లిచీ
| లిచీ | |
|---|---|
| |
Scientific classification 
| |
| Unrecognized taxon (fix): | లిచీ |
| Species: | Template:Taxonomy/లిచీల చినెన్సిస్
|
| Binomial name | |
| Template:Taxonomy/లిచీల చినెన్సిస్ పియరీ సోన్నెరాట్[1]
| |
| Synonyms[2] | |
| |
లీచీ [3] (లీ -చీ ; లిచి చినెన్సిస్ ; చైనీస్ :荔枝; పిన్యిన్ : లీఝీ ; జ్యుట్పింగ్ : లై6 జి1 ; పెహ్-ఓ-జీ : నై-చీ) అనేది ఒకే జాతి గల టాక్సాన్, సపిండేసి కుటుంబంలోని (Sapindaceae) లిచి ప్రజాతిలో ఏకైక సభ్యుడు. ఈ పండు తినదగినది తీపి, కొద్దిగా పుల్లని రుచిని కలిగి ఉంటుంది, తరచుగా గులాబీ లాంటిదిగా వర్ణించబడే ఒక విలక్షణమైన పూల సువాసనను కలిగి ఉంటుంది.
లీచీలో మూడు విభిన్న ఉపజాతులు ఉన్నాయి. దక్షిణ చైనా, మలేషియా, ఉత్తర వియత్నాం కనిపించే ఇండోచైనీస్ లీచీ అత్యంత సాధారణమైనది. మిగిలిన రెండు ఫిలిప్పీన్ లీచీ (స్థానికంగా అలుపాగ్ లేదా మాటామటా అని పిలుస్తారు, ఇవి ఫిలిప్పీన్స్ మాత్రమే కనిపిస్తాయి, ఇండోనేషియా, మలేషియా సాగు చేయబడిన జావానీస్ లీచీ.[4][5] ఈ చెట్టు ఆగ్నేయాసియా, దక్షిణ ఆసియా అంతటా పరిచయం చేయబడింది.[5] చైనాలో సాగు 11వ శతాబ్దం నుండి నమోదు చేయబడింది.[4] చైనా లీచీలను ప్రధానంగా ఉత్పత్తి చేస్తుంది, తరువాత భారతదేశం, వియత్నాం, ఆగ్నేయాసియాలోని ఇతర దేశాలు, దక్షిణాసియాలోని ఇతర దేశాలలో, మడగాస్కర్, దక్షిణాఫ్రికా ఉన్నాయి. పొడవైన సతతహరిత చెట్టు, ఇది చిన్న కండకలిగిన తీపి పండ్లను కలిగి ఉంటుంది. పండు వెలుపలి భాగం గులాబీ-ఎరుపు, కఠినమైన-ఆకృతి గల మృదువైన కవచం.
లీచీ గింజలలో మిథైలీన్ సైక్లోప్రొపైల్ గ్లైసిన్ ఉంటుంది, ఇది లీచీ పండును తిన్న పోషకాహార లోపం ఉన్న భారతీయ, వియత్నామీస్ పిల్లలలో ఎన్సెఫలోపతి వ్యాప్తితో సంబంధం ఉన్న హైపోగ్లైసీమియాకు కారణమైంది.[6][7]
వర్గీకరణ
[మార్చు]
లిచీ చినెన్సిస్ అనేది సపిండేసి కుటుంబంలోని లిచి ప్రజాతికి చెందిన ఏకైక సభ్యుడు.[4]
ఫ్రెంచ్ ప్రకృతి శాస్త్రవేత్త పియరీ సోన్నెరాట్ దీనిని తన " వాయేజ్ ఆక్స్ ఇండెస్ ఓరియంటల్స్ ఎట్ ఎ లా చైన్, ఫైట్ డిప్యూస్ 1774 జుస్క్వా 1781" (అనువాదం: "1774 & 1781 మధ్య తూర్పు ఇండీస్, చైనాకు చేసిన ప్రయాణం") అనే గ్రంథంలో వర్ణించి, నామకరణం చేశారు, ఇది 1782లో ప్రచురించబడింది. పూల అమరిక, కొమ్మ మందం, పండ్లు అనేక కేసరాల ద్వారా నిర్ణయించబడే మూడు ఉపజాతులు ఉన్నాయి.
