విశ్వనాథ దేవాలయం, ఖజురహో

విశ్వనాథ దేవాలయం, ఖజురహో
విశ్వనాథ దేవాలయం, ఖజురహో
విశ్వనాథ్ మందిరం
	భారతదేశంలో ఉనికి
భౌగోళికం
భౌగోళికాంశాలు	24°51′12″N 79°55′21″E / 24.853303°N 79.922613°E
దేశం	భారతదేశం
రాష్ట్రం	మధ్య ప్రదేశ్
జిల్లా	ఛతర్పూర్
స్థలం	ఖజురహో
ఎత్తు	223 m (732 ft)
సంస్కృతి
దైవం	శివుడు
వాస్తుశైలి
నిర్మాణ శైలులు	నగర (నగర్) ఆర్కిటెక్చర్
వాస్తుశిల్పి	చిచ్చా
చరిత్ర, నిర్వహణ
స్థాపితం	999 CE or 1002 CE
నిర్వహకులు/ధర్మకర్త	భారత పురావస్తు సర్వే (ASI)

విశ్వనాథ దేవాలయం భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన ఖజురాహో స్మారక కట్టడాల పశ్చిమ సమూహంలో ఉంది.^[1] ఈ ఆలయం శివునికి అంకితం చేయబడింది, ఆయనను "విశ్వనాథుడు" అని కూడా పిలుస్తారు, దీనికి "విశ్వానికి అధిపతి" అని అర్థం.

ఈ ఆలయాన్ని చందేల రాజు ధంగ నిర్మించాడని నమ్ముతారు, ఇది బహుశా క్రీ.శ. 999 లేదా 1002లో పూర్తయి ఉండవచ్చు. దీని నిర్మాణ శైలి పాత లక్ష్మణ దేవాలయం, కొత్త కందరియా మహాదేవ దేవాలయం నిర్మాణ శైలిని పోలి ఉంటుంది. ఇందులో వివిధ దేవతలు, సురసుందరీలు (స్వర్గ కన్యలు), ప్రేమలో ఉన్న జంటలు, పౌరాణిక జీవుల యొక్క అనేక శిల్పాలు ఉన్నాయి.

చరిత్ర

ప్రస్తుతం విశ్వనాథ దేవాలయం యొక్క వరండాకు అమర్చబడి ఉన్న ఒక శాసనం, చందేల రాజు ధంగచే శివాలయం నిర్మాణం గురించి సమాచారాన్ని అందిస్తుంది.^[2] ఈ శాసనం యొక్క అసలు తేదీని వివిధ రకాలుగా 1056 విక్రమ సంవత్సరం (999 సా.శ.)^[3] లేదా 1059 విక్రమ సంవత్సరం (1002 సా.శ.)^[4]గా చదువుతారు.

ఈ శాసనం ప్రకారం, ధంగ వారసుడైన జయవర్మన్ దీనిని 1173 విక్రమ సంవత్సరంలో స్పష్టమైన అక్షరాలతో తిరిగి వ్రాయించాడు. ధంగ రెండు లింగాలతో కూడిన ఒక అద్భుతమైన శివాలయాన్ని నిర్మించాడని ఇది పేర్కొంది.^[5] ఒక లింగం – మరకటేశ్వర ("పచ్చల ప్రభువు") – మరకతంతో చేయబడింది. మరొక లింగం – ప్రమథనాథ ("ప్రమథులకు లేదా పిశాచాల వంటి ఆత్మలకు ప్రభువు") – రాయితో చేయబడింది.^[6] ఈ శాసనం ధంగ మరణానంతరం జారీ చేయబడినట్లు తెలుస్తోంది: వంద సంవత్సరాలకు పైగా జీవించిన తర్వాత, ధంగ గంగా, యమునా నదుల నీటిలో తన శరీరాన్ని త్యజించి మోక్షం పొందాడు అని ఇది పేర్కొంది.^[5] ఇతర కొన్ని చందేల దేవాలయ శాసనాల వలె కాకుండా, ఇది చందేలల యొక్క ప్రతిహార అధిపతుల గురించి ప్రస్తావించదు. దీనిని బట్టి ఈ సమయానికి చందేలలు ఇకపై ప్రతిహారులకు సామంతులుగా లేరని తెలుస్తుంది. మరకత లింగం (బహుశా మరకతాలు పొదిగిన లింగం) గురించిన విషయం కూడా ఈ సిద్ధాంతానికి మద్దతు ఇస్తుంది. పురాణాల ప్రకారం, కోరిక నెరవేరినప్పుడు రత్నాలు పొదిగిన లింగాన్ని దానం చేయడం సముచితం. దీనిని బట్టి ధంగ ఒక సార్వభౌముడిగా ఉన్నత రాజకీయ హోదాను పొందిన తర్వాత ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడని తెలుస్తుంది.^[7]

