వాతావరణ శాస్త్రం

Seasons
Part of the Nature series on Weather

Spring · Summer Autumn · Winter
Tropical Dry season · Wet season
Storms
Thunderstorm · Supercell Downburst · Lightning Tornado · Waterspout Tropical cyclone (Hurricane) Extratropical cyclone Winter storm · Blizzard · Ice storm Dust storm · Firestorm · Cloud
Precipitation
Drizzle · Rain · Snow · Graupel Freezing rain · Ice pellets · Hail
Topics
Meteorology · Climate Weather forecasting Heat wave · Air pollution
Weather Portal
v t e

వాతావరణ శాస్త్రం (Atmospheric science) అంటే భూమి వాతావరణం గురించి చదివే చదువు. ఆకాశంలో గాలి ఎలా కదులుతుంది, అక్కడ జరిగే రకరకాల భౌతిక మార్పులు ఏమిటి అనేది ఈ శాస్త్రం వివరిస్తుంది. ఇది చాలా పెద్ద విభాగం. ఇందులో మరికొన్ని చిన్న విభాగాలు కూడా ఉన్నాయి. వాతావరణ పరిశోధన (Meteorology) అనేది ఇందులో ఒక భాగం. ఇది ముఖ్యంగా వాతావరణ అంచనాల మీద దృష్టి పెడుతుంది. అంటే రేపు వర్షం పడుతుందా లేదా ఎండ కాస్తుందా అని ఇది చెబుతుంది. శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం (Climatology) అనేది గాలిలో జరిగే దీర్ఘకాలిక మార్పులను గమనిస్తుంది. దీనిని మనం శీతోష్ణస్థితి (Climate) అంటాము. ఏరోనమీ అంటే భూమికి చాలా ఎత్తులో ఉండే వాతావరణ పొరల గురించి చదివే శాస్త్రం. అక్కడ సూర్యుడి శక్తి వల్ల అణువులు ఎలా విడిపోతాయో ఇది వివరిస్తుంది.

ఈ రోజుల్లో వాతావరణ శాస్త్రం కేవలం భూమికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. ఇది గ్రహాల శాస్త్రం (Planetary science) లో కూడా భాగమైంది. అంటే శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు మన సౌర కుటుంబం లోని ఇతర గ్రహాలు, చందమామల చుట్టూ ఉండే గాలిని కూడా పరిశోధిస్తున్నారు. ఈ పని చేయడానికి వారు ఉపగ్రహాలు, వాతావరణ బెలూన్లు, రాడార్లు వంటి ఎన్నో పరికరాలను వాడుతున్నారు. ఈ శాస్త్రం వల్ల మనకు గాలి ఎలా వస్తుంది, వర్షాలు ఎలా పడతాయి, తుపానులు ఎలా వస్తాయి వంటి విషయాలు బాగా అర్థమవుతాయి.

వాతావరణ శాస్త్రం - ఒక అవలోకనం

భూమి మీద జీవరాశి బతకడానికి వాతావరణం గురించి తెలుసుకోవడం చాలా ముఖ్యం. గాలి మనకు పీల్చుకోవడానికి ఆక్సిజన్ ఇస్తుంది. అంతేకాకుండా సూర్యుడి నుండి వచ్చే విపరీతమైన వేడి నుండి భూమిని కాపాడుతుంది. ఈ రంగంలో పనిచేసే వారిని వాతావరణ శాస్త్రవేత్తలు (Atmospheric scientists) అని అంటారు. ఈ చదువుకు పాత కాలంలో ఏరోలజీ (Aerology) అనే పేరు ఉండేది. ఈ పదం ప్రాచీన గ్రీకు భాష నుండి వచ్చింది. గ్రీకు భాషలో "ఏరో" అంటే గాలి అని, "లజీ" అంటే చదువు అని అర్థం.

పూర్వ కాలంలో ఈ రంగంలో Léon Teisserenc de Bort, Richard Assmann వంటి శాస్త్రవేత్తలు ఎంతో పేరు సంపాదించారు. వీరు వాతావరణంలో వేర్వేరు పొరలు ఉంటాయని కనిపెట్టారు. ఉదాహరణకు, స్ట్రాటో ఆవరణం (Stratosphere) అనే పొరను వీరే గుర్తించారు. నేడు పరిశోధకులు భవిష్యత్తులో వాతావరణం ఎలా మారుతుందో తెలుసుకోవడానికి పెద్ద పెద్ద కంప్యూటర్ నమూనాలను (Computer models) వాడుతున్నారు. దీనివల్ల రాబోయే కాలంలో భూమి వేడి పెరుగుతుందా లేదా తగ్గుతుందా అని ముందే చెప్పడం సాధ్యమవుతుంది.

