వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం

వికీపీడియా నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు

మానవ వికాసం గా కూడా ప్రసిద్ధమైన వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం (Developmental Psychology), వారి జీవన క్రమంలో మానవులలో సంభవించే క్రమమైన మానసిక మార్పుల యొక్క శాస్త్రీయ అధ్యయనం. మొదట పసిపిల్లలు మరియు పిల్లల కొరకు ఉద్దేశించబడిన, ఈ రంగం కౌమారము, యౌవన వికాసం, వయస్సు మళ్ళటం, మరియు జీవితకాలమంతటికీ విస్తరించింది. ఈ రంగం విస్తృత పరిధిలోని అంశములలో మార్పులను పరీక్షిస్తుంది, వీటిలో చాలక నైపుణ్యములు (కదలికలు) మరియు ఇతర మానసిక-శారీరిక ప్రక్రియల యొక్క విస్తృత పరిధిలో మార్పును పరీక్షిస్తుంది; సంజ్ఞాత్మక వికాసములో సమస్యా పూరణం, నైతిక అవగాహన, మరియు భావాత్మక అవగాహన; భాషా ప్రాప్తి; సాంఘిక, వ్యక్తిత్వ, మరియు భావాత్మక వికాసం; మరియు స్వీయ-భావన మరియు వ్యక్తిత్వ నిర్మాణము మొదలైనవి ఉన్నాయి.

వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రంలో దశల వారీ వికాసమునకు ప్రతిగా క్రమముగా జ్ఞానమును పోగుచేసుకోవటం ద్వారా ఏ మేరకు వికాసం జరుగుతుందో, లేదా అనుభవంతో నేర్చుకోవటానికి ప్రతిగా పిల్లలు ఏ మేరకు సహజమైన మానసిక నిర్మాణములతో జన్మిస్తారో అనే వాటికి సంబంధించిన అంశములు ఉంటాయి. పలు పరిశోధకులు వ్యక్తిగత లక్షణములు, ఒక వ్యక్తి యొక్క ప్రవర్తన, మరియు సామాజిక సందర్భముతో సహా పర్యావరణ కారకములు, మరియు అభివృద్ధిపైన వాటి ప్రభావం మధ్య సంకర్షణపై ఆసక్తి కలిగి ఉన్నారు; ఇతరులు మరింత సూక్షంగా కేంద్రీకృతమైన విధానాన్ని స్వీకరించారు.

పరిణామాత్మక మానసిక విశ్లేషణ పలు అన్వయ రంగములకు వర్తిస్తుంది, వాటిలో: విద్యా మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం, బాల్య మానసికరోగలక్షణశాస్త్రము, మరియు న్యాయసంబంధ వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం ఉన్నాయి. వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రము, మనోవిజ్ఞానశాస్త్రములోని అనేక ఇతర పరిశోధనా రంగములను పరిపూర్ణం చేస్తుంది, వీటిలో సాంఘిక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రము, సంజ్ఞాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రము, ఆవరణాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రము, మరియు తులనాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రము మొదలైనవి ఉన్నాయి.

విషయ సూచిక

మార్గాలు[మార్చు]

పలు సిద్ధాంతపరమైన దృక్కోణములు వికాసమును వివరించటానికి ప్రయత్నించాయి; వాటిలో ముఖ్యమైనవి; జేన్ పియాజెట్ యొక్క దశా సిద్ధాంతము, లెవ్ వైగోట్స్కై యొక్క సాంఘిక సందర్భవాదం (మరియు దాని వారసులు, మైఖేల్ కోల్ యొక్క వికాసం యొక్క సాంప్రదాయ సిద్ధాంతము, మరియు యురీ బ్రాన్ఫెన్బ్రెన్నర్ యొక్క ఆవరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతము), ఆల్బర్ట్ బండూర యొక్క సాంఘిక అధ్యయన సిద్ధాంతము, మరియు సంజ్ఞాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రము అమలుచేసిన సమాచార సంవిధాన నిర్మాణము.

కొంతవరకు, చారిత్రిక సిద్ధాంతములు అదనపు పరిశోధనకు ఒక ఆధారాన్ని అందిస్తూనే ఉన్నాయి. వాటిలో ఎరిక్ ఎరిక్సన్ యొక్క ఎనిమిది మానసిక వికాసం యొక్క దశలు మరియు జాన్ B. వాట్సన్ మరియు B. F. స్కిన్నర్ యొక్క ప్రవర్తనావాదం (ప్రవర్తనా వాదం యొక్క పాత్ర గురించి మరింత తెలుసుకోవటానికి పిల్లల వికాసం యొక్క ప్రవర్తనా విశ్లేషణ) మొదలైనవి ఉన్నాయి.

అనేక ఇతర సిద్ధాంతములు పరిణామం యొక్క ప్రత్యేక అంశములపై వారు అందించిన విషయములకు ప్రసిద్ధిచెందాయి. ఉదాహరణకు, అనుబంధ సిద్ధాంతము మనుష్యుల మధ్య ఉండే వివిధ బంధములను వర్ణిస్తుంది మరియు లారెన్స్ కోల్బర్గ్ నైతిక తర్కములో దశలను వర్ణిస్తుంది.

సిద్దాంతకర్తలు మరియు సిద్ధాంతములు[మార్చు]

  • జాన్ బౌల్బి, హ్యారీ హార్లో, మేరీ ఐన్స్వర్త్: అనుబంధ సిద్ధాంతము
  • అరీ బ్రాన్ఫెన్బెన్నర్: మానవ వికాసం యొక్క సాంఘిక జీవావరణము
  • జెరోం బ్రూనర్: సంజ్ఞాత్మక (కళాకారుడు); అధ్యయన సిద్ధాంతము / వాస్తవికత యొక్క ఉపాఖ్యాన నిర్మాణము
  • ఎరిక్ ఎరిక్సన్: ఎరిక్సన్ యొక్క సామాజిక మానసిక వికాసం యొక్క దశలు
  • సిగ్మండ్ ఫ్రూడ్: మానసిక లైంగిక వికాసం
  • జెరోం కాగన్: పరిణామాత్మక మానసిక విశ్లేషణకు ఆద్యుడు
  • లారెన్స్ కోల్బర్గ్: కోల్ బర్గ్ యొక్క నైతిక వికాస దశలు
  • జేన్ పియాజెట్: అంతర్బుద్ధి వికాస సిద్ధాంతము, అభిజన జ్ఞానాన్వేషణ
  • లెవ్ వైగాట్స్కీ: సాంఘిక కళా ఉద్యమం, సామీప్య వికాస ప్రదేశం
  • రూవెన్ ఫ్యూఎర్స్టీన్: నిర్మాణాత్మక సంజ్ఞాత్మక మార్పు
  • జుడిత్ రిచ్ హ్యారిస్: సామాజిక వికాసం యొక్క ప్రామాణిక సిద్ధాంతము
  • ఎలేనార్ గిబ్సన్: పర్యావరణ మనస్తత్వ శాస్త్రం
  • రాబర్ట్ కేగాన్: యౌవన వికాసం

సంజ్ఞానాత్మక వికాసం యొక్క పియాజెటియన్ దశలు[మార్చు]

పియాజెట్ ఫ్రెంచ్ మాట్లాడే స్విస్ సిద్ధాంతకర్త. పిల్లలు స్వీయ అనుభవముతో చురుకుగా జ్ఞానమును వృద్ధి చేసుకోవటం ద్వారా నేర్చుకుంటారని పియాజెట్ సూచించాడు.[1] పిల్లలు సంకర్షించటానికి మరియు నిర్మాణం చేయటానికి తగిన వస్తువులను అందించటం, వారు అభ్యాసం చేయటానికి సహకరించటంలో పెద్దల పాత్ర అని ఆయన సూచించాడు. పిల్లలు తాము ఏమి చేస్తున్నామో తెలుసుకునేటట్లు చేయటానికి ఆయన సోక్రాటిక్ ప్రశ్నాపద్ధతిని ఉపయోగిస్తాడు. వారి వివరణలలో వ్యత్యాసములను వారు కనుగొనేటట్లు చేయటానికి ఆయన ప్రయత్నిస్తాడు. ఆయన వికాసం యొక్క దశలు కూడా రూపిందించాడు. పాఠశాలలలో మరియు యునైటెడ్ స్టేట్స్ అంతటా ఉన్న పూర్వ ప్రాధమిక విద్యాకేంద్రముల యొక్క అధ్యాపక వృత్తిలో ఆ పాఠముల క్రమము ఏవిధంగా క్రమబద్ధం చేయబడిందో చూస్తే ఆయన మార్గం గోచరమవుతుంది.

