Jump to content

లాల్‌డెంగా

వికీపీడియా నుండి

లాల్‌డెంగా
మిజోరం 4వ ముఖ్యమంత్రి
In office
21 ఆగస్టు 1986 – 7 సెప్టెంబర్ 1988
లెప్ఠ్‌నెంట్ గవర్నర్హెచ్. ఎస్. దూబే
హితేశ్వర్ సైకియా
గవర్నర్హితేశ్వర్ సైకియా
అంతకు ముందు వారులాల్ థన్హావ్లా
తరువాత వారురాష్ట్రపతి పాలన
మిజోరం అసెంబ్లీ ప్రతిపక్ష నేత
వ్యక్తిగత వివరాలు
జననం(1927-06-11)1927 జూన్ 11
పుక్‌పుయ్, అసోం ప్రావిన్స్, బ్రిటిష్ ఇండియా (ప్రస్తుతం మిజోరం, భారత్)
మరణం1990 జూలై 7(1990-07-07) (వయసు: 63)
లండన్, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్
మరణ కారణంఊపిరితిత్తుల క్యాన్సర్
సమాధి స్థలంట్రెజరీ స్క్వేర్, ఐజ్వాల్
రాజకీయ పార్టీమిజో నేషనల్ ఫ్రంట్
జీవిత భాగస్వామిలాల్‌బియాక్‌దికి
Known forమిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ తిరుగుబాటు నాయకుడు

లాల్‌డెంగా (11 జూన్ 1927 – 7 జూలై 1990) ఈశాన్య భారతదేశంలోని మిజోరం రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక మిజో విభజనవాద నాయకుడు మరియు రాజకీయ నాయకుడు.[1][2] ఆయన ఒక సామాజిక సంస్థగా ప్రారంభమై, ఆ తర్వాత రాజకీయ పార్టీగా మారిన మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ (MNF) వ్యవస్థాపకుడు. మిజోరం ఒక పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రంగా మారిన తర్వాత ఆయన దానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన 1986 నుండి 1988 వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగారు.

మొదట్లో భారత సైన్యంలో హవిల్దార్ గా పనిచేసిన లాల్‌డెంగా, ఆ తర్వాత అసోం ప్రభుత్వంలో అకౌంట్స్ క్లర్క్‌గా చేరారు. 1950ల చివరలో మిజో జిల్లాలో సంభవించిన తీవ్రమైన క్షామం (దీనిని మౌతామ్ అంటారు) పట్ల ప్రభుత్వం చూపిన ఉదాసీనతకు తీవ్ర అసంతృప్తి చెంది, ఆయన ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు చేశారు. మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ (MNF) నాయకుడిగా, భారతదేశం నుండి మిజో ప్రాంతానికి స్వాతంత్ర్యం కోరుతూ ఆయన ఒక వేర్పాటువాద పోరాటానికి నాయకత్వం వహించారు. ఆయన పలుమార్లు పట్టుబడ్డారు మరియు తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం బంగ్లాదేశ్ లో ప్రవాసంలో గడిపారు. ఈ గెరిల్లా ఉద్యమం పదహారు సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. చివరకు 1986లో జరిగిన మిజో ఒప్పందంతో ఈ ఉద్యమం ముగిసింది. ఈ ఒప్పందం ద్వారా ఆయన కొత్తగా ఏర్పడిన మిజోరం రాష్ట్రానికి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 1987లో రాష్ట్ర హోదా వచ్చిన తర్వాత జరిగిన మొదటి మిజోరం శాసనసభ ఎన్నికలలో ఆయన విజయం సాధించి, మరో ఏడాది పాటు ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. ఆయన 1990లో మరణించారు.[3]

ప్రారంభ సంవత్సరాలు

[మార్చు]

లాల్‌డెంగా 1927 జూన్ 11న అప్పటి అసోం ప్రావిన్స్‌లోని మిజో జిల్లా (ప్రస్తుతం మిజోరంలోని లుంగ్లీ జిల్లాలో ఉంది) లోని పుక్‌పుయ్ గ్రామంలో ఒక వ్యవసాయదారుడైన లియాంట్లైరా రాల్తే మరియు డార్ఛుంగీ హ్నామ్తే దంపతుల నాల్గవ బిడ్డగా జన్మించారు. ఆయన 1944లో భారత సైన్యంలో చేరి[4] హవిల్దార్ స్థాయి వరకు సేవలు అందించారు. ఆ తర్వాత సైన్యానికి రాజీనామా చేసి, ఐజ్వాల్ లోని డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్ కార్యాలయంలో అకౌంట్స్ సూపర్‌వైజర్‌గా ప్రభుత్వ సేవలో చేరారు.[5]