ఈ శాసనం ఆధారంగా, పండితులు ఈ ఆలయం 999 సా.శ.^[8]^[9] లేదా 1002 సా.శ.^[10]^[11] లో పూర్తయిందని నమ్ముతారు. అయితే, కళా చరిత్రకారిణి శోభిత పుంజా ప్రకారం, ఈ శాసనంలో ప్రస్తావించబడిన ఆలయం విశ్వనాథ దేవాలయం కావచ్చు లేదా కాకపోవచ్చు. ఆమె ప్రకారం, ధంగ రెండు దేవాలయాలను నిర్మించి ఉండవచ్చు, ఒకటి రాతి లింగంతో, మరొకటి మరకత లింగంతో.^[2]

ఈ శాసనం ఆలయ వాస్తుశిల్పిగా ఛిచ్ఛ (లేదా చిచ్చ) పేరును పేర్కొంది. వాస్తుశిల్పి శరీరంలోకి ప్రవేశించిన విశ్వకర్మ (వాస్తుశిల్పుల ఆరాధ్య దైవం) ఆలయ తోరణాన్ని (ప్రవేశ ద్వారం) రూపొందించాడని ఇది పేర్కొంది.^[7]^[12]

వాస్తు శిల్పం

విశ్వనాథ దేవాలయం, క్రీ.శ. 930–950 నాటి లక్ష్మణ దేవాలయంతో ప్రారంభమై, క్రీ.శ. 1030 నాటి కందరియా మహాదేవ దేవాలయంతో పరిపూర్ణతను పొందిన మధ్య భారతీయ వాస్తుశైలికి ఒక ప్రత్యేక ఉదాహరణ.^[13] ఈ మూడు దేవాలయాలు ఖజురాహోలో అత్యంత సంపూర్ణంగా అభివృద్ధి చెందిన శైలిని ప్రతిబింబిస్తాయి.^[14]

సంబంధిత దేవాలయాలతో పోలిక
లక్ష్మణ ఆలయం (వెనుక)
విశ్వనాథ ఆలయం (వెనుక)
విశ్వనాథ్ ఆలయం (ప్రక్క)
కందారియా మహాదేవ ఆలయం (పక్క)

విశ్వనాథ ఆలయ సముదాయం ఒక పంచాయతన శైలిలో నిర్మించబడింది, ఇందులో ఒక ప్రధాన ఆలయం చుట్టూ నాలుగు చిన్న ఉప ఆలయాలు ఉంటాయి. అయితే, ప్రస్తుతం ఈ చిన్న ఆలయాలలో కేవలం రెండు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి.^[15] ప్రధాన ఆలయం తూర్పు ముఖంగా ఉంటుంది.^[14] దీనికి తూర్పున ఉన్న నంది ఆలయం శివుని వాహనమైన నందికి అంకితం చేయబడింది, ఇక్కడ ఉన్న 2.2 మీటర్ల ఎత్తైన నంది విగ్రహం ప్రధాన ఆలయం వైపు చూస్తూ ఉంటుంది.^[16]^[17] నైరుతి దిశలో ఉన్న ఆలయం శివుని భార్య పార్వతికి అంకితం చేయబడింది. పార్వతి ఆలయం పాక్షికంగా దెబ్బతింది, దాని గర్భగుడి, శిఖరం మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. గర్భగుడిలో ఒక ఉడుముపై నిలబడి ఉన్న పార్వతి విగ్రహం ఉంది.^[15]

