పట్టిన సమయం గెబ్రే మెస్కెల్ లాలిబెలా కొన్ని దశాబ్దాల పాలన కంటే ఎక్కువ కాలం పట్టి ఉండాలి కాబట్టి, ఈ పని 14వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగిందని బక్స్టన్ భావిస్తున్నాడు.
అయితే, కేంబ్రిడ్జ్ విశ్వవిద్యాలయంలో ఆఫ్రికన్ పురావస్తు శాస్త్ర ప్రొఫెసర్ అయిన డేవిడ్ ఫిలిప్సన్, మెర్కోరియోస్, గాబ్రియేల్-రుఫాయెల్, డనాగెల్ చర్చిలు వాస్తవానికి ఐదు వందల సంవత్సరాల క్రితం, అక్సుమ్ రాజ్యం కాలంలో 600, 800 మధ్య కోటలు లేదా ఇతర రాజభవన నిర్మాణాలుగా రాతి నుండి చెక్కబడ్డాయని, రాజు లాలిబెలా మరణం తర్వాత అతని పేరు వాటితో ముడిపడిందని ప్రతిపాదించారు. మరోవైపు, స్థానిక చరిత్రకారుడు గెటచెవ్ మెకోన్నెన్ క్వీన్ మెస్కెల్ కిబ్రా, లాలిబెలా భార్య, రాక్-కత్తిరించిన చర్చిలలో ఒకటైన బైటే అబ్బా లిబానోస్ను అతని మరణం తర్వాత ఆమె భర్త కోసం స్మారక చిహ్నంగా నిర్మించారు.
లాలిబెలాలో ఇటీవల జరిపిన పురావస్తు తవ్వకాలలో 900–1100 కాలానికి చెందిన మట్టిపాత్రలు, జంతు అవశేషాలు పుష్కలంగా లభించాయి. దీనిని బట్టి, లాలిబెలా రాజు ఈ ప్రదేశాన్ని మత కేంద్రంగా మార్చక ముందు, అది చాలావరకు లౌకిక నివాస ప్రాంతంగా ఉండేదని తెలుస్తోంది. సమీపంలోని వాషా మైఖేల్ గుహ దిగువ గోడలపై క్రైస్తవ పూర్వ కాలం నాటి జంతువుల శిల్పాలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి, తరువాత పై గోడలకు క్రైస్తవ చిత్రాలు జోడించబడ్డాయి, ఈ సమయంలో ఈ ప్రాంతం ఇంకా క్రైస్తవీకరణకు గురవుతోందని ఇది సూచిస్తుంది.
15వ శతాబ్దం
[మార్చు]దీని పేరును మొదట 1457–59లో వెనిస్లో ఫ్రా మౌరో తయారు చేసిన యూరోపియన్ మ్యాప్లో లలబేడ అని ఉపయోగించారు.
16వ శతాబ్దం
[మార్చు]ఒక పోర్చుగీస్ పూజారి, ఫ్రాన్సిస్కో అల్వారెస్ (1465-1540), 1520లలో డేవిట్ II సందర్శనలో పోర్చుగీస్ రాయబారితో కలిసి వెళ్లాడు. ఆల్వారెస్ విశిష్టమైన చర్చి నిర్మాణాలను వర్ణించిన తరువాత ఇలా వ్రాశాడు: "ఈ కట్టడాల గురించి ఇంకా వ్రాయడానికి నేను విసిగిపోతున్నాను, ఎందుకంటే నేను ఇంకా వ్రాస్తే నన్ను నమ్మరని నాకు అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే నేను ఇప్పటికే వ్రాసిన దాని గురించి వారు నన్ను అసత్యవాది అని నిందించవచ్చు, కాబట్టి నేను అధికారంలో ఉన్న దేవునిపై ప్రమాణం చేస్తున్నాను, వ్రాసినదంతా సత్యమే, నేను వ్రాసిన దానికంటే ఇంకా చాలా ఉంది, అది అసత్యమని వారు నన్ను నిందించకుండా ఉండటానికి నేను దానిని వదిలివేశాను., నేను తప్ప మరే ఇతర పోర్చుగీసు వారు ఈ కట్టడాలకు వెళ్ళలేదు, నేను వాటి గురించి విన్నదానిని బట్టి వాటిని చూడటానికి రెండుసార్లు వెళ్ళాను. నేను అధికారంలో ఉన్న దేవునిపై ప్రమాణం చేస్తున్నాను, నేను వ్రాసినదంతా సత్యమే". [9] రాముసో ఈ చర్చిలలో కొన్నింటి ప్రణాళికలను ఆల్వారెస్ పుస్తకం తన 1550 ముద్రణలో చేర్చినప్పటికీ, అతనికి ఆ డ్రాయింగ్లను ఎవరు అందించారో తెలియదు.