ప్రధాన విభాగాలు

వాతావరణ శాస్త్రాన్ని కొన్ని ముఖ్యమైన భాగాలుగా విభజించారు. ప్రతి భాగం గాలికి సంబంధించిన ఒక ప్రత్యేక అంశాన్ని వివరిస్తుంది.

వాతావరణ రసాయన శాస్త్రం

వాతావరణ రసాయన శాస్త్రం (Atmospheric chemistry) అనేది గాలిలో ఉండే రసాయనాల గురించి చదువుతుంది. ఇది భూమి మీద ఉండే గాలిని, ఇతర గ్రహాల మీద ఉండే గాలిని కూడా పరిశీలిస్తుంది. ఇది చాలా విషయాల కలయికతో ఏర్పడిన శాస్త్రం. ఇందులో పర్యావరణ రసాయన శాస్త్రం, భౌతిక శాస్త్రం, సముద్ర శాస్త్రం, అగ్నిపర్వత శాస్త్రం వంటి ఎన్నో అంశాలు కలిసి ఉంటాయి.

శాస్త్రవేత్తలు గాలిలోని రసాయనాలను ఎందుకు చదువుతారంటే, అవి జీవరాశుల మీద ప్రభావం చూపుతాయి. మనుషులు చేసే పనుల వల్ల వాతావరణంలోని రసాయనాలు మారిపోతున్నాయి. ఈ మార్పుల వల్ల కొన్ని సమస్యలు వస్తున్నాయి:

ఆమ్ల వర్షాలు (Acid rain): ఇవి చెట్లను, చెరువులను పాడు చేస్తాయి.

పొగమంచు (Smog): దీనివల్ల నగరాల్లో మనుషులు పీల్చుకోవడానికి గాలి సరిగ్గా ఉండదు.

భూతాపం (Global warming): దీనివల్ల భూమి మొత్తం వేడెక్కిపోతోంది.

వాతావరణ రసాయన శాస్త్రం మనకు గ్రీన్ హౌస్ వాయువుల (Greenhouse gases) గురించి అవగాహన కలిగిస్తుంది. గాలిలో ఉండే కార్బన్ డై ఆక్సైడ్ (CO₂), మీథేన్ (CH₄), నైట్రస్ ఆక్సైడ్ (N₂O) వంటి వాయువులను ఇవి అంటారు. ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ విభాగం (UNEP) ప్రకారం, గత కొన్ని ఏళ్లలో CO₂ స్థాయిలు 57.1 బిలియన్ టన్నులకు చేరుకున్నాయి.^[1] ప్రపంచం మరీ వేడెక్కిపోకుండా ఉండాలంటే, మనం ఈ వాయువుల విడుదలను తగ్గించాలి.

అట్మాస్పియరిక్ డైనమిక్స్ (గాలి కదలికల శాస్త్రం)

అట్మాస్పియరిక్ డైనమిక్స్ అనేది గాలి ఎలా కదులుతుందో చెబుతుంది. గాలిలో గాలులు, తుపానులు ఎందుకు వస్తాయో భౌతిక శాస్త్ర సూత్రాల ద్వారా ఇది వివరిస్తుంది. ఈ విభాగంలో శాస్త్రవేత్తలు ఈ క్రింది విషయాలను చదువుతారు:

పిడుగులతో కూడిన వర్షాలు, సుడిగాలులు.

ఉష్ణమండల తుపానులు, జెట్ స్ట్రీమ్స్ (చాలా వేగంగా వీచే గాలులు).

ప్రపంచం మొత్తం చుట్టూ తిరిగే పెద్ద పెద్ద గాలి ప్రవాహాలు.

వాతావరణం ఎలా మారుతుందో సరిగ్గా అంచనా వేయడమే ఈ శాస్త్రం ముఖ్య ఉద్దేశం. గాలి ఎలా కదులుతుందో మనకు తెలిస్తే, ప్రమాదకరమైన తుపానులు రాకముందే మనం ప్రజలను హెచ్చరించవచ్చు. అంతేకాకుండా, ఓజోన్ పొర రంధ్రం వల్ల గాలి కదలికలు ఎలా మారుతున్నాయో కూడా దీని ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు.^[2]

వాతావరణ భౌతిక శాస్త్రం

వాతావరణ భౌతిక శాస్త్రం (Atmospheric physics) భౌతిక శాస్త్ర నియమాలను వాతావరణానికి వర్తింపజేస్తుంది. భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు లెక్కలు, శాస్త్ర సూత్రాలను ఉపయోగించి గాలికి సంబంధించిన నమూనాలను తయారు చేస్తారు. సూర్యుడి నుండి వచ్చే శక్తి ఆకాశం ద్వారా ఎలా ప్రయాణిస్తుంది, మేఘాలు ఎలా ఏర్పడతాయి అనేది వీరు గమనిస్తారు. దీనినే మేఘ భౌతిక శాస్త్రం అని పిలుస్తారు.