వైగోట్స్కీ యొక్క సాంస్కృతిక-చారిత్రిక సిద్ధాంతము[మార్చు]

వైగోట్స్కీ సోవియెట్ శకానికి చెందిన ఒక సిద్ధాంతకర్త, ఈయన పియాజెట్ సూచించినట్లుగానే, పిల్లలు స్వీయ అనుభవం ద్వారా నేర్చుకుంటారు అని అనుకున్నాడు. అయినప్పటికీ, పియాజెట్ కు విరుద్ధంగా, పిల్లలు కొత్త పని నేర్చుకోవటంలో అవస్థలు పడుతునప్పుడు ("సామీప్య వికాస ప్రదేశం" అని పిలవబడుతుంది) పెద్దల యొక్క సమయానుకూల మరియు సునిశితమైన మధ్యవర్తిత్వము పిల్లలు కొత్త విద్యలు అభ్యసించటానికి సహాయ పడుతుందని ఆయన వాదించారు. ఈ విధానము "స్కాఫోల్డింగ్" అని పిలవబడుతుంది, ఎందుకనగా పిల్లలకు అప్పటికే ఉన్న జ్ఞానానికి పెద్దల సహకారంతో వారు నేర్చుకున్న కొత్త జ్ఞానం తోడవుతుంది.[2] పిల్లల వికాస క్రమాన్ని నిర్ణయించటంలో సాంప్రదాయం యొక్క పాత్రపై వైగోట్స్కీ గట్టిగా కేంద్రీకరిస్తూ, వికాసం సాంఘిక స్థాయి నుండి వ్యక్తిగత స్థాయికి కదిలిందని వాదించాడు.[2]

పర్యావరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతము[మార్చు]

మొట్టమొదట యూరీ బ్రాన్ఫెన్బ్రెన్నర్ చే సిద్ధాంతీకరించబడి, "డెవలప్మెంట్ ఇన్ కాంటెక్స్ట్" (సందర్భానుసార వికాసం) లేదా "మానవ ఆవరణశాస్త్ర" సిద్ధాంతముగా కూడా పిలవబడే, ఆవరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతము, వ్యవస్థలలోను మరియు వ్యవస్థల మధ్య ద్వి-మార్గ ప్రభావములతో ఒకదానితో ఒకటి పెనవేసుకున్న నాలుగు రకముల పర్యావరణ వ్యవస్థలను సూచిస్తుంది. ఆ నాలుగు వ్యవస్థలు మైక్రోసిస్టం, మెసోసిస్టం, ఎక్సోసిస్టం, మరియు మాక్రోసిస్టం. ప్రతి వ్యవస్థలో వికాసమును శక్తివంతంగా రూపుదిద్దగలిగే భూమికలు, ప్రమాణములు మరియు నిబంధనలు ఉన్నాయి. 1979లో అది ప్రచురించబడినప్పటినుండి బ్రాన్ఫెన్బ్రెన్నర్ యొక్క ఈ సిద్దాంతం యొక్క ముఖ్య వివరణము, మానవ వికాసం యొక్క ఆవరణశాస్త్రం [3] మానవుల యొక్క మరియు వారి పరిసరప్రాంతముల యొక్క అధ్యయనములో మనోవిజ్ఞానవేత్తలు మరియు ఇతరులు అవలంబించే విధానములపై విస్తృతమైన ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. వికాసం యొక్క ఈ భావనిర్మాణ ఫలితంగా, ఈ పర్యావరణములు — కుటుంబం నుండి ఆర్ధిక మరియు రాజకీయ నిర్మాణముల వరకు — బాల్యం నుండి పెద్దరికం వరకు జీవనక్రమంలో భాగంగా చూడబడుతున్నాయి.[4]

అనుబంధ సిద్ధాంతం[మార్చు]

మొట్టమొదట జాన్ బౌల్బీ రూపొందించిన అనుబంధ సిద్ధాంతము, బహిరంగమైన, అన్యోన్యమైన, భావపూరితమైన బంధములపై దృష్టి పెడుతుంది. అనుబంధం అనేది పసివాని యొక్క మనుగడను నిశ్చయం చేయటానికి ఉద్భవించిన ఒక జీవవ్యవస్థ లేదా శక్తివంతమైన మనుగడ ప్రచోదనముగా వర్ణించబడింది. భయానికి లోనైన లేదా ఒత్తిడికి గురైన ఒక పిల్లవాడు తనకు భౌతిక, భావాత్మక మరియు మానసిక రక్షణ భావనను సృష్టించే సంరక్షకులకు దగ్గరవుతారు. అనుబంధానికి శారీరిక స్పర్శ మరియు మాలిమి అవసరం. తరువాత మేరీ ఐన్స్వర్త్ స్ట్రేంజ్ సిట్యువేషన్ ప్రోటోకాల్ (వింత పరిస్థితుల ప్రవర్తనా పధ్ధతి) ను మరియు సురక్షితమైన మూలం యొక్క భావనను రూపొందించింది. వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం యొక్క ఆద్యుడు జెరోం కాగన్ చేసిన విమర్శ కూడా చూడుము.

దురదృష్టవశాత్తూ, పిల్లవాడు బంధాలను ఏర్పరుచుకోకుండా అడ్డుకునే పరిస్థితులు ఉంటాయి. కొంతమంది పసిపిల్లలు ఒక నియత సంరక్షకుని యొక్క ఉద్దీపన మరియు పరామరిక లేకుండా పెంచబడతారు, లేదా దూషణలు లేదా అత్యంత నిర్లక్ష్య పరిస్థితులలో బందీలై పోతారు. కోపం, నిరాశ, నిర్లిప్తత, మరియు బుద్ధి వికాసంలో తాత్కాలిక జాగు మొదలైనవి ఈ లేమి వలన సంభవించే ప్రాధమిక ఫలితములు. దీర్ఘ-కాల ప్రభావములలో పెచ్చుమీరిన దూకుడుతనం, అంటిపెట్టుకుని ఉండే స్వభావం, నిర్లిప్తత, మానసికరుగ్మతలు, మరియు ఒక వయోజనుడిగా వ్యాకులత అధికమయ్యే ప్రమాదం మొదలైనవి ఉంటాయి.[5][6]

ప్రకృతి/పెంపకం[మార్చు]

వికాసం యొక్క ఏదైనా ఒక ప్రత్యేక కోణంలో స్వాభావికత మరియు పర్యావరణ ప్రభావం మధ్య సంబంధం పరిణామాత్మక మానసిక విశ్లేషణలో ఒక గణనీయమైన అంశం. ఇది ఎక్కువగా "ప్రకృతికి ప్రతిగా పెంపకం" లేదా అంతర్గత భావ సంబంధ సిద్ధాంతమునకు ప్రతిగా అనుభవ వాదంగా ప్రస్తావించబడుతుంది. వికాసం పైన ఒక అంతర్గతభావ సంబంధ సిద్ధాంతవాది వివరణ, సందేహాస్పదంగా ఉన్న ప్రక్రియలు సహజమైనవి, అనగా అవి జీవి యొక్క జన్యువుల ద్వారా వ్యక్తం చేయబడతాయి అని వాదిస్తుంది. ఆ ప్రక్రియలు పర్యావరణముతో సంకర్శనలో సాధించబడ్డాయి అని ఒక అనుభవవాద దృక్కోణం వాదిస్తుంది. ఇవాళ మనోవిజ్ఞానవేత్తలు వికాసంలోని చాలా ధృక్కోణముల దృష్ట్యా ఆవిధమైన తీవ్ర స్థితులను అరుదుగా స్వీకరిస్తున్నారు; బదులుగా పలు ఇతర విషయములతో పాటు, వారు సహజమైన మరియు పరిసర ప్రాంతముల ప్రభావముల మధ్య బంధాన్ని పరిశోధిస్తారు. ఇటీవలి కాలంలో ఈ బంధం అన్వేషించబడిన మార్గములలో, అభివృద్ధి చెందుతున్న పరిణామాత్మక వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం రంగం ఒకటి.

భాషా ప్రాప్తి పైన జరుగుతున్న పరిశోధనారంగంలో ఈ సహజత్వ వాదన ప్రస్పుటంగా చిత్రీకరించబడింది. మానవ భాష యొక్క నిర్దిష్ట లక్షణములు జన్యుపరంగా వ్యక్తం చేయబడతాయో లేదో, లేదా అభ్యాసం ద్వారా సాధించబడతాయో అనేది ఈ రంగంలో ముఖ్య ప్రశ్న. భాషా ప్రాప్తి అనే అంశంపైన అనుభవవాది స్థితి, భాషను ప్రవేశపెట్టటం భాషా నిర్మాణమును అభ్యసించటానికి అవసరమైన సమాచారాన్ని అందిస్తుందని మరియు పసిపిల్లలు గణాంక అభ్యాస ప్రక్రియ ద్వారా భాషను సాధిస్తారని సూచిస్తుంది. ఈ దృక్కోణం నుండి, భాష సాధారణ అభ్యాస విధానముల ద్వారా ప్రాప్తిస్తుంది. ఇది జ్ఞాన అభ్యాసము వంటి ఇతర వికాస ద్రుక్పధములకు కూడా అన్వయించబడుతుంది. శిశువులు మరియు పిల్లలు భాషా నిర్మాణమును నేర్చుకోవటానికి భాషా అంతర్యాగం(ఇన్ పుట్) బాగా క్షీణించిందని అంతర్గత భావ సిద్ధాంతవాది స్థితి వాదిస్తుంది. భాషా అంతర్యాగంలో తగినంత సమాచారం లేకపోవటం ఆధారంగా, మానవ భాషలన్నింటికీ అన్వయించబడే ఒక సార్వజనిక వ్యాకరణం ఉంది మరియు అది ముందే ఉదాహరించబడింది, అని భాషా శాస్త్రవేత్త నోం చామ్స్కీ ఉద్ఘాటించారు. ఇది భాషను అభ్యసించటానికి సరిపడే ఒక ప్రత్యేక సంజ్ఞాత్మక ప్రమాణం ఉంది అనే ఆలోచనకు దారి తీసింది, ఈ ప్రమాణమును తరుచుగా భాషా ప్రాప్త సాధనం అని పిలుస్తారు. భాషా ప్రాప్తి యొక్క ప్రవర్తనా నమూనా గురించి చామ్స్కీ యొక్క విమర్శను, ప్రవర్తనావాద ప్రాముఖ్యతలో తిరోగమనానికి ఒక కీలక మలుపుగా సాధారణంగా చాలామంది భావించారు.[7] కానీ "వాగ్రూపక ప్రవర్తన" గురించి స్కిన్నర్ యొక్క భావన అంతం కాలేదు, దానికి అది విజయవంతమైన ఆచరణాత్మక అనువర్తనములను ఉత్పత్తి చేయటం బహుశా కొంతవరకు కారణం కావచ్చు.[7]

వికాస ప్రక్రియలు[మార్చు]

వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం కాలానుగుణంగా సంభవించే మానసిక మార్పుల లక్షణములను వర్ణించటమే కాకుండా, ఈ మూర్పులకు మూలమైన సిద్ధాంతములు మరియు అంతర్గత చర్యలను కూడా వివరించటానికి ప్రయత్నిస్తుంది. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు నమూనాలు ఉపయోగించటం ద్వారా ఈ కారకములను బాగా అర్ధం చేసుకోవటానికి ప్రయత్నించారు. వికాసాత్మక నమూనాలు కొన్నిసార్లు గణనాత్మకంగా ఉంటాయి, కానీ అవి అలా ఉండవలసిన అవసరం లేదు. ఒక ప్రక్రియ ఏ విధంగా జరుగుతుంది అనే దానిని ఒక నమూనా సూక్ష్మంగా వివరించాలి. ఇది కొన్నిసార్లు వికాస క్రమములో ప్రవర్తనలో వచ్చే మార్పులకు అనుగుణంగా మెదడులో వచ్చే మార్పులకు అనుబంధంగా చేయబడుతుంది. వికాసం యొక్క గణనాత్మక వివరణలు వికాస ప్రక్రియలను వివరించటానికి సంకేతాత్మక, సంబంధవాద (న్యూరల్ నెట్వర్క్), లేదా క్రియోన్ముఖ వ్యవస్థల నమూనాలను ఉపయోగిస్తాయి.