షిహాబ్ అల్-దీన్ అహ్మద్ ఇబ్న్ అబ్ద్ అల్-ఖాదిర్ ఇబ్న్ సలీం ఇబ్న్ ఉస్మాన్ రచించిన ఫుతుహ్ అల్-హబషా ప్రకారం, అహ్మద్ ఇబ్న్ ఇబ్రహీం అల్-ఘాజీ ఇథియోపియాపై తన దండయాత్ర సమయంలో లాలిబెలాలోని చర్చిలలో ఒకదానిని తగలబెట్టాడు. సిహాబ్ అద్-దిన్ అహ్మద్ (అరబ్ ఫఖీహ్) రాతితో చెక్కిన ఒక చర్చి గురించి సవివరమైన వర్ణనను అందించారు. దానిని పర్వతం నుండి చెక్కారు. దాని స్తంభాలను కూడా పర్వతం నుండే తవ్వారు. అప్పుడు అహ్మద్ లాలిబెలా సన్యాసులను సమావేశపరిచి, చర్చిలో నిప్పు రాజేసి, "మీలో ఒకరు, మాలో ఒకరు లోపలికి వెళ్ళండి" అని వారితో చెప్పాడు. అప్పుడు ఒక సన్యాసిని మంటల్లోకి దూకగా, అహ్మద్ సైనికులు ఆమెను బయటకు లాగారు.
అయితే, రిచర్డ్ పంక్హర్స్ట్ దీనిపై సందేహం వ్యక్తం చేస్తూ, 1531 జూలై, సెప్టెంబర్ మధ్య అహ్మద్ అల్-ఘాజీ ఆ జిల్లాను నాశనం చేసినట్లు నమోదు చేసిన 'రాయల్ క్రానికల్స్'లో, అతను చర్చిలను ధ్వంసం చేసిన విషయం ప్రస్తావించబడలేదని పేర్కొన్నారు. అహ్మద్ అల్-ఘాజీ లాలిబెలాలో ఒక చర్చిని తగలబెట్టి ఉంటే, అది బహుశా బీటె మెధానే అలెం అయి ఉంటుందని;, అడాలైట్లు పొరపాటు పడినా లేదా స్థానికులచే తప్పుదారి పట్టించబడినా, అతను తగలబెట్టిన చర్చి గన్నటా మరియం, "10 మైళ్ళు [16 లాలిబెలాకు తూర్పున కి.మీ.] దీనిలో కూడా పర్వతం నుండి చెక్కబడిన స్తంభాల వరుస ఉంది."
1544లో ఇథియోపియాను విడిచిపెట్టిన క్రిస్టోవో డా గామా ఆధ్వర్యంలోని సైనికుడు మిగ్యుల్ డి కాస్టాన్హోసో లాలిబెలాకు తదుపరి నివేదించబడిన సందర్శకుడు. కాస్టన్హోసో ఇలా పేర్కొన్నారు.