- లిచీ చినెన్సిస్ ఉపవర్గం. చినెన్సిస్ మాత్రమే వాణిజ్యపరంగా తయారు చేయబడిన లీచీ. ఇది 2 మి.మీ (0.079 అంగుళాలు) , ఉత్తర వియత్నాం, కంబోడియా అడవిగా పెరుగుతుంది. ఇది సన్నని కొమ్మలను కలిగి ఉంటుంది, పువ్వులు సాధారణంగా ఆరు కేసరాలను కలిగి ఉంటాయి, పండ్లు మృదువుగా ఉంటాయి లేదా 2 మిమీ (ఐడి1) వరకు పొడుచుకు వస్తాయి.[8]
- లిచీ చినెన్సిస్ ఉపవర్గం. ఫిలిప్పినెన్సిస్ (రాడిల్క్. లీన్. ఇది ఫిలిప్పీన్స్ అడవిలో సర్వసాధారణం, అరుదుగా సాగు చేయబడుతుంది. పండ్లను తెరిచినప్పుడు కంటి లాంటి రూపాన్ని కలిగి ఉండటం వలన స్థానికంగా అలుపాగ్, మాతా-మాతా లేదా మాతామాతా అని పిలుస్తారు, ఇది సన్నని కొమ్మలు, ఆరు నుండి ఏడు కేసరాలు, పొడవైన ఓవల్ పండ్లను కలిగి ఉంటుంది, ఇవి 3 మిమీ (0.12 అంగుళాలు) వరకు ఉద్భేదాలతో పొడవైన అండాకార పండు ఉంటుంది.[9]
- లిచీ చినెన్సిస్ ఉపవర్గం. జావెన్సిస్. ఇది మలేషియా, ఇండోనేషియా సాగులో మాత్రమే ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది మందపాటి కొమ్మలను కలిగి ఉంటుంది, ఏడు నుండి పదకొండు కేసరాలతో కూడిన పువ్వులు, 1 మిమీ (0.039 అంగుళాలు) వరకు ఉబ్బెత్తులతో నునుపైన పండు ఉంటాయి.[4][10]
వివరణ
[మార్చు]చెట్టు
[మార్చు]లిచి చినెన్సిస్ అనేది ఒక సతత హరిత వృక్షం, ఇది తరచుగా 15 మీ (49 అడుగులు) కంటే తక్కువ ఎత్తులో ఉంటుంది, కొన్నిసార్లు 28 మీ (92 అడుగులు) వరకు చేరుకుంటుంది.[11] దీని సతతహరిత ఆకులు 12 నుండి 20 సెంటీమీటర్లు (4 నుండి 7,9 అంగుళాల పొడవు), 4 నుండి 8 ప్రత్యామ్నాయ, దీర్ఘవృత్తాకార-దీర్ఘచతురస్రాకార నుండి బల్లెపాకార, అకస్మాత్తుగా మొనదేలిన పత్రకాలు ఉంటాయి.
బెరడు బూడిద-నలుపు, కొమ్మలు గోధుమ-ఎరుపు రంగులో ఉంటాయి. దీని సతతహరిత ఆకులు 12 నుండి 20 సెంటీమీటర్ల (4 నుండి 7,9 అంగుళాల పొడవు, రెండు నుండి నాలుగు జతలలో కరపత్రాలతో ఉంటాయి.[4] లీచీ ఆకులు లౌరాసియే కుటుంబానికి సారూప్యంగా ఉంటాయి, బహుశా కన్వర్జెంట్ పరిణామం కారణంగా ఉండవచ్చు. నీటిని తిప్పికొట్టే ఆకులను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా అవి స్వీకరించబడతాయి, వీటిని లారోఫిల్ లేదా లోరైడ్ ఆకులు అని పిలుస్తారు.
పువ్వులు ప్రస్తుత సీజన్ పెరుగుదలపై అనేక పానికల్స్తో కూడిన టెర్మినల్ పుష్పగుచ్ఛంపై పెరుగుతాయి . పానికల్స్ పది లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సమూహాలుగా పెరుగుతాయి, 10 నుండి 40 సెం.మీ (3.9 నుండి 15.7 అంగుళాలు) లేదా అంతకంటే పొడవుగా పెరుగుతాయి, వందలాది చిన్న తెల్ల, పసుపు లేదా ఆకుపచ్చ పువ్వులను కలిగి ఉంటాయి, ఇవి విలక్షణమైన సువాసనను కలిగి ఉంటాయి[10]
పండు
[మార్చు]
వాతావరణం, ప్రదేశం, రకాన్ని బట్టి 80–112 రోజులలో పక్వానికి వచ్చే కండగల కాయలను లీచీ కాస్తుంది. ఈ కాయలు గుండ్రంగా, అండాకారంగా లేదా గుండె ఆకారంలో ఉంటాయి, 5 సెం.మీ పొడవు & 4 సెం.మీ వెడల్పు (2.0 అంగుళాలు × 1.6 అంగుళాలు) వరకు ఉండి, సుమారుగా 20 గ్రాముల బరువు ఉంటాయి.[11][12]
పలుచగా, గట్టిగా ఉండే ఈ తొక్క పచ్చిగా ఉన్నప్పుడు ఆకుపచ్చగా ఉండి, పండినప్పుడు ఎరుపు లేదా గులాబీ-ఎరుపు రంగులోకి మారుతుంది. ఇది నునుపుగా లేదా గరుకుగా ఉండే చిన్న పదునైన గడ్డలతో కప్పబడి ఉంటుంది. ఈ తొక్క తినడానికి పనికిరాదు, కానీ సులభంగా తీసివేస్తే, పూల వాసన, తీపి రుచి గల పారదర్శకమైన తెల్లని కండ పొర బయటపడుతుంది. కోసిన తర్వాత బయట వదిలేస్తే, ఈ తొక్క గోధుమ రంగులోకి మారి ఎండిపోతుంది.[11]
పండు కండగల, తినదగిన భాగం ఆరిల్ , ఇది 1 నుండి 3.3 సెం.మీ పొడవు, 0.6 నుండి 1.2 సెం.మీ వెడల్పు (0.39–1.30 x 0.24–0.47 అంగుళాలు) ఉండే ముదురు గోధుమ రంగు, తినడానికి పనికిరాని విత్తనాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటుంది. కొన్ని రకాలు 'చికెన్ టంగ్స్' అని పిలువబడే ముడుచుకుపోయిన, అభివృద్ధి చెందని విత్తనాలతో కూడిన పండ్లను అధిక శాతం ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ఈ పండ్లలో తినదగిన కండ ఎక్కువగా ఉండటం వలన, వీటికి సాధారణంగా అధిక ధర ఉంటుంది.[10] క్యాన్ చేసే ప్రక్రియలో పూల సువాసన పోతుంది కాబట్టి, పండును సాధారణంగా తాజాగా తింటారు.[11]
రుచి & సువాసన
[మార్చు]లీచీ తినదగిన అరిల్ జ్యుసి, అపారదర్శకంగా ఉంటుంది, తీపి, తేలికపాటి టార్ట్ రుచి, విలక్షణమైన పూల వాసన తరచుగా గులాబీ లాంటిదిగా వర్ణించబడుతుంది.[13][14][15] దీని తీపి ప్రధానంగా సుక్రోజ్, గ్లూకోజ్, ఫ్రక్టోజ్ కారణంగా ఉంటుంది, అయితే మాలిక్, సిట్రిక్ ఆమ్లాలు ఆమ్లతను అందిస్తాయి. మాంసంలో సుగంధ-క్రియాశీల సమ్మేళనాలలో మోనోటెర్పీన్స్ లినలూల్, జెరానియోల్, నేరోల్, లిమోనేన్, సిస్-రోజ్ ఆక్సైడ్ ఉన్నాయి, ఇవి గులాబీ లాంటి సిట్రస్ లాంటి నోట్లను అందిస్తాయి, అలాగే ఫ్యూరానియోల్ (తీపి, కారామెల్ లాంటి మెథెనల్ (వండిన-బంగాళాదుంప సూక్ష్మదర్శిని), డైమెథైల్ ట్రైసల్ఫైడ్ వంటి సల్ఫర్ బాష్పీభవనాలు.[16][17]
చరిత్ర
[మార్చు]_(cropped).jpg)
లిచీ సాగు దక్షిణ చైనా ప్రాంతంలో ప్రారంభమైంది, ఇది క్రీ. శ. 1059, మలేషియా, ఉత్తర వియత్నాం వరకు కొనసాగింది.[18] చైనాలో అనధికారిక రికార్డులు లీచీని క్రీపూ 2000 వరకు సూచిస్తున్నాయి.[19] దక్షిణ చైనాలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో హైనాన్ ద్వీపం అడవి చెట్లు ఇప్పటికీ పెరుగుతున్నాయి. ఈ పండును చైనీస్ ఇంపీరియల్ కోర్టులో రుచికరమైన ఆహారంగా ఉపయోగించారు.[20]
1వ శతాబ్దంలో హాన్ రాజవంశం సమయంలో తాజా లీచీలు ఒక ప్రసిద్ధ నివాళి వస్తువుగా ఉండేవి, ఇంపీరియల్ కోర్టులో వేగవంతమైన గుర్రాలతో ప్రత్యేక కొరియర్ సేవ గువాంగ్డాంగ్ నుండి తాజా పండ్లను తీసుకువచ్చే విధంగా డిమాండ్ ఉండేది.[21] కై జియాంగ్ ప్రకారం, సాంగ్ రాజవంశంలో లీచీకి గొప్ప డిమాండ్ ఉంది, అతని లి చి పు (ట్రీటైజ్ ఆన్ లీచీస్) లో. ఇది చక్రవర్తి లి లాంగ్జీకి (జువాన్జోంగ్ అభిమాన ఉంపుడుగత్తె యాంగ్ యుహువాన్ (యాంగ్ గుయిఫీ) కు కూడా ఇష్టమైన పండు. చక్రవర్తిలీ చి పు గొప్ప ఖర్చుతో రాజధానికి అందించాడు. [22]
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ "Litchi chinensis". Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA). Retrieved 19 January 2010.
- ↑ "Litchi chinensis (Thunb.) H.Deane". World Flora Online. World Flora Consortium. 2022. Retrieved 17 December 2022.
- ↑ Also sometimes spelled litchi, liechee, liche, lizhi, li zhi, or lichee.
- ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 Morton, J.F. (1987). Lychee. In: Fruits of Warm Climates. West Lafayette, Indiana, USA: Center for New Crops and Plant Products, Purdue University, Department of Horticulture and Landscape Architecture. pp. 249–259. Retrieved 30 October 2013.
- ↑ 5.0 5.1 "Litchi chinensis Sonn. | Plants of the World Online | Kew Science".
- ↑ . "The enigma of litchi toxicity: an emerging health concern in southern Asia".
- ↑ . "Association of acute toxic encephalopathy with lychee consumption in an outbreak in Muzaffarpur, India, 2015: a case-control study".
- ↑ 8.0 8.1 Sonnerat, P. (1782) Voyage aux Indes Orientales et à la Chine, fait par ordre du Roi, depuis 1774 jusqu'en 1781. Tome second, p. 230. Paris.
- ↑ "Litchi chinensis subsp. philippinensis". Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA). Retrieved 2013-10-30.
- ↑ 10.0 10.1 10.2 Courtney Menzel (2005). Litchi and longan: botany, production and uses. Wallingford, Oxfordshire: CABI. p. 26. ISBN 978-0-85199-696-7.
- ↑ 11.0 11.1 11.2 11.3 Davidson, Jane L.; Davidson, Alan; Saberi, Helen; Jaine, Tom (2006). The Oxford companion to food. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. p. 467. ISBN 978-0-19-280681-9.
- ↑ Hosahalli Ramaswamy; Diane Barrett; Laszlo P. Somogyi (2005). Processing fruits: science and technology. Boca Raton: CRC Press. p. 687. ISBN 978-0-8493-1478-0.
- ↑ Prakash, S., et al. "Aroma Volatiles in Litchi Fruit: A Mini-Review."
- ↑ Xiao, Z., et al. "Characterization of the Key Aroma Compounds in ‘Sweetheart’ Lychee (Litchi chinensis Sonn.)."
- ↑ Joomwong, A., et al. "Volatile Constituents of Lychee (Litchi chinensis Sonn.) Fruit."
- ↑ Prakash, S., et al. "Aroma Volatiles in Litchi Fruit: A Mini-Review."
- ↑ Xiao, Z., et al. "Characterization of the Key Aroma Compounds in ‘Sweetheart’ Lychee (Litchi chinensis Sonn.)."
- ↑ Morton, J.F. (1987). Lychee. In: Fruits of Warm Climates. West Lafayette, Indiana, USA: Center for New Crops and Plant Products, Purdue University, Department of Horticulture and Landscape Architecture. pp. 249–259. Retrieved 30 October 2013.
- ↑ Andersen, Peter A.; Schaffer, Bruce (1994). Handbook of environmental physiology of fruit crops. Boca Raton: CRC Press. pp. 123–140. ISBN 978-0-8493-0179-7.
- ↑ Bishop, Kevin (1997). China's Imperial Way: Retracing an Historical Trade and Communications Route from Beijing to Hong Kong. China Books. p. 17. ISBN 9622175112. Retrieved 2 January 2020.
- ↑ Yu, Yingshi (2016). Chinese History and Culture. Volume 1, Sixth Century B.C.E. to Seventeenth Century. New York: Columbia University Press. p. 114. ISBN 978-0-231-54201-2. OCLC 933211532.
- ↑ Davidson, Jane L.; Davidson, Alan; Saberi, Helen; Jaine, Tom (2006). The Oxford companion to food. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. p. 467. ISBN 978-0-19-280681-9.