ప్రధాన దేవాలయం, దాని రెండు ఉప దేవాలయాలు

ప్రధాన ఆలయం నాగరా శైలికి ఒక ఉదాహరణ: ఇందులో ప్రవేశ ద్వారం (అర్ధ-మండపం), ఒక చిన్న మండపం, ఒక పెద్ద మండపం (మహా-మండపం), ఒక అంతరాలయం, శిఖరంతో కూడిన గర్భగుడి ఉన్నాయి.^[15] ఇవన్నీ అనేక శిల్పాలతో అలంకరించబడిన ఒక పీఠంపై ఉన్నాయి. పీఠం నుండి ప్రవేశ ద్వారం వరకు వెళ్ళే మెట్ల ఇరువైపులా, ఒక వైపు సింహాలు, మరో వైపు ఏనుగుల విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన ఆలయం యొక్క దీర్ఘచతురస్రాకార ప్రణాళిక కొలతలు 27.5 మీటర్లు (90 అడుగులు) x 13.7 మీటర్లు (45 అడుగులు).^[15]

విశ్వనాథ ఆలయం

కందారియా మహదేవ ఆలయం

గర్భగుడిలోని లింగాల పోలిక

గర్భగుడిలో ఒక రాతి లింగం ఉంది; శాసనంలో పేర్కొన్న పచ్చ లింగం ప్రస్తుతం లేదు.^[18] ఆ లింగం చుట్టూ ప్రదక్షిణల కోసం ఒక మార్గం ఉంది. గర్భగుడికి మూడు వైపులా కాంతి, గాలి కోసం బాల్కనీలు ఉన్నాయి.^[15]

ఈ నిర్మాణంలో ప్రధానంగా ఇసుకరాయిని నిర్మాణ సామగ్రిగా ఉపయోగించారు.^[19]

శిల్పాలు

దేవాలయం యొక్క పునాదిపై సప్తమాత్రికలు (ఏడుగురు దేవతలు), శివుని భార్య పార్వతి, నాట్యం చేస్తున్న గణేశుని శిల్పాలతో కూడిన అనేక గూళ్లు ఉన్నాయి..^[15]^[19]

బాహ్య కుడ్య శిల్పాలు

శిల్పాలు
పార్వతి
నృత్యంలో గణేశుడు
మెట్లపై ఏనుగు
ప్రేమ జంట
శృంగార శిల్పం

బేస్ పైన ఉన్న బాహ్య భాగంలో వివిధ దేవతల శిల్పాలు, అప్సరసలు వంటి సురసుందరీలు (స్త్రీ బొమ్మలు), పౌరాణిక జీవుల శిల్పాలు కలిగిన మూడు పట్టీలు ఉన్నాయి. సురసుందరీలు నుదుటిపై సిందూరం (సింధ్ర పొడి) పూయడం, వారి కళ్ళకు కోహ్ల్ పూయడం, స్నానం చేసిన తర్వాత జుట్టును పిండడం, వేణువు వాయించడం, వారి పాదాల నుండి ముల్లు తీయడం, నృత్యం చేయడం, అద్దంలో తమను తాము ఆరాధించడం, దుస్తులు ధరించడం లేదా రెచ్చగొట్టేలా పోజు ఇవ్వడం వంటి వివిధ రోజువారీ కార్యకలాపాలను ప్రదర్శిస్తున్నట్లు చూపబడింది. వారి కేశాలంకరణ, నమూనా దుస్తులు, ఆభరణాలు, వ్యక్తీకరణ ముఖాలు ఈ శిల్పాలలో గుర్తించదగినవి.^[15]^[19] గర్భగుడిలోని పరిక్రమ మార్గంలో అలీ జావిద్, తబస్సుమ్ జావీద్ "ఖజురహోలోని స్త్రీల అత్యంత అద్భుతమైన శిల్పాలు" అని పిలిచేవి ఉన్నాయి.^[19] ఒక బొమ్మ వేణువు వాయించే సురసుందరీని చూపిస్తుంది, ఆమె శరీరం కొద్దిగా పక్కకు వంగి, స్త్రీ శరీరం యొక్క సమకాలీన ఆదర్శాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. పాక్షికంగా దెబ్బతిన్న మరొక బొమ్మ, నృత్య భంగిమలో ఉన్న ఒక యువతిని చూపిస్తుంది. ఒక శిల్పంలో ఒక తల్లి తన బిడ్డను పట్టుకుని ఉన్నట్లు చూపిస్తుంది: ఆమె తన బిడ్డను తన తుంటిపై కూర్చోబెట్టడానికి కొద్దిగా పక్కకు వంగి ఉంటుంది. మరొకటి ఒక ఆడది తన ఎడమ పాదాన్ని వెనుకకు ఎత్తి దానిపై రంగు పూసుకుంటున్నట్లు చూపిస్తుంది. మరొకటి ఒక కన్య తన బ్రాను వెనుకకు కట్టుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే వక్రీకృత శరీరం ఆమె వంపులను నొక్కి చెబుతుంది.^[19]