19వ శతాబ్దం
[మార్చు]1882లో, ఫ్రెంచ్ అన్వేషకుడు అకిల్ రాఫ్రేకు లాలిబెలాలో ఒక ఇథియోపియన్ వ్రాతప్రతి ఇవ్వబడింది, దాని ప్రకారం లాలిబెలా రాజు, అతని భార్య మెస్కల్ కెబ్రా అలెగ్జాండ్రియా, జెరూసలేం నుండి సిది మెస్కల్ అనే వ్యక్తి నేతృత్వంలో సుమారు ఐదు వందల మంది కార్మికులను తీసుకువచ్చారు, వీరిని ఇప్పటికీ యూరోపియన్లుగా పిలుస్తున్నారు. [10] అయితే, మోంటి డెల్లా కోర్టే (1940) ప్రకారం మూడు భాషల రాతప్రతికి రాఫ్రే చేసిన అనువాదం దాదాపు పూర్తిగా తప్పుగా ఉంది. వాటికన్ లైబ్రరీలోని ఆర్నాల్డ్ వాన్ లాంట్షూట్ నైపుణ్యాన్ని ఉపయోగించి, వ్యత్యాసాలను స్పష్టం చేశారు. రాఫ్రే మధ్యయుగ గ్రీకు వాదనకు విరుద్ధంగా, కాప్టిక్లో వ్రాయబడిన మొదటి పాఠం, దావిత్ I (1380–1409) పాలన కాలంలో అబునా బార్టోలోమియోకు ఆపాదించబడిన ఒక సంక్షిప్త ప్రకటన. అరబిక్లో ఉన్న రెండవ పత్రం, చర్చి నిర్దిష్ట హక్కులను ధృవీకరించే భూమి శాసనంగా పనిచేస్తుంది. గీజ్ భాషలోని మూడవ గ్రంథం, దావిత్ II (1508–1540) పాలనా కాలంలో వ్రాయబడినట్లు తెలుస్తోంది. రాఫ్రే వాదనలకు విరుద్ధంగా, ఆ గ్రంథాలలో సిది మస్కల్ లేదా విదేశీ నిర్మాణదారుల గురించి ఎటువంటి ప్రస్తావన లేదు.
20వ శతాబ్దం
[మార్చు]రెండవ ఇటాలియన్-ఇథియోపియన్ యుద్ధ సమయంలో, హైలే సెలాసీ పట్టుబడే ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, లాలిబెలాలోని చర్చిలను సందర్శించి, 1936 ఏప్రిల్లో తన రాజధానికి తిరిగి వచ్చారు. ఆ తర్వాత కొద్దిసేపటికే ఇటాలియన్ దళాలు ఆ పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.
1968లో, మహమ్మద్ రెజా పహ్లావి చక్రవర్తి హైలే సెలాసీతో కలిసి చర్చిలను సందర్శించారు, మరుసటి సంవత్సరం రాణి జూలియానా, ప్రిన్స్ బెర్న్హార్డ్ కూడా లాలిబెలాను సందర్శిస్తారు.
రెండవ ఇటాలియన్-ఇథియోపియన్ యుద్ధ సమయంలో, హైలే సెలాసీ పట్టుబడే ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, లాలిబెలాలోని చర్చిలను సందర్శించి, 1936 ఏప్రిల్లో తన రాజధానికి తిరిగి వచ్చారు. ఆ తర్వాత కొద్దిసేపటికే ఇటాలియన్ దళాలు ఆ పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.
1968లో, మహమ్మద్ రెజా పహ్లావి చక్రవర్తి హైలే సెలాసీతో కలిసి చర్చిలను సందర్శించారు, మరుసటి సంవత్సరం రాణి జూలియానా, ప్రిన్స్ బెర్న్హార్డ్ కూడా లాలిబెలాను సందర్శిస్తారు.