పరిశోధన రంగములు[మార్చు]

సంజ్ఞాత్మక వికాసం[మార్చు]

సంజ్ఞాత్మక వికాసం ప్రధానంగా పిల్లలు సమస్యా పూరణం, జ్ఞాపక శక్తి, మరియు భాష వంటి అంతర్గత మానసిక సామర్ధ్యములను సంపాదించి, వృద్ధి చేసుకుని, మరియు వాటిని ఉపయోగించుకునే విధానములకు సంబంధించినది. సంజ్ఞాత్మక వికాసంలో ప్రధాన అంశములు భాషా ప్రాప్తి యొక్క అధ్యయనము మరియు జ్ఞాన మరియు చాలక నైపుణ్యముల యొక్క వికాసం. సంజ్ఞాత్మక సామర్ద్యముల వికాసమును అధ్యయనం చేసిన ప్రభావవంతమైన మొట్టమొదటి మనోవిజ్ఞానవేత్తలలో పియాజెట్ ఒకరు. వికాసం అనేది పసితనం నుండి యవ్వనం వరకు వివిధ దశల సమూహం గుండా ముందుకు సాగుతుందని మరియు దానికి ఒక చరమ స్థానం లేదా లక్ష్యం ఉన్నాయని ఆయన సిద్దాంతం సూచిస్తోంది. లెవ్ వైగోట్స్కీ, వంటి ఇతర విధానములు వికాసం దశల గుండా ముదుకు సాగదని, కానీ జననంతో ప్రారంభమై మరణం వరకు కొనసాగే ఆ వికాస ప్రక్రియ ఆ విధమైన నిర్మాణానికి మరియు అంత్య దశకు మరింత క్లిష్టమైనది అని సూచించాయి. పైగా, ఈ దృక్కోణం నుండి, వికాస ప్రక్రియలు మరింత నిరంతరంగా ముందుకు సాగుతాయి, కావున వికాసమును సాధించవలసిన ఒక వస్తువులాగా పరిగణించే బదులు, దానిని విశ్లేషించాలి.

ఆధునిక సంజ్ఞాత్మక వికాసము సంజ్ఞాత్మక మనోవిజ్ఞానం యొక్క పరిగణలను మరియు వ్యక్తిగత తారతమ్యముల యొక్క మనోవిజ్ఞానమును వికాసం యొక్క వివరణము మరియు సృష్టిలోనికి అనుసంధానిస్తుంది.[8] ప్రత్యేకించి, సంజ్ఞాత్మక వికాసం యొక్క తదుపరి స్థాయిలు లేదా దశలు పెరుగుతున్న సంవిధాన దక్షత మరియు తత్కాల ధారణా సామర్ధ్యముతో కలిసి ఉన్నాయని సంజ్ఞాత్మక వికాసం యొక్క నియో-పియాజెటియన్ సిద్ధాంతములు చూపించాయి. ఈ పెరుగుదలలు ఉన్నత దశలకు ప్రగతిని వివరిస్తాయి, మరియు ఒకే వయసు వ్యక్తులలో ఆ విధమైన పెరుగుదలలలో వ్యక్తిగత తారతమ్యములు సంజ్ఞాత్మక నిర్వర్తనలో తేడాలను వివరిస్తాయి. ఇతర సిద్ధాంతములు పియాజెట్ యొక్క దశల సిద్దాంతములతో ఏకీభవించలేదు, మరియు ఇవి క్షేత్రానికి-ప్రతేకమైన సమాచార సంవిధాన వివరణలచే ప్రభావితం అయ్యాయి. అంతర్లీన పరిణామాత్మకంగా ఉదాహరించబడిన మరియు విషయ-ప్రాధాన్య సమాచార సంవిధాన విధానములు వికాసమునకు మార్గదర్శకత్వం వహించాయని ఇది ఊహించింది.

సామాజిక మరియు భావ వికాసం[మార్చు]

సామాజిక వికాసముపై ఆసక్తి కలిగిన వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానవేత్తలు, వ్యక్తులు సామాజిక మరియు భావాత్మక సామర్ధ్యములను ఏవిధంగా పెంపొందించుకుంటారో పరీక్షిస్తారు. ఉదాహరణకు, పిల్లలు ఏవిధంగా స్నేహసంబంధాలను ఏర్పరుచుకుంటారో, వారు ఏవిధంగా ఉద్వేగాలను అర్ధం చేసుకుని వాటిని అదుపులో ఉంచుకుంటారో, మరియు వ్యక్తిత్వం ఎలా వికసిస్తుందో మొదలైన వాటి గురించి అధ్యయనం చేస్తారు. ఈ రంగంలో పరిశోధనలో సంజ్ఞానం లేదా సంజ్ఞాత్మక వికాసం మరియు సాంఘిక ప్రవర్తన మధ్య సంబంధం గురించిన అధ్యయనం కూడా ఉంటుంది.

పరిశోధనా పద్దతులు[మార్చు]

వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం ఇతర మనోవిజ్ఞానశాస్త్ర రంగములలో ఉపయోగించే అనేక పరిశోధనా పద్ధతులను అమలుచేస్తుంది. అయినప్పటికీ, పసిపిల్లలను మరియు చిన్నపిల్లలను పెద్దవారిని పరీక్షించే విధానములలోనే ఎల్లప్పుడూ పరీక్షించలేము, కావున వారి వికాసమును అధ్యయనం చేయటానికి విభిన్న పద్ధతులు ఎక్కువగా ఉపయోగించబడతాయి.

పద్ధతులు మరియు కిటుకులు[మార్చు]

పసిపిల్లలను అధ్యయనం చేయటానికి పద్ధతులు

పసిపిల్లల సామర్ధ్యము అంచనా వేయటానికి మనోవిజ్ఞానవేత్తలు అభ్యాస విధానమును ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు. విలక్షణముగా, పసిపిల్లలు తాము మునుపు ఎదుర్కొన్న ఉద్దీపనములతో పోల్చితే నూతనమైన వాటిని కోరుకుంటారు. ఒక ఉద్దీపనము కన్నా వేరొక దానిని ఇష్టపడటం ఆ పసిపిల్లవాడు ఆ రెండింటి మధ్య అంతరాన్ని గుర్తించగలగటాన్ని చూపిస్తుంది. పిల్లవాని ఇష్టాన్ని తెలుసుకోవటానికి పలు విధానములు ఉపయోగించబడ్డాయి. అధిక-ప్రవర్ధమాన చప్పరింపు విధానములో పసిపిల్లలు వారి ఆసక్తిని బట్టి పాలపీకను ఎక్కువగా కానీ తక్కువగా కానీ చీకుతారు. ఇతర విధానములలో, వారి ఇష్టాన్ని తెలియచేయటానికి పసివారు వారి కాళ్ళు జాడిస్తారు, లేదా ఒక ప్రత్యేక దిశగా చూస్తూ వారు గడిపిన సమయాన్ని బట్టి వారి అభిరుచి స్థాయిని కొలవవచ్చు.

పసిపిల్లలను ఒక ప్రత్యేక ఉద్దీపనకు అలవాటు చేయటం ద్వారా జ్ఞాన వ్యవస్థ యొక్క వియోజనమును కనుగొనటానికి అభ్యాస విధానము ఉపయోగించబడుతోంది. ఒక పసిపిల్లవాడు తను మొదట "అలవాటుపడిన" ఉద్దీపనకు మరియు ఒక కొత్త ఉద్దీపనకు మధ్య అంతరాన్ని గుర్తించ గలిగితే, వారు అభ్యాసం తరువాత ఆ కొత్త ఉద్దీపనపై ఇష్టాన్ని చూపిస్తారు. పిల్లలు గుర్తించగలిగే అతి చిన్న తేడాను నిర్ధారణ చేయటానికి మరింత సారూప్యత కలిగిన ఉద్దీపనములు మరిన్ని అందించబడతాయి.

పిల్లలు

కౌమారులు

పెద్ద పిల్లల గురించి ముఖ్యంగా కౌమారంలో ఉన్న పిల్లల గురించి అధ్యయనం చేస్తున్నప్పుడు, వయోజనుల ప్రవర్తనా ప్రమాణములు ఎక్కువగా ఉపయోగించబడతాయి, కానీ పిల్లలను నిర్దిష్టమైన కొన్ని పనులు చేయనివ్వటానికి వాటిని సరళతరం చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.

వయోజనులు

(ప్రత్యేకించి పైన ఉన్న ఈ విభాగాన్ని సూచిస్తుంది)

పరిశోధన నమూనా[మార్చు]

కాలానుగుణంగా వ్యక్తులలో వచ్చే మార్పులను అధ్యయనం చేయటానికి వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానవేత్తల వద్ద అనేక విధానములు ఉన్నాయి.