విశ్వనాథ ఆలయంలో సురసుందరి
ముల్లు తీయడం
గర్భగుడిలో వేణువు వాయించడం
ఆమె జుట్టును సరిచేసుకుంటోంది
వ్యాళంతో, ఒక పౌరాణిక మృగంతో

ఆలయం యొక్క ఉత్తర, దక్షిణ గోడలపై శృంగార ఉప్పొంగే శిల్పాలు ఉన్నాయి.^[15]^[20] వసారా, గర్భగుడి జంక్షన్ కొత్త కందారియ మహాదేవ ఆలయంలోని ప్రసిద్ధ "విన్యాస లైంగిక" శిల్పం యొక్క వైవిధ్యం ఉంది. కందారియ శిల్పం వలె, ఇందులో కూడా ఇద్దరు స్త్రీలు మద్దతు ఇచ్చే జంట కనిపిస్తుంది, కానీ ఈ శిల్పంలో, పురుషుడు పైభాగంలో ఉంటాడు. దిగువన ఉన్న స్త్రీ ఒక చేత్తో ఎడమ వైపున ఉన్న స్త్రీని వేళ్ళతో పట్టుకుంటుంది, ఆమె మరొక చేయి ఆధారం కోసం నేలపై ఉంటుంది. కొన్ని శిల్పాలలో పురుషులు పశుసంవర్ధకంలో పాల్గొంటున్నట్లు కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే స్త్రీలు తమ కళ్ళను కప్పుకుంటారు.^[19]

Comparison of erotic sculptures
లక్ష్మణ దేవాలయంలో ఆలింగనం చేసుకుంటున్న జంట
విశ్వనాథ ఆలయంలో ఆలింగనం చేసుకుంటున్న జంట
విశ్వనాథ ఆలయంలో విన్యాసాలతో కూడిన శృంగారం: పురుషుడు పైన ఉన్నాడు.
కందరియా మహాదేవ ఆలయంలో విన్యాసాలతో కూడిన శృంగారం: పైన ఉన్న మహిళ

లోపలి భాగంలో అన్ని గదులలో ముఖ స్తంభాలు ఉన్నాయి. పైకప్పు, దానికి మద్దతు ఇచ్చే బ్రాకెట్లు సంక్లిష్టంగా చెక్కబడ్డాయి. అయితే, పెద్ద హాలులోని బ్రాకెట్ బొమ్మలు ఇప్పుడు బాగా అరిగిపోయాయి..^[19]

శృంగార శిల్పాల వ్యాఖ్యానాలు

శృంగార శిల్పాలపై వివిధ రకాల వ్యాఖ్యానాలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. వలసవాద కళల నిర్వాహకుడు ఎర్నెస్ట్ బి. హావెల్ వీటిని హిందూ సమాజంలోని క్షీణదశకు చెందిన ఉత్పత్తిగా భావించారు. దీనికి విరుద్ధమైన అభిప్రాయం ఏమిటంటే, ఇవి విశాల దృక్పథం గల సమాజం యొక్క కామశాస్త్ర స్ఫూర్తితో కూడిన కళా సంప్రదాయం.^[21]

కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయంలో దక్షిణాసియా కళల ఆచార్యురాలు విద్యా దేహేజియా, ఈ శిల్పాలు కౌల, కాపాలిక శాఖల ఆచారాలను చిత్రిస్తాయని పేర్కొన్నారు. ఇంద్రియ సుఖాల ప్రలోభాలను నిరోధించగలవారు మాత్రమే మోక్షాన్ని పొందగలరని ఈ శాఖలు విశ్వసించాయి. అటువంటి ప్రలోభాలకు అతీతంగా ఉండగలరో లేదో తెలుసుకోవడానికి, వాటికి ప్రభావితం కాకుండానే వాటిని అనుభవించాల్సి ఉంటుంది. ఈ విధంగా, ఈ శాఖలు మితిమీరిన భోగలాలసత్వం గల చందేల పాలకులకు "అత్యంత నీచమైన ఆచారాలలో" పాల్గొనడానికి ఒక తాత్విక సాకును అందించాయి.^[22]

భారతీయ కళా చరిత్రకారిణి దేవంగన దేశాయ్ ప్రకారం, విశ్వనాథ, కందరియా మహాదేవ దేవాలయాలలోని శృంగార శిల్పాలు ఈ క్రింది విధులను నిర్వర్తించాయి:^[23]

ఈ శిల్పాలకు లోతైన, దాగి ఉన్న అర్థం ఉంది: అవి సంధ్యా-భాష (అలంకారిక సంకేత భాష)ను ఉపయోగించి ఒక "యోగా-తాత్విక భావన"ను సూచిస్తాయి. తాంత్రికులు తమ ఆచారాలను సాధారణ ప్రజలకు తెలియకుండా ఉండటానికి ఇటువంటి భాషను ఉపయోగించారు.
ఈ విగ్రహాలు పూజ కోసం ఉపయోగించే ఒక యంత్రాన్ని దాచి ఉంచుతాయి.
గర్భగుడిని మండపంతో కలిపే గోడల సంధి భాగాలలో సంభోగంలో పాల్గొంటున్న జంటల (మైథున) విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇవి స్మారక చిహ్నంలోని అత్యంత బలహీనమైన భాగాన్ని అద్భుతంగా రక్షిస్తాయని నమ్మేవారు.
శృంగార శిల్పాలు దేవాలయానికి వచ్చే దీక్ష పొందని సందర్శకులకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి.

కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయంలో కళ, వాస్తుశిల్ప ఆచార్యుడు ఫ్రెడ్ క్లీనర్, ఈ శిల్పాలు "సంతానోత్పత్తి, జీవిత వ్యాప్తికి" ప్రతీకలని, పవిత్ర దేవాలయానికి "శుభప్రదమైన రక్షకులుగా" పనిచేస్తాయని నమ్ముతారు^[20]. డెలావేర్ విశ్వవిద్యాలయ విద్యావేత్త మార్గరెట్ ప్రాసర్ అలెన్, శృంగార శిల్పాలు మానవ జీవిత లక్ష్యాన్ని చిత్రిస్తాయని పేర్కొన్నారు: అది విశ్వవ్యాప్త సత్తాతో ఐక్యం కావడం. ఈ చిత్రణ విశ్వం "పురుష, స్త్రీ మూలకాల విశ్వ సంయోగం" ఫలితంగా ఏర్పడిందనే నమ్మకంపై ఆధారపడి ఉంది.^[24]