ఇథియోపియన్ అంతర్యుద్ధం సమయంలో, ఈ పట్టణం ఇథియోపియన్ పీపుల్స్ డెమోక్రటిక్ మూవ్మెంట్ (EPDM) వారి తరచు దాడులకు లక్ష్యంగా ఉండేది, 1984లో వారు పది మంది విదేశీయులను కొద్దికాలం పాటు బందీలుగా పట్టుకున్నారు. 1985 మార్చి 3న, వారు సామాగ్రిని తీసుకువెళ్తున్న ఒక ఫ్రెంచ్ రవాణా విమాన సిబ్బందిని కొద్దిసేపు బంధించి, రెండు రోజుల తర్వాత వారిని విడుదల చేశారు. ఈ దాడులు లాలిబెలాకు విదేశీ పర్యాటకాన్ని గణనీయంగా తగ్గించాయి, 1990 నాటికి పర్యాటకులలో ఎక్కువ మంది ఇథియోపియన్లు ఉన్నారు.
21వ శతాబ్దం
[మార్చు].jpg)
2021 ఆగస్టు ప్రారంభంలో, టిగ్రే ప్రాంతంలోకి అమ్హారా దళాల చొరబాటుకు ప్రతిస్పందనగా టిగ్రే యుద్ధం సమయంలో టిగ్రేయన్ రక్షణ దళ యోధులు ఆ పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. [11] 1 డిసెంబర్ 2021న, ఇథియోపియన్ సైన్యం ఆ పట్టణాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. [12] డిసెంబర్ 12న టిగ్రాయన్ దళాలు ఆ పట్టణాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. [13] డిసెంబర్ 19న, ఇథియోపియన్ ప్రభుత్వ మీడియా ఆ పట్టణాన్ని రెండవసారి తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నట్లు ప్రకటించింది, అయితే అది ఎప్పుడు జరిగిందో స్పష్టంగా తెలియదు. [14]
2023 నవంబర్ ప్రారంభంలో, ఇథియోపియన్ నేషనల్ డిఫెన్స్ ఫోర్స్ (ENDF), ఫానో యోధుల మధ్య లాలిబెలాలో భీకర పోరాటం జరిగింది. ఈ పట్టణం ప్రస్తుతం ఇథియోపియన్ ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉంది. [15]
గ్యాలరీ
[మార్చు]
బెటే మేధానే అలెం
బెటే అమాన్యుయేల్
బెటే గియోర్గిస్ సైడ్ ట్రాక్లో ఆచార డ్రమ్స్
బెటే అబ్బా లిబానోస్
బేటే మరియం
సెయింట్ మేరీస్ వద్ద ఊరేగింపు శిలువలతో ఉన్న పూజారి
ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఏకశిలా చర్చిగా భావించబడుతున్న బియెటె మెధానె అలెం గోడల పక్కన నిలబడి ఉన్న వ్యక్తి
జెన్నెటా మరియం
.jpg)
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 "Rock-Hewn Churches, Lalibela". UNESCO World Heritage Centre. Archived from the original on Dec 24, 2023.
- ↑ Windmuller-Luna, Kristen (September 2014), "The Rock-hewn Churches of Lalibela", Heilbrunn Timeline of Art History, New York: The Metropolitan Museum of Art, retrieved 27 July 2017
- ↑ Phillipson, David (2009). Ancient Churches of Ethiopia: Fourth-fourteenth Centuries. Yale University Press. p. 181. ISBN 978-0-300-14156-6.
- ↑ Phillipson, David (2009). Ancient Churches of Ethiopia: Fourth-fourteenth Centuries. Yale University Press. p. 179. ISBN 978-0-300-14156-6.
- ↑ "Скальные церкви Лалибэлы: город, высеченный в камне". lalibela-amhara.ru. Retrieved 2026-03-05.
- ↑ Taddesse, Tamrat (1977). "Ethiopia, the Red Sea and the Horn". The Cambridge History of Africa: Volume 3 (PDF). pp. 98–182. doi:10.1017/CHOL9780521209816.004. ISBN 978-1-139-05457-7.