రేఖీయ అధ్యయనములో, దగ్గర దగ్గర ఒకే సమయంలో అనేక మంది వ్యక్తులు జన్మిస్తారని (ఒక పటాలము) మరియు ఒకే వయస్సు కలిగిన బృందంలో సభ్యులుగా కొత్త పరిశీలనలను నిర్వహిస్తారని ఒక పరిశోధకుడు గమనిస్తాడు. ఒకే వయసు కలిగిన వ్యక్తులలో ఏ రకమైన వికాసములు సంభవిస్తాయి మరియు ఏవి సార్వజనీకమైనవి (లేదా ప్రామాణికమైన) అనే దాని గురించి ముక్తాయింపు ఇవ్వటానికి ఈ విధానమును ఉపయోగించవచ్చు. వ్యక్తుల మధ్య వికాసంలో తారతమ్యములు ఎక్కడ ఉంటాయో కూడా పరిశోధకులు గమనించారు మరియు వారు సేకరించిన దత్తాంశములో గమనించిన వ్యత్యాసం యొక్క కారణముల గురించి ఊహాగానములు చేసారు. రేఖీయ అధ్యయనములకు ఎక్కువ సమయం మరియు ధనం అవసరమవుతుంది, దీనితో కొన్ని సందర్భములలో అవి సాధ్యం కావు. పైగా, ఒకే వయస్సు కలిగిన వ్యక్తులందరూ వారి తరానికి ప్రత్యేకమైన చారిత్రిక సంఘటనలను అనుభవించటం వలన, ప్రామాణికంగా అగుపిస్తున్న వికాస పోకడలు వాస్తవానికి కేవలం వారి జనాభా వర్గమునకు (ఒకే వయస్సు వర్గం) మాత్రమే సార్వజనీకంగా ఉంటాయి.

శాఖీయ అధ్యయనములో, ఒక పరిశోధకుడు ఒకే సమయంలో వేర్వేరు వయస్సులు కలిగిన వ్యక్తుల మధ్య తేడాలను గమనిస్తాడు. దీనికి రేఖీయ విధానం కన్నా తక్కువ వనరులు అవసరమవుతాయి, మరియు వ్యక్తులు వేర్వేరు వయోవర్గములకు చెందిన వారు కావటంతో, పంచుకున్న చారిత్రిక సంఘటనలు అంతగా మిశ్రమం చేసే కారకం కాదు. అయినప్పటికీ, అదే విధంగా, అందులో పాల్గొనే వారి మధ్య తేడాలను అధ్యయనం చేయటానికి శాఖీయ పరిశోధన అంత ప్రభావవంతమైన విధానం కాకపోవచ్చు, ఎందుకనగా ఈ తేడాలు వారు వేర్వేరు వయస్సుల వారు అవటం మూలంగా కాకుండా వారు ఎదుర్కొన్న వేర్వేరు చారిత్రిక ఘటనల మూలంగా వచ్చి ఉండవచ్చు.

ఒక వర్ధమాన రేఖీయ నమూనా లేదా పర-క్రమ అధ్యయనము లేదా మానవబృంద-క్రమ నమూనా రెండు విధానములను మిళితం చేస్తుంది. ఇక్కడ, ఒక పరిశోధకుడు ఒకే సమయంలో వేర్వేరు వయోవర్గములకు చెందిన వ్యక్తులను గమనిస్తాడు, మరియు కొంత కాలం పాటు వారిని గమనిస్తూ, ఆ వర్గములలో మార్పులను జాబితా చేస్తూ ఉంటాడు. వికాసములో తేడాలు మరియు సారూప్యతలు పోల్చటం ద్వారా, ఏ మార్పులకు వ్యక్తిగత లేదా చారిత్రిక పరిసరములు కారణములని చెప్పవచ్చో, లేదా ఏవి నిజంగా సార్వజనీకమైనవో మరింత సులువుగా నిర్ధారించవచ్చు. స్పష్టంగా ఆ విధమైన అధ్యయనమునకు ఒక రేఖీయ అధ్యయనము కన్నా మరిన్ని వనరులు అవసరమవుతాయి.

అదనంగా, ఇవన్నీ సహసంబంధమైనవి, కానీ ప్రయోగాత్మక నమూనాలు కావు, కావున వారికి లభించే సమాచారం నుండి ఎవరూ సులువుగా కారణమును ఊహించలేరు. అయినప్పటికీ, వికాసం యొక్క అధ్యయనంలో సహసమన్వయ పరిశోధనా విధానములు సాధారణం, దీనికి కొంతవరకు నైతిక తాపత్రయములు కారణం. ఉదాహరణకు, వికాసం పైన పేదరికం యొక్క ప్రభావం పైన చేసిన అధ్యయనములో, ఎవరూ కొన్ని కుటుంబములను సులువుగా పేదరిక స్థితిలో ఉన్నట్లు క్రమరహితంగా ఉదాహరించలేరు మరియు ఇతరములు సంపన్న స్థితిలో ఉన్నట్లు ఉదాహరించలేరు, కావున కేవలం పరిశీలన మాత్రమే సరిపోవాలి.

పరిణామ దశలు[మార్చు]

పూర్వ- జనన వికాసం[మార్చు]

ప్రధమ మానసిక వికాసం గురించి పరిశోధన చేస్తున్న మనోవిజ్ఞానవేత్తలకు పూర్వ- జనన వికాసం ఆసక్తికరమైన అంశం. ఉదాహరణకు, అప్పుడే పుట్టినవారిలో కొన్ని మౌలిక ప్రతివర్తితములు పుట్టుకకుముందే ఉద్భవించి ఇంకా అలానే ఉండిపోతాయి. ఈ ప్రతివర్తితములు నిరుపయోగమైనవి మరియు మానవుని ప్రారంభ జీవితంలో పరిమితమైన ఉపయోగాన్ని కలిగి ఉన్నాయి అని ఒక అభిప్రాయం. పసివాని జ్ఞానచాలక వికాసానికి కొన్ని ప్రాధమిక పరివర్తితములు మౌలిక అంశములు అని పియాజెట్ యొక్క సంజ్ఞాత్మక వికాస సిద్ధాంతము సూచించింది. ఉదాహరణకు వస్తువులను పిల్లల వీక్షణ పరిధిలోకి తీసుకురావటం ద్వారా టానిక్ నెక్ రిఫ్లెక్స్ (మెడ కండర ప్రతివర్తిత) వికాసమునకు తోడ్పడవచ్చు[9]. శైశవ దశలో తరువాత నడక ప్రతివర్తితము వంటి ఇతర ప్రతివర్తితముల స్థానంలోకి మరింత అధునాతనమైన ఐచ్చిక నియంత్రణలు రావటంతో అవి అదృశ్యమైపోతాయి. ఆ ప్రతివర్తితమును ఉపయోగించుకోవటానికి తగినంత బలంగా ఉండటానికి పసిపిల్లలు మరింత ఎక్కువ బరువు పెరగటం దీనికి కారణం కావచ్చు, లేదా ఆ ప్రతివర్తితము మరియు తదుపరి వికాసము క్రియాశీలకంగా భిన్నం కావటం కారణం కావచ్చు[10]. కొన్ని ప్రతివర్తితములు (ఉదాహరణకు మోరో మరియు నడక ప్రతివర్తితములు) ప్రధానంగా పసిపిల్లల యొక్క ప్రారంభ వికాసానికి కొద్దిగా సంబంధముతో గర్భములో జీవనానికి అనుగుణంగా ఉంటాయని కూడా సూచించబడింది[9]. పెద్దలలో మౌలిక ప్రతివర్తితములు డెమెన్షియా లేదా తీవ్రమైన గాయముల వంటి నాడీసంబంధ పరిస్థితుల వంటి కొన్ని ప్రత్యేక పరిస్థితులలో తిరిగి కనిపిస్తాయి.

పసిపిల్లలు గర్భంలో బాగా కదలగలరని అల్ట్రాసౌండ్ చూపిస్తోంది, వీటిలో చాలా కదలికలు సరళమైన ప్రతివర్తితముల కన్నా క్లిష్టమైనవిగా కనిపిస్తున్నాయి[10]. వారు జన్మించే సమయానికి, పసిపిల్లలు వారి తల్లి గొంతుకను గుర్తించి, దానిని కోరుకుంటారు. ఇది పూర్వ-జనన వినికిడి జ్ఞానము యొక్క వికాసమును సూచిస్తోంది[10]. పూర్వ-జనన వికాసము మరియు జనన సమయంలోని ఇబ్బందులు నాడీవికాస రుగ్మతలతో కూడా సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చు, ఉదాహరణకు స్కిజోఫ్రెనియాలో మాదిరి. సంజ్ఞాత్మక నాడీశాస్త్రము యొక్క ఆగమనముతో, వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్ర పరిశోధనకు పిండోత్పత్తి శాస్త్రము మరియు పూర్వ-జనన వికాసం యొక్క నాడీశాస్త్రముపైన ఆసక్తి పెరుగుతోంది.

శైశవము[మార్చు]

పుట్టినప్పటి నుండి మాటలు వచ్చేవరకు, పిల్లవాడు పసిబిడ్డగానే ప్రస్తావించబడతాడు. పసిపిల్లల మనస్తత్వం గురించి, మరియు వారి మనస్తత్వంపై బయటి ప్రపంచపు ప్రభావం గురించి వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానవేత్తలు భిన్న అభిప్రాయములను కలిగి ఉన్నారు, కానీ నిర్దిష్ట దృక్కోణములు సాపేక్షముగా స్పష్టముగా ఉన్నాయి.

అప్పుడే పుట్టిన పసిపిల్లలు ఎక్కువ సమయం నిద్రలోనే గడుపుతారు. మొదట్లో వీరు పగలు మరియు రాత్రి సమయములలో సమానముగా నిద్ర పోతారు, కానీ కొన్ని నెలల తర్వాత, పసిపిల్లలు సాధారణంగా పగటిపూట మేల్కొని ఉంటారు.

పసిపిల్లలలో జతలుగా చేర్చిన 6 దశలు కనిపిస్తాయి:

  • నిశ్శబ్దమైన నిద్ర మరియు చురుకైన నిద్ర (REM సంభవించినప్పుడు కలలు కనటం)
  • నిశ్శబ్దమైన మెళుకువ, మరియు చురుకైన మెళుకువ
  • పేచీ మరియు ఏడుపు

ఈ విభిన్న దశలలో పసిపిల్లలు ఉద్దీపకములకు భిన్నంగా స్పందిస్తారు[10].

వస్తు స్థిరత యొక్క ప్రాప్తికి ముందు పసిపిల్లల మౌలిక గ్రాహ్య సామర్ద్యములు వృద్ధి చెందుతాయని సూచిస్తూ, జ్ఞాన వ్యవస్థల యొక్క విశ్లేషణను కనుగొనటానికి అభ్యాసము (పైన చూడుము) ఉపయోగించబడుతోంది.

  • పసిపిల్లలలో దృష్టి పెద్ద పిల్లలతో పోల్చితే చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. ప్రాధమిక దశలలో మసకగా ఉన్న పసిపిల్లల చూపు, కాలంతో పాటు మెరుగవుతుంది. పెద్దలలో అగుపించే మాదిరిగానే నాలుగు నెలల వయస్సు చిన్నారులలో అభ్యాస విధానములు ఉపయోగించి రంగులను గుర్తుపట్టటం చూపించబడింది[9].
  • అయినప్పటికీ, పుట్టుకకు ముందు వినికిడి బాగా వృద్ధి చెందింది, మరియు తల్లి యొక్క హృదయ స్పందనకు బాగా ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడుతుంది. ఏ దిశ నుండి శబ్దం వస్తుందో పసిపిల్లలు బాగా గుర్తించగలరు, మరియు 18 నెలల వయస్సు నాటికి వారి వినికిడి సామర్ధ్యం పెద్దవారితో సమానంగా ఉంటుంది.
  • ఆహ్లాదకరమైన వాసనలు (తేనె, పాలు మొదలైనవి) లేదా చెడ్డ వాసనలు (కుళ్ళిన కోడిగుడ్డు) మరియు రుచులు (ఉదాహరణకు పుల్లని రుచి) చూపించినప్పుడు జుగుప్స లేదా ఆహ్లాదము మొదలైన భిన్న హాహభావములను ప్రదర్శిస్తూ, పసిపిల్లలు వాసన మరియు రుచి గుర్తించగలుగుతారు. పసిపిల్లలు మిగతా వారికన్నా వారి తల్లి వాసనను ముఖ్యముగా ఎంచుకోవటానికి ఒక మంచి తార్కాణం ఉంది[9].
  • భాష : ఆరు నెలల వయసున్న చిన్నారులు వారి భాషలో ప్రాధమిక శబ్దములను గుర్తించగలరు, కానీ వేరే భాషలో ఇదే ప్రాధమిక శబ్దములను గుర్తించలేరు. ఈ స్థితిలో పసిపిల్లలు ప్రాధమిక శబ్దములు చేస్తూ, ఏవేవో శబ్దములు కూడా ప్రారంభిస్తారు.
  • స్పర్శ అనేది గర్భంలోనే మొదట వికసించిన వాటిలో ఒకటిగా ఉంటూ, పుట్టుకతోనే వికసించిన ఇంద్రియ జ్ఞానములలో ఒకటి అయింది. పైన వివరించిన మొదటి ప్రతివర్తితముల ద్వారా, మరియు స్పర్శజ్ఞాన వల్కలం[11] యొక్క సాపేక్షముగా వృద్ధిచెందిన వికాసం ద్వారా ఇది నిరూపితమైంది.
  • నొప్పి : పసిపిల్లలు పెద్దపిల్లల మాదిరిగానే, కాకపోతే వారికన్నా మరింత ఎక్కువగా నొప్పిని అనుభవిస్తారు కానీ పసిపిల్లలలో నొప్పి-ఉపశమనము ఒక పరిశోధనా అంశముగా అంతగా ఎవరి దృష్టినీ ఆకర్షించలేదు[12].

పియాజెట్ యొక్క సంజ్ఞాత్మక వికాస సిద్ధాంతమునకు చెందిన జ్ఞానచాలక దశ పసిపిల్లల వికాసమునకు సంబంధించిన మొట్టమొదటి సిద్ధాంతము. పసిపిల్లల యొక్క దృష్టి మరియు లోకాన్ని అర్ధం చేసుకోవటం వారి చలన వికాసముపై ఆధారపడతాయని పియాజెట్ సూచించాడు, ఇది వస్తువుల యొక్క దృష్టి సంబంధ, స్పర్శ సంబంధ మరియు చలన సంబంధ ఆకారములను అనుసంధానించుకోవటానికి పసిపిల్లలకు అవసరమవుతుంది. ఈ ఆలోచన ప్రకారం, వస్తువులను ముట్టుకోవటం మరియు వాటితో ఆడుకోవటం ద్వారా పసిపిల్లలలో వస్తు స్థిరతను, వస్తువులు గట్టివని, స్థిరమైనవని, మరియు కంటికి కనపడక పోయినా ఇంకా ఉంటూనే ఉంటాయని అర్ధం చేసుకోవటం వృద్ధి చెందుతుంది[10].

పసిపిల్లల ప్రవర్తనను అధ్యయనం చేయటానికి ప్రత్యేక విధానములు వినియోగించబడతాయి.

పియాజెట్ యొక్క జ్ఞానచాలక దశలో ఆరు ఉప-దశలు (మరింత వివరముల కొరకు జ్ఞానచాలక దశలు చూడుము) ఉన్నాయి. ప్రారంభ దశలలో, మౌలిక ప్రతివర్తితముల కారణముగా వచ్చిన చలనముల నుండి వికాసం ప్రభవిస్తుంది. కొత్త ప్రవర్తనల ఆవిష్కరణ సాంప్రదాయ మరియు పరిస్థితుల ప్రభావం, మరియు అలవాట్లు[13] ఏర్పడటం నుండి ఉద్భవిస్తుంది. ఎనిమిది నెలల వయస్సు నుండి పసిపిల్లవాడు దాచిపెట్టిన వస్తువును బయటకు తీయగలడు కానీ ఆ వస్తువు కదిలించబడినప్పుడు పట్టుదలతో ఉంటాడు. 18 నెలల వయస్సుకు ముందు వస్తు స్థిరతను పూర్తిగా అర్ధం చేసుకోలేకపోవటానికి పియాజెట్ యొక్క దృష్టాంతం ఏమిటంటే ఒక వస్తువు ఆఖరిసారి కనిపించిన చోట దాని కోసం వెదకటంలో పసిపిల్లవాని వైఫల్యం. బదులుగా పిల్లలు ఆ వస్తువు మొదట కనిపించిన చోట "A-నాట్-B తప్పిదం" చేస్తూ, దాని కోసం వెదుకుతూ ఉంటారు.

తరువాత పరిశోధకులు పలు ఇతర పరిశోధనలు నిర్వహించారు. పసిపిల్లలు వస్తువుల గురించి మొదట ఆలోచించటం కన్నా అర్ధం చేసుకుంటారని ఈ పరిశోధనలు సూచించాయి. ఈ ప్రయోగములలో సాధారణముగా ఒక బొమ్మ, ఆ బొమ్మ ముందు పెట్టి మాటిమాటికీ తొలగించే ఒక నాటు అడ్డంకిని కలిగి ఉంటాయి. ఎనిమిది నుండి తొమ్మిది నెలల వయసుకు ముందు, వస్తు స్థిరతను అర్ధం చేసుకోవటంలో పసిపిల్లల అసమర్ధత వ్యక్తులకు కూడా విస్తరిస్తుంది. ఇది ఈ వయస్సులోని పసిపిల్లలు తమ తల్లులు పక్కకి వెళ్ళినా ఎందుకు ఏడవరో వివరిస్తుంది ("దృష్టి నుండి దూరమయితే, మనోఫలకం నుండి దూరమవుతారు.").

పసితనం మరియు బాల్యములలో కీలక సమయములు ఉంటాయి, ఈ సమయములలోనే నిర్దిష్ట ధృక్కోణము, జ్ఞానచాలక, సాంఘిక మరియు భాషా వ్యవస్థల వికాసం పర్యావరణ ఉద్దీపనల[14] పైన కీలకంగా ఆధారపడుతుంది. జెనీ వంటి ఆలనాపాలనా లేని పిల్లలు, సరిపడినంత ఉద్దీపనకు నోచుకోరు, ముఖ్యమైన నైపుణ్యములను సాధించటంలో విఫలమవుతారు, వీటిని వారు బాల్యం యొక్క తరువాతి దశలో కూడా నేర్చుకోలేరు. ఇతరులలో హుబెల్ మరియు వీసెల్ ల పరిశోధనల నుండి కీలక సమయములు అనే భావన నాడీ ఇంద్రియశాస్త్రంలో కూడా బాగా పాతుకుపోయింది. సాంప్రదాయ సంగీతం, ముఖ్యంగా మొజార్ట్ సంగీతం పసిపిల్లల మనస్సుకి మంచిది అని కొందరి భావన. కొంత తత్కాల పరిశోధన అది పెద్ద పిల్లలకు సహాయపడుతుందని చూపగా, పసిపిల్లల విషయంలో ఏవిధమైన నిశ్చయాత్మకమైన ఆధారం లేదు.[15]

బాల్యం[మార్చు]

చిహ్నములను ఉపయోగించటం ద్వారా వివేకం ప్రదర్శించబడుతుంది, భాషా వినియోగం పెరుగుతుంది, మరియు జ్ఞాపకశక్తి మరియు కల్పనాశక్తి వృద్ధి చెందుతాయి. ఆలోచన తార్కికం కాని, రద్దుచేయటానికి వీలుకాని పద్ధతిలో జరుగుతుంది. అహంకార కేంద్రక ఆలోచన ప్రబలమవుతుంది.

సామాజికంగా, బుడిబుడి నడకలు నడిచే చిన్నారులు ఈ స్థితిలోనే స్వతంత్రులుగా అవటానికి ప్రయత్నిస్తూ ఉంటారు, ఈ స్థితిలోనే వారిని సాధారణంగా "టెరిబుల్ టూస్" అని పిలుస్తారు. వారు నడుస్తారు, మాట్లాడుతారు, మూత్రశాలను ఉపయోగిస్తారు, మరియు తమకోసం తాము ఆహారాన్ని పొందగలుగుతారు. స్వీయ-నియంత్రణ వికసించటం ప్రారంభమవుతుంది. అన్వేషణకు, ప్రయోగానికి, కొత్త విషయములు ప్రయత్నించటంలో తప్పిదాలను ఎదుర్కునే తెగింపుకు, మరియు వారి పరిధులను పరీక్షించటానికి చొరవ తీసుకోవటం సంరక్షకుల నుండి ప్రోత్సాహం అందుకుంటే ఆ పిల్లలు, స్వాధికారులు, ఆత్మ-విశ్వాసం, మరియు నమ్మకం ఉన్నవాడు అవుతాడు. సంరక్షకులు ఒకవేళ ఎక్కువ రక్షణ ఇచ్చేవారైనా లేదా స్వతంత్ర చర్యలకు సమ్మతించకపోయినా, ఆ పిల్లలు తమ సామర్ధ్యములను శంకించటం ప్రారంభిస్తారు మరియు స్వాతంత్రమును కోరుకున్నందుకు సిగ్గుపడతారు. పిల్లవాని యొక్క స్వయంప్రతిపత్త వికాసానికి ఆటంకం కలుగుతుంది, మరియు భవిష్యత్తులో విజయవంతంగా ఈ ప్రపంచములో నెగ్గుకు రావటానికి సిద్ధంగా ఉండరు.

బాల్యపు తొలిదశ[మార్చు]

దీనినే "పూర్వ ప్రాధమిక పాఠశాల వయస్సు", "అన్వేషించే వయస్సు" మరియు "బొమ్మల వయస్సు" అని కూడా అంటారు.

పిల్లలు పూర్వ ప్రాధమిక పాఠశాలకు హాజరైనప్పుడు, వారు తమ సాంఘిక పరిధులను విస్తరించుకుని తమ చుట్టుపక్కల ఉన్న వారితో బాగా కలిసిపోతారు. ప్రచోదనములు కల్పనల వైపు కేంద్రీకరించబడతాయి, దీనితో సాహస కృత్యములు చేయటానికి ఆత్రుత, సృజనాత్మకత మరియు స్వీయ వ్యక్తీకరణను బాధ్యత యొక్క పరిణితితో సంతులనం చేయటం సంరక్షకుని విధి అవుతుంది. సంరక్షకులు సరిగ్గా ప్రోత్సహించేవారై, క్రమంతప్పకుండా క్రమశిక్షణతో ఉంచేవారైతే, పిల్లలు మరింత బాధ్యతాయుతంగా తయారవుతూనే నిశ్చయమైన ఆత్మ-విశ్వాసాన్ని పెంపొందించుకునే అవకాశం ఉంది, మరియు వారికి అప్పగించిన విధులను సక్రమంగా నెరవేరుస్తారు.[citation needed] ఏ పనులు చేయాలో నిర్ణయించుకోవటానికి అనుమతించకపోతే, పిల్లలు చొరవ తీసుకోవటానికి ఆలోచనలో అపరాధ భావనను అనుభవించటం ప్రారంభిస్తారు.[citation needed] స్వాతంత్రముతో ఈ వ్యతిరేక కలయిక వారి స్థానంలో ఇతరులు నిర్ణయములు తీసుకోవటానికి దారి తీస్తుంది.

బాల్యపు చివరి దశ[మార్చు]

బాల్యపు మధ్య దశలో, వివేకం మూర్త పదార్ధములకు సంబంధించిన చిత్రముల యొక్క తార్కికమైన మరియు క్రమమైన సర్దుబాటు ద్వారా ప్రదర్శించబడుతుంది. క్రియాశీలక ఆలోచన వృద్ధి చెందుతుంది, అనగా చర్యలు వ్యతిరిక్తమైనవి, మరియు అహంకారకేంద్రక ఆలోచన సన్నగిల్లుతుంది.

పిల్లలు ఇల్లే ప్రపంచం అనుకునే దశ నుండి విద్యాలయము మరియు తన తోటి పిల్లల ప్రపంచానికి మారుతారు. పిల్లలు వస్తువులు తయారుచేయటం, పరికరములను ఉపయోగించటం, మరియు ఒక శ్రామికుడు మరియు ఒక సమర్ధుడైన పోషకుడు అవటానికి కావాల్సిన నైపుణ్యములను పొందుతారు. ఇప్పుడు పిల్లలు వారు సాధించిన వాటి గురించి బయటివారి నుండి పునర్నివేశం అందుకోగలరు. ఒకవేళ పిల్లలు వివేచనాత్మక ప్రేరపణలో, ఏదైనా సాధించేటట్లు ఉండటంలో, విజయాన్ని కోరుకోవటంలో ఆనందమును కనుగొనగలిగితే, వారు ఒక ప్రయోజకత్వ భావనను పెంపొందించుకుంటారు. ఒకవేళ వారు సఫలం కాలేకపోయినా లేదా ఆ ప్రక్రియలో ఆనందాన్ని కనుగొనలేక పోయినా, వారు జీవితమంతా వెంటాడే న్యూనతా భావనను మరియు తక్కువ అనే భావనను పెంపొందించుకుంటారు. ఈ సమయములోనే పిల్లలు తమని తాము కష్టపడేవారుగా లేదా అల్పులుగా అనుకుంటారు.

కౌమారము[మార్చు]

కౌమారము అనేది ఈడు వచ్చినప్పటి నుండి శ్రామికుడు, తల్లి/తండ్రి, మరియు/లేదా పౌరుని వంటి ఒక వయోజన సామాజిక పాత్రకు పూర్తిగా బద్ధులవటానికి మధ్య ఉన్న జీవిత కాలం. ఈ సమయం వ్యక్తిగత మరియు సాంఘిక గుర్తింపు ఏర్పడటానికి (ఎరిక్ ఎరిక్సన్ చూడుము) మరియు నైతిక ప్రయోజనమును ఆవిష్కరించటానికి (విలియం డమోన్ చూడుము) ప్రసిద్ధి చెందింది. వివేకం అనేది వియుక్త భావనలు మరియు నియత తర్కమునకు సంబంధించిన చిహ్నముల తార్కిక వినియోగం ద్వారా ప్రదర్శితమవుతుంది. ఈ దశ ప్రారంభములో అహంకార కేంద్రక ఆలోచనకు తిరిగి రావటం తరచుగా సంభవిస్తుంది. కౌమారము లేదా యవ్వన సమయంలో కేవలం 35% మంది మాత్రమే మర్యాదపూర్వకంగా వాదించే సామర్ధ్యాన్ని వృద్ధి చేసుకుంటారు. (హుఇట్, W. మరియు హమ్మెల్, J. జనవరి 1998)[16]

ఇది రెండు భాగములుగా విభజించబడింది, అవి:

1. కౌమారము ప్రారంభ దశ: 13 నుండి 17 సంవత్సరములు మరియు

2. కౌమారపు చివరి దశ: 17 నుండి 18 సంవత్సరములు

తరుణ వయస్కులు అచేతనముగానే ఈ ప్రశ్నలు అన్వేషిస్తారు, "నేను ఎవరు? నేను ఎవరు అవుదామనుకుంటున్నాను?" చిన్నపిల్లల మాదిరిగానే, తరుణ వయస్కులు అన్వేషణ చేయాలి, హద్దులను పరీక్షించాలి, స్వాధికారులు కావాలి, మరియు ఒక వ్యక్తిత్వము, లేదా అహమునకు బద్ధులై ఉండాలి. ఒక వ్యక్తిత్వమును ఎంచుకోవటానికి భిన్న పాత్రలు, ప్రవర్తనలు మరియు తత్వములను తప్పనిసరిగా ప్రయత్నించాలి. ఒక గుర్తింపును సాధించటంలో వైఫల్యం నుండి తమ పాత్ర గురించి గందరగోళం, మరియు ఉద్యోగాన్ని ఎంచుకోవటంలో అసమర్ధత సంభవించవచ్చు.

యవ్వన ఆరంభము[మార్చు]

ఒక వ్యక్తి స్నేహము మరియు ప్రేమ రెండింటిలో, అన్యోన్య సంబంధములను ఎలా ఏర్పరుచుకోవాలో తప్పనిసరిగా నేర్చుకోవాలి. ఈ నిపుణత యొక్క వికాసం ఇతర దశల యొక్క సంకల్పన పైన ఆధారపడుతుంది. ఒకవేళ ఒకరు నమ్మకం లేదా వ్యక్తిత్వ జ్ఞానమును పెంపొందించుకోకపోయినట్లయితే అన్యోన్యతను పెంచుకోవటం కష్టం కావచ్చు. ఈ నైపుణ్యమును నేర్చుకోకపోతే, పరాధీనము, ఒంటరితనము, నిబద్ధత యొక్క భయం, మరియు ఇతరులపైన ఆధారపడలేకపోవటం ప్రత్యామ్నాయం.