మూలాలు

↑ "Khajuraho Group of Monuments". UNESCO World Heritage Centre. United Nations Educational Scientific and Cultural Organization. Retrieved 25 June 2023.
↑ ^2.0 ^2.1 Shobita Punja (2010). Khajuraho: The First Thousand Years. Penguin Books Limited. pp. 30–31. ISBN 978-93-85890-40-6.
↑ Naval Krishna; Manu Krishna (2004). The Ananda-Vana of Indian Art: Dr. Anand Krishna Felicitation Volume. Indica Books. p. 209. ISBN 978-81-86569-48-1.
↑ Vibhuti Bhushan Mishra (1973). Religious Beliefs and Practices of North India During the Early Mediaeval Period. BRILL. p. 16. ISBN 90-04-03610-5.
↑ ^5.0 ^5.1 F. Kielhorn (1892). James Burgess (ed.). Epigraphia Indica. Vol. 1. Archaeological Survey of India. pp. 137–139.
↑ Devangana Desai (1986). "Lord of Kalanjara and his Shrine of the Emerald Linga: Eleventh Century Khajuraho". Marg. 39 (2).
↑ ^7.0 ^7.1 Heather Elgood (2000). Hinduism and the Religious Arts. Bloomsbury. p. 147. ISBN 9780826498656.
↑ Phanikanta Mishra (2001). Khajuraho, with latest discoveries. Sundeep Prakashan. p. 3. ISBN 9788175741010.
↑ Devangana Desai (2000). Khajuraho. Oxford University Press. p. xvi. ISBN 978-0-19-565391-5.
↑ David Abram; Nick Edwards; Mike Ford (1 October 2013). The Rough Guide to India. Rough Guides. p. 425. ISBN 978-1-4093-4267-0.
↑ Journal of the Ganganatha Jha Kendriya Sanskrit Vidyapeetha. Ganganatha Jha Kendriya Sanskrit Vidyapeetha. 1999. p. 65.
↑ Dikshit, R. K. (1976). The Candellas of Jejākabhukti. Abhinav. p. 69. ISBN 9788170170464.
↑ "Visvanatha Temple". Archaeological Survey of India, Bhopal Circle. Retrieved 26 May 2016.
↑ ^14.0 ^14.1 James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. p. 234. ISBN 978-0-300-06217-5.
↑ ^15.0 ^15.1 ^15.2 ^15.3 ^15.4 ^15.5 ^15.6 ^15.7 Suchismita Banerjee; et al., eds. (2009). Great Monuments of India. DK / Penguin. pp. 86–87. ISBN 9780756665616.
↑ Ramakrishna, Lalitha (September 2018). "Grand temples of Madhya Pradesh". Tattvaloka. XLI (6). Sringeri: Sri Abhinava Vidyatheertha Mahaswamigal Educational Trust: 47–52. ISSN 0970-8901.
↑ Sarina Singh, ed. (2009). India. Lonely Planet. p. 684. ISBN 9781742203478.
↑ Mitra, Sisirkumar (1977). The Early Rulers of Khajurāho. Motilal Banarsidass. p. 194. ISBN 9788120819979.
↑ ^19.0 ^19.1 ^19.2 ^19.3 ^19.4 ^19.5 ^19.6 Ali Javid and Tabassum Javeed (2008). World Heritage Monuments and Related Edifices in India. Vol. 1. Algora. pp. 203–204. ISBN 9780875864822.
↑ ^20.0 ^20.1 Fred S. Kleiner (2015). Gardner's Art Through the Ages: Backpack Edition, Book C: Non-Western Art to 1300. Cengage Learning. pp. 453–454. ISBN 978-1-305-54491-8.
↑ Shobita Punja (2010). Khajuraho: The First Thousand Years. Penguin UK. pp. 57–63. ISBN 9789385890406.
↑ Dehejia, Vidya (1978). Looking Again at Indian Art. Publications Division. pp. 70–71.
↑ Devangana Desai (1996). The Religious Imagery of Khajuraho (PDF). Franco-Indian Research. pp. 191–193.
↑ Margaret Prosser Allen (1991). Ornament in Indian Architecture. University of Delaware Press. pp. 209–210. ISBN 978-0-87413-399-8.

బాహ్య లంకెలు

A description of sculptures at Vishvanatha Temple Archived 9 జూలై 2013 at the Wayback Machine by James Lochtefeld of Carthage College
Architectural components of Vishvanatha Temple Archived 24 జూన్ 2016 at the Wayback Machine by James Lochtefeld of Carthage College
Vishvanatha temple images at Virtual Museum of Images & Sounds

[unesco-1] "Khajuraho Group of Monuments". UNESCO World Heritage Centre. United Nations Educational Scientific and Cultural Organization. Retrieved 25 June 2023.

[Shobhit_2010-2] 2.0 ^2.1 Shobita Punja (2010). Khajuraho: The First Thousand Years. Penguin Books Limited. pp. 30–31. ISBN 978-93-85890-40-6.

[3] Naval Krishna; Manu Krishna (2004). The Ananda-Vana of Indian Art: Dr. Anand Krishna Felicitation Volume. Indica Books. p. 209. ISBN 978-81-86569-48-1.

[4] Vibhuti Bhushan Mishra (1973). Religious Beliefs and Practices of North India During the Early Mediaeval Period. BRILL. p. 16. ISBN 90-04-03610-5.

[FKielhorn_1892-5] 5.0 ^5.1 F. Kielhorn (1892). James Burgess (ed.). Epigraphia Indica. Vol. 1. Archaeological Survey of India. pp. 137–139.

[6] Devangana Desai (1986). "Lord of Kalanjara and his Shrine of the Emerald Linga: Eleventh Century Khajuraho". Marg. 39 (2).

[Heather_2000-7] 7.0 ^7.1 Heather Elgood (2000). Hinduism and the Religious Arts. Bloomsbury. p. 147. ISBN 9780826498656.

[8] Phanikanta Mishra (2001). Khajuraho, with latest discoveries. Sundeep Prakashan. p. 3. ISBN 9788175741010.

[9] Devangana Desai (2000). Khajuraho. Oxford University Press. p. xvi. ISBN 978-0-19-565391-5.

[10] David Abram; Nick Edwards; Mike Ford (1 October 2013). The Rough Guide to India. