లింబు భాష
| లింబు | |
|---|---|
| మూస:Script/Limbu Yakthuṅ pan | |
 లింబు లిపిలో వ్రాయబడిన yakthuṅ pan | |
| స్థానిక భాష | సిక్కిం, తూర్పు నేపాల్ |
| ప్రాంతం | నేపాల్; భూటాన్లోని ముఖ్యమైన వర్గాలు; భారతదేశంలోని సిక్కిం, డార్జిలింగ్ జిల్లా |
| స్వజాతీయత | లింబు |
స్థానికంగా మాట్లాడేవారు | 4,10,000 (2011–2021 జనాభా లెక్కలు)e27 |
సినో-టిబెటన్
| |
| ప్రాంతీయ రూపాలు |
|
| లింబు లిపి రోమన్ లిపి | |
| అధికారిక హోదా | |
అధికార భాష | |
| భాషా సంకేతాలు | |
| ISO 639-3 | lif |
| Glottolog | limb1266 |
| ELP | Limbu |
 Limbu script. Grey letters are obsolete. | |
లింబు (లింబు: ుమెన్న, యక్తున్ పాన్) అనేది నేపాల్, ఈశాన్య భారతదేశంలోని (ముఖ్యంగా పశ్చిమ బెంగాల్, సిక్కిం, అస్సాం, నాగాలాండ్) లింబు ప్రజలు, అలాగే భూటాన్ ప్రవాస సమాజాలు మాట్లాడే ఒక చైనా-టిబెటన్ భాష. లింబు ప్రజలు తమను తాము యక్తుంగ్ అని, వారి భాషను యక్తుంగ్పాన్ అని పిలుచుకుంటారు. యక్తుంగ్పాన్లో నాలుగు ప్రధాన మాండలికాలు ఉన్నాయి: ఫెడాపే, ఛథారే, తంబర్హోలే, పంతారే మాండలికలు.[2]
నాలుగు మాండలికాలలో, ఫెడేప్ మాండలికం విస్తృతంగా మాట్లాడబడుతుంది చాలా మంది యక్తుంగ్పాన్ మాట్లాడేవారికి బాగా అర్థం అవుతుంది. అయితే, లింబు సమాజాలలో జ్ఞానాన్ని సృష్టించడంలో, జ్ఞానాన్ని నియంత్రించడంలో పాత్ర పోషించే కొంతమంది ప్రబలమైన పంథారె పండితులు ఉన్నందున, పంథారె మాండలికం "ప్రామాణిక" లింబు భాషగా ప్రాచుర్యం పొందుతోంది. పంతారే యక్తుంగ్లు కేంద్ర రాజకీయ స్థానం, పరిపాలనా స్థానాల్లో ఎక్కువగా నిమగ్నమై ఉన్నందున, వారు పంతారే మాండలికాన్ని ప్రామాణిక యక్తుంగ్పాన్గా ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు.
నేపాల్, డార్జిలింగ్, కాలింపాంగ్, సిక్కిం, భూటాన్లలో మాట్లాడే, వ్రాసే ప్రధాన భాషలలో యక్తుంగ్పాన్ (లింబు భాష) ఒకటి. యక్తుంగ్పాన్ టిబెటన్, లెప్చా పోలి ఉంటుందని భాషావేత్తలు నిర్ధారణకు వచ్చారు.
లింబులో సిరిజంగా లిపిని ప్రవేశపెట్టడానికి ముందు, తూర్పు నేపాల్లో, ముఖ్యంగా ప్రారంభ మౌరాంగ్ రాష్ట్రంలో రోంగ్ లిపి ప్రాచుర్యం పొందింది. సిరిజంగా లిపి దాదాపు 800 సంవత్సరాల పాటు కనుమరుగైంది, దీనిని ప్రస్తుత నేపాల్ లోని తెలోక్ సినమ్ లింబు పండితుడు తే-యోంగ్సి సిరిజుంగా జిన్ థీబ్ తిరిగి ఉపయోగంలోకి తీసుకువచ్చారు. లింబు లిపిని 'సిరిజంగా' అని పిలుస్తారు, ఇది లింబు సంస్కృతి-హీరో టె-యోంగ్సి సిరిజుంగా జిన్ థీబ్ పేరు మీద ఉంది, ఆయన దాని ఆవిష్కరణకు ఘనత పొందాడు.[3]
భౌగోళిక పంపిణీ
[మార్చు]నేపాల్లోని అరుణ్ నదికి తూర్పున ఉన్న ఈ క్రింది జిల్లాలలో లింబు భాష మాట్లాడతారు ( ఎత్నోలాగ్ ).