వీరు భూ అయస్కాంత క్షేత్రం, సౌర గాలి వాతావరణంతో ఎలా కలుస్తాయో కూడా పరిశోధిస్తారు. దీనివల్ల ఆకాశం పైన ఉండే అయాన్ ఆవరణం అనే పొర ఏర్పడుతుంది. ఆధునిక పరిశోధనల కోసం CALIPSO వంటి ఉపగ్రహాలను వాడుతున్నారు. ఈ ఉపగ్రహం లేజర్ల సహాయంతో మేఘాలను, గాలిలోని చిన్న చిన్న కణాలను చూసి, అవి శీతోష్ణస్థితిని ఎలా మారుస్తున్నాయో చెబుతుంది.^[3]

శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం (Climatology)

క్లైమటాలజీ అంటే శీతోష్ణస్థితి గురించి చదివే శాస్త్రం. వాతావరణం (Weather), శీతోష్ణస్థితి (Climate) రెండు వేర్వేరు విషయాలు. వాతావరణం అంటే ఒక రెండు మూడు రోజులు లేదా ఒక వారంలో జరిగే మార్పులు. కానీ శీతోష్ణస్థితి అంటే ఎన్నో ఏళ్ల పాటు ఉండే పరిస్థితి. ఈ శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని వందల, వేల ఏళ్ల పాటు జరిగే మార్పులను గమనిస్తారు.

ఈ రోజుల్లో శీతోష్ణస్థితి మార్పు (Climate change) వల్ల ఈ చదువు చాలా ప్రాముఖ్యత పొందింది. పాత కాలపు సమాచారాన్ని ఉపయోగించి భవిష్యత్తులో ఏం జరుగుతుందో వీరు అంచనా వేస్తారు. వీరు గమనించే కొన్ని ముఖ్యమైన విషయాలు ఇవి:

ఎల్ నినో (El Niño): సముద్రం వేడెక్కడం వల్ల ప్రపంచవ్యాప్తంగా వాతావరణం మారిపోవడం.

AMOC: సముద్రపు నీటి ప్రవాహాల వ్యవస్థ, ఇది వేడి నీటిని ఒక చోటు నుండి మరొక చోటుకు తీసుకువెళుతుంది.^[4]

భూమి వేడెక్కడం వల్ల ఈ సముద్రపు ప్రవాహాలు మారుతున్నాయని పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి. దీనివల్ల కొన్ని చోట్ల ఎక్కువ వరదలు, మరికొన్ని చోట్ల కరువులు వచ్చే అవకాశం ఉంది. శీతోష్ణస్థితిని చదవడం ద్వారా మనుషులు ఈ మార్పులను తట్టుకోవడానికి సిద్ధపడవచ్చు.

ఇతర లోకాల వాతావరణం

మన సౌర కుటుంబం లోని ప్రతి గ్రహానికి ఒక వాతావరణం ఉంది. కానీ అవన్నీ ఒకేలా ఉండవు.

గ్రహం	ముఖ్యమైన వాయువులు	లక్షణాలు
శుక్రుడు	కార్బన్ డై ఆక్సైడ్	చాలా దట్టంగా, వేడిగా ఉంటుంది
అంగారకుడు	కార్బన్ డై ఆక్సైడ్	చాలా పల్చగా, చల్లగా ఉంటుంది
బృహస్పతి	హైడ్రోజన్, హీలియం	గ్రేట్ రెడ్ స్పాట్ వంటి పెద్ద తుపానులు ఉంటాయి
భూమి	నైట్రోజన్, ఆక్సిజన్	జీవరాశి బతకడానికి సహకరిస్తుంది

బృహస్పతి వంటి పెద్ద గ్రహాలు హైడ్రోజన్ వంటి తేలికపాటి వాయువులను కూడా పట్టి ఉంచగలవు. చిన్న గ్రహాలు తమ గాలిని అంతరిక్షం లోకి వదిలేస్తాయి. భూమి చాలా ప్రత్యేకం ఎందుకంటే ఇక్కడ ఆక్సిజన్ ఉంది. ఈ ఆక్సిజన్ మొక్కలు, ఇతర జీవుల ద్వారా తయారైంది.^[5]