వేర్పాటువాద ఉద్యమాలు

[మార్చు]

లాల్‌డెంగా 1955లో ఏర్పాటైన 'మిజో కల్చరల్ సొసైటీ' అనే స్వచ్ఛంద సంస్థలో కార్యదర్శిగా చేరారు.[2] మిజోరం మొత్తాన్ని (అప్పట్లో అసోంలో ఒక జిల్లా కౌన్సిల్‌గా ఉండేది) అతలాకుతలం చేసిన మౌతామ్ కరవు సహాయక చర్యల కోసం పని చేయడానికి ఆ సంస్థ 1960 మార్చిలో 'మౌతామ్ ఫ్రంట్' గా మారింది. ప్రజల ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చడంలో ప్రభుత్వం సమర్థవంతమైన చర్యలు తీసుకోలేకపోవడంతో, మరింత శక్తివంతమైన ఒత్తిడి సమూహం అవసరమని వారు భావించారు. దీనితో ఈ సంస్థను 1960 సెప్టెంబరులో 'మిజో నేషనల్ ఫ్యామిన్ ఫ్రంట్' (MNFF) గా మార్చారు. ఇది త్వరలోనే ఒక రాజకీయ సంస్థగా రూపాంతరం చెంది, చివరకు 1961 అక్టోబరు 22న 'మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్' (MNF) గా అవతరించింది. లాల్‌డెంగా ఈ వేర్పాటువాద ఉద్యమానికి పాకిస్తాన్ మద్దతు తీసుకున్నారు, దీనివల్ల భారత అధికారులు ఆయనను అరెస్టు చేసి జైలులో పెట్టారు. చర్చల ఫలితంగా, 1963 మరియు 1966 మధ్య కాలంలో తూర్పు పాకిస్తాన్ (ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్) మిజో పోరాటయోధులకు సైనిక శిక్షణను, అవసరమైనప్పుడు ఆశ్రయాన్ని ఇచ్చింది.[6]

1966 ఫిబ్రవరి 28 రాత్రి, MNF జిల్లాలోని ప్రధాన పట్టణాలపై ఒక సాహసోపేతమైన దాడిని ప్రారంభించింది. ఇదే మార్చి 1966 మిజో నేషనల్ ఫ్రంట్ తిరుగుబాటుకు దారితీసింది. వారు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకుని, భారతదేశానికి వ్యతిరేకంగా తిరగబడాలని మిజో ప్రజలకు పిలుపునిచ్చారు. భారత ప్రభుత్వం దీనిపై స్పందిస్తూ సైన్యాన్ని మరియు విమానాలను పంపి బాంబింగ్ దాడులు చేసింది. కొండలపై ఉన్న గ్రామస్థులను వారి అంగీకారం లేకుండా తరలించి, హైవేల వెంట నిర్మించిన 'రీగ్రూప్డ్ విలేజెస్' (పునరావాస గ్రామాలు) లో ఉంచారు. తదుపరి 20 సంవత్సరాల పాటు, మిజో కొండలలో హింస కొనసాగింది. పోరాటయోధులు మిజోరం మరియు తూర్పు పాకిస్తాన్‌లలో క్యాంపులు ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. 1971లో తూర్పు పాకిస్తాన్ పతనమవడంతో (బంగ్లాదేశ్ ఏర్పాటు), లాల్‌డెంగా అనుచరులు మయన్మార్ కు చెల్లాచెదురయ్యారు, మరియు ఆయన పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లారు. యూరప్‌లో భారత అధికారులతో రహస్య సమావేశాలు జరిపిన తర్వాత, ఆయన ఈ సమస్యకు శాంతియుత పరిష్కారం కోసం భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు.[7]

తన గెరిల్లా జీవితంలో లాల్‌డెంగా పలుమార్లు అరెస్ట్ అయ్యారు మరియు దాదాపు 10 సంవత్సరాలు ప్రవాసంలో గడిపారు, ఎక్కువగా బంగ్లాదేశ్ మరియు పాకిస్తాన్‌లలో ఉన్నారు.[8] ఆయన 1976లో శాంతి చర్చల కోసం భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు, కానీ 1982లో చర్చల నిబంధనలు విఫలమయ్యాయి. జనవరిలో MNF ను అధికారికంగా నిషేధించారు మరియు ఆయనను ఆయన బంధువులతో సహా అరెస్టు చేశారు.[9] ఏప్రిల్‌లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను దేశం నుండి బహిష్కరించింది.[10]

శాంతి ఒప్పందం మరియు రాజకీయ జీవితం

[మార్చు]

1984లో రాజీవ్ గాంధీ భారత ప్రధాని అయినప్పుడు, అది చర్చలలో కొత్త ఆశలను రేకెత్తించింది. లాల్‌డెంగా 1985 ఫిబ్రవరి 15న ఆయనను కలిశారు, తద్వారా శాంతి ఒప్పందానికి మార్గం సుగమమైంది. 1986 జూన్ 30న లాల్‌డెంగా, అప్పటి కేంద్ర హోం కార్యదర్శి ఆర్. డి. ప్రధాన్ మరియు మిజోరం ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శి లాల్‌ఖామాలు 'మిజోరం ఒప్పందం, 1986' (Mizoram Accord, 1986) పై అధికారికంగా సంతకాలు చేశారు.

అప్పటివరకు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న లాల్ థన్హావ్లా డిప్యూటీ ముఖ్యమంత్రిగా పదవిని తగ్గించుకోవడానికి అంగీకరించడంతో, లాల్‌డెంగా తాత్కాలిక ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఒప్పందం ప్రకారం, 1987 ఫిబ్రవరిలో మిజోరానికి పూర్తి రాష్ట్ర హోదా లభించింది. ఆ తర్వాత జరిగిన మొదటి రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో లాల్‌డెంగా మరియు ఆయన పార్టీ MNF ఘనవిజయం సాధించాయి.[11] సతీక్ మరియు ఐజ్వాల్ నార్త్-II నియోజకవర్గాల నుండి ఎన్నికైన ఆయన, ఒక పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రంగా మారిన మిజోరానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.[4] 1986 జూలై 5న ఐజ్వాల్‌లో లాల్‌డెంగాకు ఘన స్వాగతం లభించింది, తుయిరీల్ విమానాశ్రయం నుండి 25 కిలోమీటర్ల పొడవునా ప్రజలు తెల్లజెండాలు, మిజో నినాదాలు మరియు సంగీతంతో ఆయనను ఆహ్వానించారు. ఆ సమయంలో లాల్‌డెంగా మాట్లాడుతూ, "నా ప్రజల మధ్యకు తిరిగి రావడం నాకు చాలా సంతోషంగా ఉంది. మేము అనుకున్న లక్ష్యంలో మొదటి అడుగు సాధించాం" అని అన్నారు. ఈ ఊరేగింపులో MNF సైనికులు మిలిటరీ యూనిఫాంలో తుపాకులతో పాల్గొనడం విమర్శలకు తావిచ్చింది, దీనితో కాంగ్రెస్ పార్టీ జోక్యం చేసుకుని లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ ద్వారా ఇటువంటి చర్యలను నిలిపివేయించింది. కాంగ్రెస్ పార్టీ ఒత్తిడి మేరకు MNF తన పార్టీ మేనిఫెస్టోను కూడా మార్చుకోవలసి వచ్చింది, ఈ మార్పులను జోరంతంగా పూర్తి చేశారు.[12] గ్రేటర్ మిజోరం గురించి లాల్‌డెంగా చేసిన ప్రసంగాలు మీడియాలో విస్తృతంగా చర్చించబడ్డాయి, అయితే రాజీవ్ గాంధీ ఈ శాంతి ఒప్పందం విజయవంతమైందని సమర్థించారు. త్రిపుర, మణిపూర్ మరియు అసోం నాయకులు లాల్‌డెంగా ప్రసంగాలు ప్రాంతీయ ఉద్రిక్తతలను పెంచుతున్నాయని, బంగ్లాదేశ్, బర్మా (మయన్మార్) లతో సంబంధాలను దెబ్బతీస్తాయని రాజీవ్ గాంధీకి ఫిర్యాదు చేశారు. దీంతో రాజీవ్ గాంధీ లాల్‌డెంగాను మందలించారు. రాజీవ్ గాంధీ మిజోరం పర్యటనలో ఉన్నప్పుడు, లాల్‌డెంగా పాలనకు భయపడి తమకు ప్రత్యేక కేంద్రపాలిత ప్రాంతం కావాలని చక్మా (Chakma) ప్రతినిధులు కోరగా, రాజీవ్ గాంధీ ఆ విషయాన్ని పరిశీలిస్తామని హామీ ఇచ్చారు.[12]