- కోషి ప్రావిన్స్
- ధన్కుట జిల్లా
- ఇలామ్ జిల్లా
- ఝాపా జిల్లా
- మోరంగ్ జిల్లా
- పంచతర్ జిల్లా
- శంఖువాసభ జిల్లా
- సున్సారి జిల్లా
- తాప్లెజుంగ్ జిల్లా
- టెర్హాతుమ్ జిల్లా
అధికారిక హోదా
[మార్చు]నేపాల్
[మార్చు]కోషి ప్రావిన్స్లో లింబు భాషను అధికారిక భాషగా నేపాల్ భాషా కమిషన్ సిఫార్సు చేసింది.[4] చులచులి గ్రామీణ పురపాలక సంఘం, మాంగ్సెబంగ్ గ్రామీణ పురపాలక సంస్థ, ఫల్గునందా గ్రామీణ పురపాలక మండలి లింబు భాషను అధికారిక భాషగా గుర్తించాయి.[5][6][7]
భారత్
[మార్చు]భారతదేశంలో, సిక్కిం రాష్ట్రం రాష్ట్రంలో సంస్కృతి, సంప్రదాయాన్ని పరిరక్షించే ఉద్దేశ్యంతో లింబు భాషను అదనపు అధికారిక భాషగా గుర్తించింది.[8] అధికారిక వారపత్రిక సిక్కిం హెరాల్డ్కు లింబు ఎడిషన్ ఉంది.[9]
మాండలికాలు
[మార్చు]లింబు భాషలు నాలుగు మాండలికాలుగా విభజించబడ్డాయి:[2]
లింబు భాషలు నాలుగు మాండలికాలుగా విభజించబడ్డాయి:[4]
- ఫెడాప్పే
- పాంథారే
- చతారే
- ట్యాప్లెజుంగే లేదా తమర్ఖోలే
ఎత్నోలాగ్ లింబు ఈ క్రింది మాండలికాలను జాబితా చేస్తుంది.
- మాండలిక సమూహం 1
- పాంథారే
- చౌబిస్
- చార్ఖోల్
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "The Sikkim Official Languages Act" (PDF). sikkim.gov.in. Government of Sikkim. Retrieved 27 June 2025.
- 1 2 A Grammar of Limbu By George van Driem 1987
- ↑ The Unicode Standard 5.0, Front Cover By Unicode Consortium, Addison-Wesley, 2007- Computers 1417 pages, Page 360
- 1 2 "सरकारी कामकाजको भाषाका आधारहरूको निर्धारण तथा भाषासम्बन्धी सिफारिसहरू (पञ्चवर्षीय प्रतिवेदन- साराांश) २०७८" (PDF). Language Commission. Archived from the original (PDF) on 6 September 2021. Retrieved 28 October 2021.
- ↑ "Limbu official language in Chulachuli rural municipality". Khabarhub. 28 Sep 2018. Retrieved 29 October 2021.
- ↑ Chapagain, Bhim (1 Dec 2018). "Limbu language declared official language". My Republica. My Republica. Retrieved 29 October 2021.
- ↑ "फाल्गुनन्द गाउँपालिकाको सरकारी कामकाजको भाषा याक्थुङ लिम्बु हुने". Silauti Times. Silauti Times. 25 June 2021. Archived from the original on 24 మే 2022. Retrieved 30 October 2021.
- ↑ "About Sikkim". Sikkim Tourism. Retrieved 1 November 2021.
- ↑ "ᤜᤣᤖᤠᤸᤍ" (PDF). Government of Sikkim. Retrieved 4 November 2021.