2000లో జెఫ్ఫ్రీ ఆర్నెట్ ప్రవేశపెట్టిన ఎమర్జింగ్ అడల్ట్ హుడ్, ఆయుర్దాయంలో ఈ భాగాన్ని అధ్యయనం చేయటానికి దానికి సంబంధించిన నిర్మాణము. ఎమర్జింగ్ అడల్ట్ హుడ్ (వికసిస్తున్న యవ్వనం) ను అధ్యయనం చేసిన విద్యావేత్తలు కేవలం అనుబంధాలను వృద్ధి చేసుకోవటం పైనే కాకుండా (జీవితభాగస్వామి/సహచరి సుదీర్ఘ-కాలం కలిసి ఉండేందుకు వ్యక్తులకు సహకరించటంలో డేటింగ్ యొక్క పాత్ర పైన దృష్టి కేంద్రీకరిస్తూ), సాంఘికరాజకీయ అభిప్రాయములు మరియు ఉద్యోగ వికల్పం యొక్క వికాసంపై కూడా ఆసక్తి కలిగి ఉన్నారు.

మధ్య వయస్సు[మార్చు]

మధ్య వయస్సు అనేది సాధారణముగా 40 నుండి 60 సంవత్సరముల మధ్య కాలాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ సమయంలో, మధ్య వయస్కులు ఉత్పాదకశక్తి మరియు స్తబ్దత మధ్య సంఘర్షణను అనుభవిస్తారు. వారు తరువాతి తరానికి లేదా వారి సమాజానికి ఏదైనా చేయాలనే భావనను లేదా వ్యర్ధమనే భావనను అనుభవిస్తారు.

శారీరికంగా, మధ్య వయస్కులలో కండరముల శక్తి, ప్రతిస్పందన సమయం, ఇంద్రియముల చురుకుదనము, మరియు గుండె పనితీరు సన్నగిల్లుతాయి. ఇంకా, మహిళలలో రజోనివృత్తి (మెనోపాజ్) మరియు ఈస్ట్రోజెన్ హార్మోనులో తీవ్రమైన తరుగుదల సంభవిస్తాయి. పురుషులలో కూడా మెనోపాజ్ కు సమానమైనది సంభవిస్తుంది, దానిని "ఆండ్రోపాజ్" అంటారు, ఇది కూడా మెనోపాజ్ లాగానే శారీరిక మరియు మానసిక ప్రభావములతో కూడిన ఒక హార్మోన్ అస్థిరత. టెస్టోస్టెరాన్ స్థాయిలలో తరుగుదల అస్తవ్యస్త ఆలోచనలు మరియు వీర్య కణముల సంఖ్య మరియు స్కలనము మరియు అంగస్తంభన యొక్క వేగంలో తిరోగతికి దారితీస్తుంది. చాలామంది పురుషులు మరియు స్త్రీలు మధ్య వయస్సు తరువాత కూడా లైంగిక సంతృప్తిని అనుభవిస్తూనే ఉంటారు.

ముదిమి వయస్సు[మార్చు]

ఈ దశ సాధారణముగా 60–80 సంవత్సరముల పై వయస్సు వారికి వర్తిస్తుంది. ముదిమి వయస్సులో, ప్రజలు సజ్జనతకు మరియు నిస్పృహకు మధ్య ఘర్షణను అనుభవిస్తారు. వారి జీవితంపై ప్రతిబింబించినప్పుడు, వారు ఏదైనా సాధించామన్న భావనకు కానీ లేదా ఓడిపోయామన్న భావనకు గానీ లోనవుతారు.

శారీరికంగా, ముసలి వారిలో కండరముల శక్తి, ప్రతిస్పందన సమయం, సత్తువ, వినికిడి, దూర దృష్టి, మరియు వాసన పసిగట్టే శక్తి సన్నగిల్లుతాయి. బలహీనమైన నిరోధక వ్యవస్థ మూలంగా వారు కాన్సర్ మరియు సన్నిపాతం వంటి భయంకరమైన వ్యాధుల బారిన పడే అవకాశం కూడా ఉంది. మానసిక విచ్చిన్నత కూడా సంభవించవచ్చు, ఇది డెమెన్షియా లేదా అల్జీమర్స్ వ్యాధికి దారితీస్తుంది. అయినప్పటికీ, జీవితకాలమంతా పోగయిన ప్రతిరక్షకముల మూలంగా పాక్షికముగా, పెద్దవారు జలుబు వంటి సాధారణ జబ్బుల బారిన పడటం తక్కువ.

వయస్సుతో పాటు మేధో శక్తులు పెరుగుతాయా లేదా తరుగుతాయా అనేది వివాదాస్పదం. రేఖీయ అధ్యయనములు మేధస్సు తరుగుతుందని సూచిస్తే, శాఖీయ అధ్యయనములు మేధస్సు స్థిరంగా ఉంటుందని సూచించాయి. ముదిమి వయస్సు వచ్చేవరకూ స్థిరమైన జ్ఞానము పెరగగా, అస్థిర జ్ఞానం వయస్సుతో పాటు తరుగుతుంది.

ఇతర ఆవిష్కరణలు[మార్చు]

పెంపకం[మార్చు]

అభివృద్ధి చెందిన పశ్చిమ సమాజములలో, మిగిలిన సంరక్షకులను మినహాయించి తల్లికి (మరియు సాధారణంగా స్త్రీలు) ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడుతుంది, ముఖ్యంగా సాంప్రదాయపరంగా తండ్రి పాత్ర కుటుంబ పోషకుడు అవటం మరియు అతనిపై శిశువు సంరక్షణా బాధ్యత తక్కువగా ఉండటంతో, అతను పిల్లవాని తల్లితో జరిపే సంభాషణల ద్వారా పరోక్షముగా పిల్లవానిని ప్రభావితం చేస్తాడు.

అధ్యయనం యొక్క ప్రాముఖ్యత ప్రధాన సంరక్షకుని వైపు (లింగము లేదా రక్తసంబంధముతో సంబంధం లేకుండా), అదే విధంగా ప్రత్యక్షముగా లేదా పరోక్షముగా పిల్లవానిని ప్రభావితం చేస్తున్న వ్యక్తులందరి (కుటుంబ వ్యవస్థ) వైపు మళ్ళించబడింది. మనం ప్రధాన సర్క్షకుని భావన లోకి వెళ్ళటంతో తల్లి మరియు తండ్రి యొక్క భూమికలు మొట్టమొదటి భావన కన్నా మరింత ముఖ్యమైనవి.

తండ్రుల పాత్రను ధ్రువ పరుస్తూ, 15 నెలల వయస్సు పిల్లలు వారి తండ్రితో తగినంత సమయం కలిసి గడపగలిగితే మంచి ప్రయోజనం పొందుతారని అధ్యయనములు చూపిస్తున్నాయి.[17][18] ప్రత్యేకించి, ప్రకృతిసిద్ధమైన తండ్రి యొక్క ఉనికి ఆడపిల్లలలో శీఘ్రమైన లైంగిక చర్యా ప్రమాణములను మరియు చిన్నవయస్సులోనే గర్భధారణ ప్రమాణములను తగ్గించటంలో అత్యంత ముఖ్యమైన కారకము అని U.S.A. మరియు న్యూజీలాండ్ లలోని ఒక అధ్యయనం కనుగొంది.[19] వినియోగించబడిన కోవేరియేట్(ఫలితాన్ని ఊహించే చలనరాసులు) కారకములలో ప్రధమ నడవడిక సమస్యలు, మొదటి బిడ్డ పుట్టేటప్పటికి తల్లి వయస్సు, వంశము, తల్లి విద్య, తండ్రి ఉద్యోగ స్థాయి, కుటుంబ జీవన ప్రమాణములు, కుటుంబ జీవిత ఒత్తిడి, మౌలికంగా తల్లి-పిల్లల సంకర్షణ, మానసిక సర్దుబాటు మరియు విద్యా పురస్కారముల యొక్క ప్రమాణములు, విద్యాలయ అర్హతలు, మానసిక అశాంతి, ఆందోళన, ఆత్మహత్యా ప్రయత్నములు, హింసాత్మక నేరములు చేయటం, మరియు అక్రమమైన ప్రవర్తన మొదలైనవి ఉన్నాయి. పిల్లల విద్యా సంబంధ ప్రదర్శనపై తండ్రుల ప్రభావం ఉంటుందని మరియొక పరిశోధన కనుగొంది, వీరిలో వారితో కలిసి ఉండకపోయినా బాధ్యతాయుతంగా ప్రవర్తించే తండ్రులు కూడా ఉన్నారు.[17] అయినప్పటికీ, తండ్రి లేకపోవటం పిల్లలలో తలెత్తే వ్యతిరేక ధోరణులతో సంబంధం ఉంది, వీటిలో పిల్లలుగా ఉన్నప్పుడు లేదా తరువాత వారిలో నేర ప్రవర్తన మొదలైనవి ఉంటాయి.[20]

చారిత్రక పూర్వపదాలు[మార్చు]

వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం ఆధునిక రూపు అరిస్టాటిల్, తబరి,[21][unreliable source?] రేజెస్,[22][unreliable source?] మరియు డెస్కార్టేస్ వర్ణించిన గొప్ప మనోవిజ్ఞాన సాప్రదాయంలో దాని మూలములను కలిగి ఉంది. విలియం షేక్స్పియర్ యొక్క విషాద పాత్ర జాక్వెస్ (ఆస్ యు లైక్ ఇట్ లో) ఈ మనిషి యోక్క్ ఏడు ప్రాయములను స్పష్టంగా ఉచ్ఛరిస్తుంది: వీటిలో బాల్యపు మూడు దశలు మరియు పెద్దరికపు నాలుగు దశలు ఉన్నాయి. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం మధ్యలో జెన్ జాక్వెస్ రౌసియూ Emile: Or, On Education లో బాల్యపు మూడు దశలను వర్ణించాడు: infans (శైశవము), puer (బాల్యము) మరియు కౌమారము . రౌసియూ యొక్క ఆలోచనలను ఆ కాలపు విద్యావేత్తలు బలంగా సమర్ధించారు.

పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో, డార్విన్ యొక్క పరిణామ సిద్ధాంతముతో పరిచయం ఉన్న మనోవిజ్ఞానవేత్తలు మానసిక వికాసమునకు ఒక పరిణామ వివరణను వెతకటం ప్రారంభించారు; వీరిలో ప్రముఖులు G. స్టాన్లీ హాల్, ఈయన బాల్య ప్రాయములను మానవ జాతి యొక్క పూర్వ కాలములతో సమన్వయము చేయటానికి ప్రయత్నించాడు.

జేమ్స్ మార్క్ బాల్డ్విన్ మరింత శాస్త్రీయ మార్గాన్ని ప్రారంభించాడు, ఈయన ఇమిటేషన్: అ చాప్టర్ ఇన్ ది నాచురల్ హిస్టరీ ఆఫ్ కాన్షియస్నెస్ మరియు మెంటల్ డెవలప్మెంట్ ఇన్ ది చైల్డ్ అండ్ ది రేస్: మెథడ్స్ అండ్ ప్రాసెసెస్ వంటి అంశములపై వ్యాసములు వ్రాసాడు. 1905లో, సిగ్మండ్ ఫ్రూడ్ ఐదు మానసికలైంగిక దశలను కలిపాడు. తరువాత, రుడాల్ఫ్ స్టీనర్ మానవ జీవితమంతా కొనసాగే మానసిక వికాసం యొక్క దశలను కలిపాడు.[23] ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి మధ్య కాలం నాటికి, పైన పేర్కొన్న వైగోట్స్కీ మరియు పియాజెట్ ల పరిశోధన, ఈ రంగంలో బలమైన ప్రయోగసిద్ధ సాంప్రదాయాన్ని స్థిరపరిచింది.

వీటిని కూడా పరిశీలించండి[మార్చు]

  • ప్రవర్తనా శిఖరం
  • బాలల వికాసం
  • వికాసాత్మక మానసికజీవశాస్త్రము
  • వికాసాత్మక మానసికరోగనిర్ధారణశాస్త్రం
  • పరిణామాత్మక వికాసాత్మక మానసికరోగనిర్ధారణశాస్త్రం
  • సూక్ష్మజన్యు నమూనా
  • పిండోత్పత్తి ప్రదర్శన
  • మనోవిజ్ఞానం యొక్క సారాంశము
  • ధృక్కోణమును సంకుచితం చేయటం
  • పూర్వ- మరియు ప్రసవకాల మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం
  • స్కేల్ ఎర్రర్
  • సాంఘిక సంబంధముల స్థితి

సూచనలు[మార్చు]

  1. Wood SE, Wood CE and Boyd D (2006). Mastering the world of psychology (2 ed.). Allyn & Bacon. 
  2. 2.0 2.1 Mind in Society. Cambridge, MA: Harvard University Press. 1978.  Unknown parameter |name= ignored (|author= suggested) (help)
  3. బ్రాన్ఫెన్బ్రెన్నార్, U. (1979). మానవ వికాసం యొక్క ఆవరణశాస్త్రం: ప్రక్రుతి మరియు నమూనా ద్వారా పరిశోధనలు . కేంబ్రిడ్జ్, ఎంఎ, యుఎస్ఎ: హార్వర్డ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. ISBN 0-8058-2179-1
  4. Smith PK, Cowie H and Blades M. Understanding Children's Development. Basic psychology (4 ed.). Oxford, England: Blackwell. 
  5. Myers, D (2008). Exploring Psychology. Worth Publishers. 
  6. Hill, G (2001). A Level Psychology Through Diagrams. Oxford University Press. 
  7. 7.0 7.1 Schlinger, H.D. (2008). "The long good-bye: why B.F. Skinner's Verbal Behavior is alive and well on the 50th anniversary of its publication". The Psychological Record. 
  8. [32] ^ డెమెత్రిఔ , ఎ. (1998). కాగ్నిటివ్ డెవెలప్మెంట్. ఇన్ ఎ. డెమెత్రిఔ , డబల్యు. దోఇసే , కే.ఎఫ్.ఎం. వాన్ లిఎషౌట్ (ఇ డి ఎస్.), లైఫ్ -స్పాన్ డెవేలప్మేన్తల్ సైకాలజీ (పేజి. 179-269). లండన్: విలీ .
  9. 9.0 9.1 9.2 9.3 Butterworth, G; Harris, M (1994). Principles of Developmental Psychology. Lawrence Earlbaum Associates. ISBN 0-86377-280-3. 
  10. 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 Bremner, JG (1994). Infancy (2 ed.). Blackwell. ISBN 063118466X. 
  11. Slater, A (2006). Introduction to Infant Development. Oxford: OUP. ISBN 0199283052.  Unknown parameter |coauther= ignored (help)
  12. Mathew, PJ; Mathew, JL (2003). "Assessment and management of pain in infants". Postgraduate Medical Journal 79: 438–443. 
  13. ఉదహరింపు పొరపాటు: సరైన <ref> కాదు; Gruber అనే పేరుగల ref లకు పాఠ్యమేమీ ఇవ్వలేదు
  14. Siegler, Robert (2006). How Children Develop, Exploring Child Development Student Media Tool Kit & Scientific American Reader to Accompany How Children Develop. New York: Worth Publishers. ISBN 0716761130. 
  15. Fagen, JW; Hayne, H, eds. (2002). Progress in Infancy Research. Progress in Infancy Research Series 2. Routledge. p. 14. ISBN 1-4106-0210-9, 9781410602107 Check |isbn= value (help). 
  16. వికాస సిద్ధాంతము
  17. 17.0 17.1 పిల్లల యొక్క ప్రాధమిక అక్షరాస్యత మరియు విద్యా ప్రాప్తిలో తండ్రి పాత్ర. ERIC డైజెస్ట్
  18. మిచిగాన్ మానవ వనరుల విభాగం యొక్క ప్రౌడ్ ఫాదర్స్, ప్రౌడ్ పేరెంట్స్ ప్రోగ్రామ్ కోఆర్డినేటర్ డ్యూన్ విల్సన్ ప్రకారం "చురుకైన, బాధ్యతగల తండ్రి ఉన్న పిల్లలు మెరుగైన సాంఘిక నైపున్యములను కలిగి ఉంటారు, చురుకుగా ఉంటారు మరియు విద్యాలయములో బాగా రాణిస్తారు" (http://video.google.com/videoplay?docid=-2125328669291708941 2:57)
  19. బ్రూస్ J. ఎల్లిస్, చైల్డ్ డెవలప్మెంట్ మే/జూన్ 2003, 74:3, pp. 801-821
  20. రెబెకా లెవిన్ కాలీ మరియు బెథనీ L. మెడీరోస్, తమతో నివసించని తండ్రి చొరవ మరియు కౌమార నేరం మధ్య పరస్పర రేఖీయ సంబంధములు, పిల్లల వికాసం
  21. [9] ^ అంబెర్ హాక్ (2004)m, "సైకాలజీ ఫ్రమ్ ఇస్లామిక్ పెర్‌స్పెక్టివ్: కంట్రిబ్యూషన్స్ ఆఫ్ ఎర్లీ ముస్లిం స్కాలర్స్ అండ్ ఛాలెంజెస్ టు కాంటెపరరీ ముస్లిం సైకాలజిస్ట్స్", జర్నల్ ఆఫ్ రిలీజియన్ అండ్ హెల్త్ 43 (4): 357–377 [375].
  22. [11] ^ డేవిడ్ W.స్చంజ్, MSPH, PhD (ఆగష్టు 2003). "ఐరోపా మందులలో అరబ్ మూలాలు ", హార్ట్ పరిశీలనలు 4 (2).
  23. పియాజెట్ యొక్క తరువాత వర్ణించబడిన బాల్యపు దశలతో దగ్గరి సంబంధం ఉన్న వీటి యొక్క మొదటి మూడు దశలు, మొట్టమొదట స్తీనర్ యొక్క 1911 వ్యాసం ది ఎడ్యుకేషన్ ఆఫ్ ది చైల్డ్ లో పొందుపరచబడ్డాయి.

మరింత చదవటానికి[మార్చు]

  • బ్జోర్క్లండ్, D. F. & పెల్లెగ్రిని, A. D. (2000). పిల్లల వికాసం అమరియు పరిణామ మనోవిజ్ఞానశాస్త్రం. పిల్లల వికాసం, 71, 1687-1708. పూర్తి వాచకం
  • బోర్న్స్టీన్, M. H. & లాంబ్, M. E. (2005). డెవలప్మెంటల్ సైన్స్: ఆన్ అడ్వాన్స్డ్ టెక్స్ట్ బుక్ . మహవా, NJ: ఎర్లబం, 2005.
  • జోహ్న్సన్-పిన్న్, J., ఫ్రాగాస్జీ, D.M., & కుమిన్స్-సెబ్రీ, S. (2003). తులనాత్మక మరియు వికాసాత్మక మనోవిజ్ఞానశాస్త్రంలో సాధారణ పరగణాలు: పంచుకునే వాటికొరకు తపన మరియు ప్రవర్తనా పరిశోధనలలో పరమార్ధం. ఇంటర్నేషనల్ జర్నల్ ఆఫ్ కంపారిటివ్ సైకాలజీ, 16, 1-27. పూర్తి వాచకం
  • లెర్నర్, R. M. మానవ వికాసం యొక్క భావనలు మరియు సిద్ధాంతములు . మహవా, NJ: ఎర్లబం, 2002.
  • రీడ్, V., స్ట్రియానో, T., & కూప్స్, W. శైశవ దశలో సాంఘిక గుర్తింపు . సైకాలజీ ప్రెస్. 2007

బాహ్య లింకులు[మార్చు]

మూస:Humandevelopment మూస:Psychology