- ↑ . "Integrated geological-architectural pilot study of the Biet Gabriel-Rufael rock hewn church in Lalibela, northern Ethiopia".
- ↑ . "Rock-cut stratigraphy: sequencing the Lalibela churches".
- ↑ Alvares, Francisco; Stanley, Henry Edward John Stanley (1881). Narrative of the Portuguese embassy to Abyssinia during the years 1520-1527. University of California Libraries. London : Printed for the Hakluyt society. p. 130.
{{cite book}}: CS1 maint: publisher location (link) - ↑ Raffray (1844-1923), Achille (1882). Les églises monolithes de la ville de Lalibéla (Abyssinie) (in ఇంగ్లీష్).
{{cite book}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑ "Lalibela: Ethiopia's Tigray rebels take Unesco world heritage town". BBC News (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). 2021-08-05. Retrieved 2021-12-20.
- ↑ "Ethiopian government says it has recaptured Lalibela, U.N. World Heritage site". Reuters (in ఇంగ్లీష్). 2021-12-01. Retrieved 2021-12-05.
- ↑ "Tigray rebels retake Ethiopian heritage town of Lalibela". The Guardian (in ఇంగ్లీష్). 2021-12-12. Retrieved 2021-12-20.
- ↑ "Ethiopian military again controls religious town of Lalibela - media". Reuters (in ఇంగ్లీష్). 2021-12-19. Retrieved 2021-12-20.
- ↑ "Ethiopian troops force armed group out of Orthodox holy site of Lalibela".
మరింత చదవండి
[మార్చు]- ఇర్మ్గార్డ్ బిడ్డర్, లలిబెలా: ది మోనోలిథిక్ చర్చ్లు ఆఫ్ ఇథియోపియా, రీటా గ్రాహం-హార్ట్మాన్ అనువదించారు. (కొలోన్: డుమాంట్ షాంబర్గ్, 1958).
- గ్రాహం హాన్కాక్, కరోల్ బెక్విత్ & ఏంజెలా ఫిషర్, ఆఫ్రికన్ ఆర్క్ – పీపుల్స్ ఆఫ్ ది హార్న్, అధ్యాయం I: ప్రేయర్స్ ఆఫ్ స్టోన్/ది క్రిస్టియన్ హైలాండ్స్: లాలిబెలా, అక్సుమ్ . హార్విల్, హార్పర్కాలిన్స్ పబ్లిషర్స్ వారి ఒక ముద్రణ సంస్థ,ISBN 0-00-272780-3
- పాల్ బి. హెంజ్, టైర్స్ ఆఫ్ టైమ్: ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ఇథియోపియా (షామా బుక్స్, అడిస్ అబాబా, 2004). అధ్యాయం 3: "మధ్యయుగ ఇథియోపియా: ఏకాంతం, విస్తరణ"
- సిల్వియా పంక్హర్స్ట్, ఇథియోపియా: ఒక సాంస్కృతిక చరిత్ర (లాలిబెలా హౌస్, ఎసెక్స్, 1955). అధ్యాయం 9, "లాలిబెలా ఏకశిలా చర్చిలు"
- డేవిడ్ డబ్ల్యూ. ఫిలిప్సన్, ఇథియోపియాలోని ప్రాచీన చర్చిలు (న్యూ హెవెన్: యేల్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్, 2009). అధ్యాయం 5, "లాలిబెలా: తూర్పు కాంప్లెక్స్, బీటా గియోర్గిస్"; అధ్యాయం 6, "లాలిబెలా: ఉత్తర కాంప్లెక్స్, ముగింపులు"
- ప్రజాదరణ పొందిన పురావస్తు శాస్త్రం - యాత్రికుల దృష్టిలో: ప్రాముఖ్యత సృష్టి