లూనీ నది
| లూనీ నది సాగర్మతి | |
|---|---|
 | |
 ప్రాచీన సరస్వతీ నది అంచనా మార్గానికి దక్షిణంగా ఉన్న లూని నది లేదా లవణరవి నది ప్రవాహ మార్గం | |
 | |
| స్థానం | |
| రాష్ట్రం | రాజస్థాన్ |
| భౌతిక లక్షణాలు | |
| మూలం | |
| • స్థానం | అజ్మీర్ సమీపంలోని పుష్కర్ లోయ |
| • ఎత్తు | 550 మీ (1,800 అడుగులు) |
| సముద్రాన్ని చేరే ప్రదేశం | |
• స్థానం | నాదాబెట్ సమీపంలో, రాన్ ఆఫ్ కచ్, గుజరాత్ |
• అక్షాంశరేఖాంశాలు | 24°39′N 71°11′E / 24.650°N 71.183°E |
| పరీవాహక ప్రాంత లక్షణాలు | |
| నగరాలు | బిరామి , రాయ్పూర్ |
| ఉపనదులు | |
| • ఎడమ | జవాయి నది, సుక్రి నది, గుహియా నది, బండి నది, లీలాది నది |
| • కుడి | జోజారి నది |
వాయవ్య భారతదేశం లోని థార్ ఎడారిలో లూని, అతిపెద్ద నది.[1] ఇది అజ్మీర్ సమీపంలోని ఆరావళి శ్రేణి పుష్కర్ లోయలోని నాగా కొండలలో ఉద్భవించి, థార్ ఎడారి ఆగ్నేయ భాగం గుండా వెళుతుంది. 495 కి.మీ (308 మైళ్ళు) దూరం ప్రయాణించిన తరువాత గుజరాత్ రాన్ ఆఫ్ కచ్ చిత్తడి నేలలలో ముగుస్తుంది.[2] అవిర్భావం నుండి దీనిని సాగర్మతి అంటారు. గోవింద్గఢ్ దాటిన తరువాత, ఇది పుష్కర్ సరస్సు నుండి ఉద్భవించిన దాని ఉపనది సరస్వతిని కలుస్తుంది. అక్కడి నుండి దీనిని లూని అని పిలుస్తారు.[3]
1892లో జోధ్పూర్ మహారాజా రెండవ జస్వంత్ సింగ్ జోధ్పూర్ జిల్లాలోని బిలారా, భావి మధ్య పిచియాక్ గ్రామంలో ఆనకట్ట నిర్మించాడు. ఇక్కడ ఏర్పడిన జస్వంత్ సాగర్ జలాశయం నుండి 12,000 ఎకరాలకు పైగా సాగునీరు అందుతుంది.[3] లూనీ అరేబియా సముద్రంలో కలవదు, సముద్రం చేరుకోవడానికి ముందే ఎండిపోయి, ముగిసిపోతుంది.
వ్యుత్పత్తి
[మార్చు]లూని నదిని లవణవారి లేదా లవణవతి అని కూడా పిలుస్తారు, దీని అర్థం సంస్కృతం "ఉప్పు నది", దాని నీటి లవణీయత ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల ఆ పేరు వచ్చింది.[3]
అవలోకనం
[మార్చు]లూని నదీ పరీవాహక ప్రాంతం 37,363 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది, ఇందులో రాజస్థాన్ అజ్మీర్, బార్మర్, జలోర్, జోధ్పూర్, నాగౌర్, పాలి, సిరోహి జిల్లాలు, ఉత్తర గుజరాత్లోని బనస్కాంత, పటాన్ జిల్లాలు ఉన్నాయి. దీని ప్రధాన ఉపనదులు ఎడమవైపు నుండి సుక్రీ, మిత్రి, బండి, ఖరీ, జవాయి, గుహియా, సాగి, కుడి వైపు నుండి జోజరి.[1]
లూని నది అజ్మీర్ సమీపంలో పశ్చిమ ఆరావళి శ్రేణి పుష్కర్ లోయలో సుమారు 550 మీటర్ల ఎత్తులో ప్రారంభమవుతుంది. ఈ సమయంలో ఈ నదిని సాగర్మతి అని కూడా అంటారు. ఈ నది నైరుతి దిశలో రాజస్థాన్లోని మార్వార్ ప్రాంతంలోని కొండలు, మైదానాల గుండా ప్రవహిస్తుంది. నైరుతి దిశలోనే ప్రవహించి, థార్ ఎడారిలోకి ప్రవేశించి, రాన్ ఆఫ్ కచ్ లోకి -మొత్తం 495 కి. మీ. ల దూరం ప్రయాణిస్తుంది. అధిక లవణీయత ఉన్నప్పటికీ, ఇది ఈ ప్రాంతంలో ఒక ప్రధాన నది, నీటిపారుదలకి ప్రాథమిక వనరుగా పనిచేస్తుంది. లూని నది బాలోత్రా చేరుకునే వరకు లవణీయం కాదు, ఇక్కడి మట్టిలో ఉండే అధిక ఉప్పు పదార్థం నదిని ప్రభావితం చేస్తుంది.[4][1]
లూని చారిత్రిక ఘగ్గర్-హక్రా నదీ మార్గపు దక్షిణ భాగం అయి ఉండవచ్చు.[1]
ఉపనదులు
[మార్చు]
జవాయి నది, సుక్రి నది, గుహియా, బండి, జోజరి నదులు లూని నది ప్రధాన ఉపనదులు. జోజరి మాత్రమే నది కుడి ఒడ్డున కలుస్తుంది, మిగిలిన 10 ఉపనదులు దాని ఎడమ ఒడ్డున కలుస్తాయి. జోజరి మినహా అన్ని ఉపనదులు ఆరావళి శ్రేణి నుండి ఉద్భవించాయి. [5][6][7]
ఆనకట్టలు, నీటిపారుదల
[మార్చు]లూని నదిలోని ఆనకట్టలు:[5]
- జస్వంత్ సాగర్ ఆనకట్ట-1892లో మహారాజా జస్వంత్ సింగ్ నిర్మించారు. ఇది భారతదేశంలోని అతిపెద్ద కృత్రిమ సరస్సులలో ఒకటి.
లూని నదిపై రెండు ప్రధాన నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు సర్దార్ సమంద్, జవాయి ఆనకట్ట.[5] సర్దార్ సమంద్ ఆనకట్టను 1905లో నిర్మించారు.[5]
ఆకస్మిక వరదలు
[మార్చు]లూని నది లోతులేని మంచం మీద ప్రవహిస్తుంది, నది ఒడ్డున ఉన్న మట్టి వర్షపు నీటితో సులభంగా చదును చేయబడటం వలన లూని నదిలో ఆకస్మిక వరదలు సంభవించాయి.[5]
2006లో ఎడారి ప్రాంతంలో భారీ వర్షాలు కురిసినప్పుడు అత్యంత ఘోరమైన వరద సంభవించింది. ఆకస్మిక వరదలు నీటి మట్టాలు 15 నుండి 25 అడుగుల (5 నుండి 8 మీటర్లు) వరకు పెరగడానికి కారణమయ్యాయి, బార్మర్ జిల్లా నది వెంబడి అనేక ప్రాంతాలు మునిగిపోయాయి. ఈ వరదలలో పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు, జంతువులు చనిపోయాయి.[5]
2010లో మరో వరద సంభవించింది కానీ తక్కువ ప్రాణనష్టం జరిగింది.[5]
పారిశ్రామిక కాలుష్య ప్రభావం
[మార్చు]లూని నది నీటి నాణ్యత క్షీణించడానికి ప్రధానంగా బాలోత్రా, బితుజా, జసోల్, పాలీతో సహా దాని ఒడ్డున ఉన్న వస్త్ర పరిశ్రమలు ప్రమాదకరమైన కాలుష్య కారకాలను విడుదల చేయడం కారణమని చెప్పవచ్చు. కాలుష్యం ఫలితంగా నది సహజ ప్రవాహాన్ని కోల్పోయి, బాలోత్రాకు చేరుకున్నప్పుడు మంచినీరు ఉప్పునీరుగా మారింది. ఈ కాలుష్యం నదిని ప్రభావితం చేయడమే కాకుండా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లోని భూగర్భ జలాలు, ఉపరితల నీటి వనరులను కూడా కలుషితం చేస్తుంది.
కాలుష్యాన్ని ఎదుర్కోవడానికి చేసే ప్రయత్నాలు
[మార్చు]లూని నది కాలుష్యాన్ని ఎదుర్కోవడంలో అనేక మంది వ్యక్తులు, సంస్థలు చురుకుగా పాల్గొన్నాయి. 'ప్రదుషన్ నివారన్ అండ్ పర్యవర్ణ్ సంరక్షణ సమితి' అనే స్వచ్ఛంద సంస్థ నదీ కాలుష్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటంలో ముందంజలో ఉంది. హరిత నిబంధనలను అమలు చేయాలని వాదించడం, సమస్య గురించి అవగాహన పెంచడం, కలుషితమైన నీటి కారణంగా పంటలు దెబ్బతిన్న రైతులకు పరిహారం కోసం ముందుకు రావడం వారి ప్రయత్నాలలో ఉన్నాయి.
చట్టపరమైన జోక్యాలు
[మార్చు]లూని నది కాలుష్య సమస్యను పరిష్కరించడంలో నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ (ఎన్జిటి), రాజస్థాన్ హైకోర్టు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాయి. వస్త్ర రంగుల యూనిట్ల నుండి కాలుష్యం కారణంగా లూని నీటిని నీటిపారుదలకు పనికిరాకుండా పోయిందని ఎన్జిటిలో ఒక ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యానికి ప్రతిస్పందనగా ప్రకటించింది. గ్రీన్ నిబంధనలను ఉల్లంఘించినందుకు సుమారు 800 వస్త్ర యూనిట్లను మూసివేయాలని కోర్టు ఆదేశించింది, పరిస్థితిని పర్యవేక్షించడానికి తదుపరి మదింపులను నిర్వహించారు.
కొనసాగుతున్న సవాళ్లు
[మార్చు]వివిధ వాటాదారుల చట్టపరమైన జోక్యాలు, ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ, లూని నది కాలుష్యాన్ని పరిష్కరించడంలో సవాళ్లు కొనసాగుతున్నాయి. వస్త్ర పరిశ్రమలు నదిలోకి కాలుష్య కారకాలను విడుదల చేస్తూనే ఉన్నాయి, పరీవాహక ప్రాంతంలోని ఆక్రమణలు సమస్యను మరింత తీవ్రతరం చేస్తున్నాయి. కొన్ని పరిశ్రమలు పర్యావరణ నాణ్యత ప్రమాణాలకు పూర్తి సమ్మతి లేకపోవడం, ద్రవ ఉత్సర్గ శూన్యతను (ZLD) సాధించడంలో వైఫల్యం, ఆందోళన కలిగించే అంశాలుగా ఉన్నాయి. నది ఒడ్డున కట్టలు లేకపోవడం వల్ల, వర్షాకాలంలో సమీపంలోని పొలాలకు ఉప్పునీరు చేరుతుంది, దీనివల్ల పంట దిగుబడి తగ్గుతుంది.
చేపల వైవిధ్యం
[మార్చు]ఐసిఎఆర్-నేషనల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఫిష్ జెనెటిక్ రిసోర్సెస్, లక్నో నేతృత్వంలోని లూని నది చేపల వైవిధ్య అంచనాలో, 2018 అక్టోబరు - 2019 నవంబరు మధ్య 22 ప్రజాతులకు చెందిన 27 జాతుల్లో సైప్రినిడ్ జాతుల చేపలు ఎక్కువగా ఉన్నట్లు తేలింది. 12 జాతుల చేపల వైవిధ్యం అత్యధికంగా సంధారీ, గాంధవ్లాల్లో నమోదైంది. ఈ అధ్యయనంలో, ఆఫ్రికన్ క్యాట్ ఫిష్ (క్లారియాస్ గారిపినస్), మొజాంబిక్ తిలాపియా (ఓరిక్రోమిస్ మోసాంబికస్) వంటి వలస చేపల జాతులు కూడా నదిలో విస్తృతంగా ఉన్నట్లు తేలింది.[8]
మూలాలు
[మార్చు]- 1 2 3 4 Carling, Paul A.; Leclair, Suzanne F. (2018-07-16). "Alluvial stratification styles in a large, flash-flood influenced dryland river: The Luni River, Thar Desert, north-west India". Sedimentology. 66 (1): 102–128. doi:10.1111/sed.12487. ISSN 0037-0746.
- ↑ RajRAS (2018-01-17). Rajasthan Geography (in ఇంగ్లీష్). RajRAS.
- 1 2 3 Luni River, The Imperial Gazetteer of India. Vol. 16. 1909. pp. 211–212. the original నుండి 2020-09-22 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-05-17., see also The Imperial Gazetteer of India
- ↑ Honkimäki, Julia (2023-06-20). "मरुगंगा लूणी नदी का पानी पहुंचा बालोतरा, छतरियों का मोर्चा बीओटी पूल से पानी हुआ पार » Balotra News-बालोतरा न्यूज़" (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-06-21.
- 1 2 3 4 5 6 7 "Luni, the Indian river with saline water that doesn't drain into any sea or ocean: Facts you need to know". India Today. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2020.
- ↑ Luni Basin (Department of Irrigation, Government of Rajasthan)
- ↑ Luni tributaries (Department of Irrigation, Government of Rajasthan)
- ↑ Pathak, A. K., Kantharajan, G., Saini, V. P., Kumar, R., Dayal, R., Mohindra, V., & Lal, K. K. (2020). Fish community and habitat diversity profiling of Luni, an ephemeral saline river from Thar Desert of India for conservation and management. Community Ecology. doi:10.1007/s42974-020-00033-4