లాల్‌డెంగా ఆ తర్వాత తన ఆర్థిక మంత్రి రువాల్‌చిన్నాను అరాకన్ కొండల సరిహద్దులో ఉన్న పర్వా (Parva) లోని MNF ప్రధాన కార్యాలయానికి పంపి, మిగిలిన తిరుగుబాటుదారులను తీసుకురావాలని, వారి ఆయుధాలను ప్రభుత్వానికి అప్పగించాలని ఆదేశించారు. ఈ కార్యక్రమాన్ని భారత ప్రభుత్వం ప్రత్యేక విమానంలో తీసుకెళ్లిన జర్నలిస్టులు 1986 జూలై 28న కవర్ చేశారు. తిరుగుబాటుదారులు లొంగిపోయిన తర్వాత లాల్‌డెంగా మరియు ఆయన భార్య వారితో కలిసి విందు చేశారు. లొంగిపోయిన వారందరికీ సమాజంలో సరైన పునరావాసం కల్పిస్తామని ఆయన హామీ ఇచ్చారు.[12]

లాల్‌డెంగా 1986 ఆగస్టు 21న ఐజ్వాల్‌లో సంకీర్ణ ప్రభుత్వానికి నాయకత్వం వహించారు. రాజ్‌ నివాస్‌ (తరువాత దీనికి లోక్ భవన్, ఐజ్వాల్ అని పేరు మార్చారు) లో లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ హెచ్.ఎస్. దూబే ఆయన క్యాబినెట్‌తో ప్రమాణ స్వీకారం చేయించారు. అస్సాం రైఫిల్స్ బ్యాండ్ జాతీయ గీతాన్ని ఆలపించడంతో ఈ కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది. 1986 సెప్టెంబరు 3న లాల్‌డెంగా MNF తిరుగుబాటు నుండి తిరిగి వచ్చిన వారి కోసం పునరావాస విధానాలను ప్రతిపాదించారు. అయితే, మిజోరం ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ లాల్‌డెంగాపై పక్షపాత వైఖరిని అవలంబిస్తున్నారని మరియు నమ్మకద్రోహానికి పాల్పడుతున్నారని ఆరోపించింది.[12]

ఆ తర్వాత 1987 ఫిబ్రవరి 16న ఎన్నికలు నిర్వహించారు. ప్రధాన అభ్యర్థులుగా లాల్‌డెంగా, లాల్ థన్హావ్లా మరియు టి. సైలో నిలిచారు. ఈ అసెంబ్లీలో 40 మంది సభ్యులు ఉండగా, ఇది మిజోరంలో ఎన్నికైన మొదటి పూర్తి స్థాయి అసెంబ్లీగా నిలిచింది. రాష్ట్రపతి ప్రకటన ద్వారా మిజోరం కేంద్రపాలిత ప్రాంతం నుండి రాష్ట్రంగా రూపాంతరం చెందింది. ఈ ఎన్నికలలో మళ్లీ MNF పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. లాల్‌డెంగా పార్టీ 25 స్థానాలను గెలుచుకోగా, కాంగ్రెస్ 12, పీపుల్స్ పార్టీ 3 స్థానాలను సాధించాయి. అయితే, అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత లాల్‌డెంగా తన ప్రధాన కార్యదర్శి లాల్‌ఖామాను తొలగించి, మరింత నిరంకుశంగా వ్యవహరించడం ప్రారంభించారు. ఈ ప్రవర్తన మిజో ప్రజలలో తీవ్ర అసంతృప్తిని కలిగించింది. కాంగ్రెస్ పార్టీ కూడా లాల్‌డెంగాకు వ్యతిరేకంగా ప్రతిపక్షాలను ఏకం చేయడం ప్రారంభించింది. పార్టీలో రాజకీయ లబ్ధి కేవలం కొందరికే దక్కడంతో, MNF పార్టీ లాల్‌డెంగా నాయకత్వంలోనే రెండు వర్గాలుగా చీలిపోయింది.[12]

మిజో ఒప్పందాన్ని వ్యతిరేకించిన మరియు సార్వభౌమ స్వతంత్ర మిజోరం సాధించడంలో లాల్‌డెంగా విఫలమయ్యారని భావించిన పూర్వపు తిరుగుబాటుదారులు 'మిజో లిబరేషన్ ఆర్మీ' (MLA) ని స్థాపించి, త్రిపుర నేషనల్ వాలంటీర్లతో చేతులు కలిపారు. పెద్ద ఎత్తున ఆయుధాలు మరియు కొన్ని పత్రాలు దొరకడంతో మణిపూర్‌కు చెందిన ఆరుగురు పీపుల్స్ కాన్ఫరెన్స్ సభ్యులను మరియు ప్రవాస కమాండర్లను అరెస్టు చేశారు. మిజోరం కాంగ్రెస్, MNF ప్రభుత్వం ఇప్పటికీ తిరుగుబాటును ప్రోత్సహిస్తోందని మరియు MLA కి మద్దతు ఇస్తోందని ఆరోపించింది. శాంతి ఒప్పందాన్ని భంగం కలిగించే వారిపై లాల్‌డెంగా కఠినమైన చర్యలు తీసుకున్నారు. MLA సంస్థ పీపుల్స్ కాన్ఫరెన్స్ నాయకుడు టి. సైలోతో ముడిపడి ఉందని, లాల్‌డెంగా ప్రభుత్వానికి చెడ్డపేరు తేవడానికే ఈ కుట్ర పన్నారని భావించారు. అయితే, పునరావాస పథకాల అమలులో ఆలస్యం కావడంతో తిరుగుబాటు నుండి తిరిగి వచ్చిన వారు లాల్‌డెంగా పాలనపై నమ్మకం కోల్పోయారు.[12]

లాల్‌డెంగా ఆ తర్వాత పీపుల్స్ కాన్ఫరెన్స్ మరియు MLA సంస్థకు చెందిన హెచ్. రుమ్మవియాకు కీలక బాధ్యతలు అప్పగించారు. తనను విమర్శిస్తున్న పీపుల్స్ కాన్ఫరెన్స్ వర్గాన్ని ప్రసన్నం చేసుకోవడానికే ఆయన ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు. అయితే, లాల్‌డెంగా తీసుకున్న ఈ నిర్ణయాన్ని ఆయన స్వంత పార్టీ సభ్యులే తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. అసంతృప్తితో ఉన్న తన పార్టీ సభ్యులకు భవిష్యత్తులో క్యాబినెట్ పదవులు ఇస్తానని లాల్‌డెంగా హామీ ఇచ్చారు. కానీ కొన్ని నెలల్లోనే సభ రద్దయింది మరియు ఆ హామీలు నెరవేరలేదు. లాల్‌డెంగా తన కోసం ఒక విలాసవంతమైన భవనాన్ని నిర్మించుకుని అవినీతికి పాల్పడ్డారని ఆరోపణలు వచ్చాయి. అలాగే MNF పార్టీ తన సొంత నాయకులకు పెద్ద మొత్తంలో ప్రభుత్వ కాంట్రాక్టులను కట్టబెడుతోందని వెల్లడైంది.[12]

మిజోరంలోని చక్మాలు, పావి మరియు మారా వంటి మైనారిటీలు తమను MNF వేధిస్తోందని ఫిర్యాదు చేశారు. లాల్‌డెంగా అధికారంలోకి రావడంతో కొందరు క్రైస్తవ మతస్థులు చక్మా ప్రజలను బలవంతంగా మతమార్పిడి చేయడానికి ప్రయత్నించారు. దీనివల్ల కొన్ని చక్మా ఇళ్లు కూడా తగులబెట్టబడ్డాయి. మైనారిటీల డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిళ్లకు ఇచ్చే నిధులను MNF నిలిపివేసిందని, దీనివల్ల ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకు జీతాలు కూడా చెల్లించలేకపోతున్నామని లఖేర్ జిల్లా కౌన్సిల్ పేర్కొంది. మైనారిటీల డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిళ్లను రద్దు చేయడానికి మరియు వారి నిధులను నిలిపివేయడానికి లాల్‌డెంగా చేసిన ప్రయత్నాలు మైనారిటీల పట్ల శత్రుత్వంగా పరిగణించబడ్డాయి Net.[12]

మరణం

[మార్చు]

తీవ్రమైన ఊపిరితిత్తుల క్యాన్సర్ కారణంగా లాల్‌డెంగా ఆ తర్వాత మళ్లీ రాజకీయాల్లోకి రాలేకపోయారు. 1990 ప్రారంభంలో, ఆయన న్యూయార్క్ నగరం లోని మెమోరియల్ స్లోన్ కెట్టరింగ్ క్యాన్సర్ సెంటర్ లో వైద్య చికిత్స పొందారు.[4] మూడు నెలల చికిత్స తర్వాత, ఆయన ఇంగ్లాండ్ మీదుగా ఇంటికి బయలుదేరారు. లండన్ విమానాశ్రయంలో దిగిన వెంటనే ఆయన అస్వస్థతకు గురయ్యారు,[8] ఆయనను ఆష్‌ఫోర్డ్ హాస్పిటల్ కు తరలిస్తుండగా 1990 జూలై 7న మరణించారు.[4] ఆయన భౌతికకాయాన్ని జూలై 11న ఐజ్వాల్‌కు తీసుకువచ్చారు. జూలై 13న మిజోరంలోనే మొదటిసారిగా అధికారిక రాష్ట్ర అంత్యక్రియలు నిర్వహించి, ఐజ్వాల్ నగర కేంద్రంలో ఆయనను సమాధి చేశారు.[13]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Lalremruata, A.H. (4 జనవరి 2019). "Deputy Chief Minister Pu Tawnluia'n Pu Laldenga thlan a tlawh" [Deputy Chief Minister Pu Tawnluia visited Pu Laldenga's grave]. dipr.mizoram.gov.in (in Mizo). the original నుండి 15 ఆగస్టు 2023 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 జూన్ 2022.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  2. 1 2 "28 years on, Laldenga is still Mizoram's tallest leader". The Indian Express (in ఇంగ్లీష్). 14 జూలై 2018. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 జూన్ 2022.
  3. ↑ "Laldenga Passes due to Lung Cancer". Time of India. 11 మార్చి 2012. the original నుండి 5 ఆగస్టు 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 17 జూన్ 2011.
  4. 1 2 3 4 "Mizo Hnam Pa Laldenga thihcham pualin Aizawlah hun hmang" [Remembrance of Mizo Hnam Pa Laldenga at Aizawl]. Zoram Today (in Mizo). 7 జూలై 2018. the original నుండి 25 జూన్ 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 జూన్ 2022.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  5. ↑ Pachuau, Joy (13 ఏప్రిల్ 2015). The Camera as a Witness. Cambridge. pp. 302. ISBN 9781107073395.
  6. ↑ Pachuau, Joy (13 ఏప్రిల్ 2015). The Camera as a Witness. Cambridge. pp. 323. ISBN 9781107073395.
  7. ↑ "About Mizoram - History". National Informatics Centre, Mizoram State Centre. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 జనవరి 2014.
  8. 1 2 "Laldenga, Tribal Leader in India, 53". The New York Times. 8 జూలై 1990. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 జనవరి 2014.
  9. ↑ "January 22, 1982, Forty Years Ago: Attack On Darbara". The Indian Express (in ఇంగ్లీష్). 22 జనవరి 2022. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 జూన్ 2022.
  10. ↑ "April 14, 1982, Forty Years Ago: PLA Extremists Killed: Warning To Laldenga". The Indian Express (in ఇంగ్లీష్). 14 ఏప్రిల్ 2022 [14 April 1982]. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 జూన్ 2022.
  11. ↑ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; ":1" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "MOM" అనే పేరుగల ref లలో పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  13. ↑ "MNF-in Laldenga thih champha hmang" [MNF commemorates death anniversary of Ladenga]. Vanglaini (in Mizo). 9 జూలై 2013. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 19 సెప్టెంబరు 2013.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]
  • సుహాస్ ఛటర్జీ (1994). Making of Mizoram: Role of Laldenga. ఎమ్.డి. పబ్లికేషన్స్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్, న్యూఢిల్లీ. ISBN 8185880387
  • డాక్టర్ భన్వ్రీ శర్మ మరియు ఆర్. ఎల్. సహారియా (2014). Terrorism in Northeast India. JETIR ఆగస్టు 2014, వాల్యూమ్ 1, ఇష్యూ 3. ISSN 2349-5162

వెలుపలి లింకులు

[మార్చు]

మూస:Chief Ministers of Mizoram

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=లాల్‌డెంగా&oldid=4896814" నుండి వెలికితీశారు