కొన్ని చందమామలకు కూడా వాతావరణం ఉంది. శని గ్రహం యొక్క చంద్రుడైన టైటాన్ కు చాలా దట్టమైన వాతావరణం ఉంది. ట్రైటాన్ అనే చంద్రుడికి మాత్రం చాలా పల్చని వాతావరణం ఉంది. శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు ఇతర నక్షత్రాల చుట్టూ తిరిగే గ్రహాల (Exoplanets) గాలిని కూడా పరిశోధిస్తున్నారు. వీటిని ఎక్సో ప్లానెట్స్ అంటారు. వీటిలో కొన్నిటి మీద చాలా వేగంగా వీచే గాలులు ఉంటాయి, ఎందుకంటే ఆ గ్రహాల్లో ఒక వైపు ఎప్పుడూ వేడిగా, ఇంకొక వైపు ఎప్పుడూ చల్లగా ఉంటుంది.^[6]

పరిశోధన పరికరాలు

వాతావరణం గురించి తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు ఎన్నో రకాల పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు.

వాతావరణ బెలూన్లు: ఇవి ఆకాశంలోకి ఎగిరి అక్కడ ఉష్ణోగ్రత, పీడనం ఎలా ఉందో కొలుస్తాయి.

ఉపగ్రహాలు: ఇవి అంతరిక్షంలో ఉండి మేఘాలు, తుపానుల చిత్రాలను తీస్తాయి.

రాడార్: ఇది రేడియో తరంగాలను ఉపయోగించి ఎక్కడ వర్షం, మంచు కురుస్తుందో గమనిస్తుంది.

లిడార్: ఇది లేజర్ కాంతిని ఉపయోగించి గాలిలో ఉన్న ధూళి, పొగను గుర్తిస్తుంది.

అమెరికా లోని NOAA వంటి సంస్థలు ఈ పరిశోధనలు ఎంతో చేస్తాయి. బ్రిటన్ లో మెట్ ఆఫీస్ కూడా ఇలాంటి పనులే చేస్తుంది. భారతదేశంలో భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) వాతావరణం గురించి సమాచారం అందిస్తుంది.

సంబంధిత పేజీలు

విశ్వం గురించి

గ్రహ భూగర్భ శాస్త్రం

గ్రహ విజ్ఞాన శాస్త్రం

ఆస్ట్రోబయాలజీ

ఉపరితల శాస్త్రం

మూలాలు

↑ Environment, U. N. (17 అక్టోబరు 2024). "Emissions Gap Report 2024 | UNEP - UN Environment Programme". www.unep.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 28 మే 2025.
↑ University of Washington. Atmospheric Dynamics. Retrieved on 1 June 2007.
↑ "Atmospheric Physics and Weather". Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology. 27 మే 2025. Retrieved 27 మే 2025.
↑ US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. "What is the AMOC?". oceanservice.noaa.gov (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 3 జూన్ 2025.
↑ Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A. (1998). Introductory Astronomy & Astrophysics (4th ed.). Saunders College Publishing. pp. 67. ISBN 0-03-006228-4.
↑ Knutson, Heather A.; Charbonneau, David (2007). "A map of the day-night contrast of the extrasolar planet HD 189733b". Nature. 447: 183–6. doi:10.1038/nature05782.

ఇతర వెబ్‌సైట్లు

NOAA అధికారిక వెబ్‌సైట్

నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ అట్మాస్పియరిక్ రీసెర్చ్ Archived 2026-03-05 at the Wayback Machine

[1] Environment, U. N. (17 అక్టోబరు 2024). "Emissions Gap Report 2024 | UNEP - UN Environment Programme". www.unep.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 28 మే 2025.

[2] University of Washington. Atmospheric Dynamics. Retrieved on 1 June 2007.

[3] "Atmospheric Physics and Weather". Jet Propulsion Laboratory California Institute of Technology. 27 మే 2025. Retrieved 27 మే 2025.

[4] US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. "What is the AMOC?". oceanservice.noaa.gov (in అమెరికన్ ఇంగ్లీష్). Retrieved 3 జూన్ 2025.

[zeilik-5] Zeilik, Michael A.; Gregory, Stephan A. (1998). Introductory Astronomy & Astrophysics (4th ed.). Saunders College Publishing. pp. 67. ISBN 0-03-006228-4.

[knutson-6] Knutson, Heather A.; Charbonneau, David (2007). "A map of the day-night contrast of the extrasolar planet HD 189733b". Nature. 447: 183–6. doi:10.1038/nature05782.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]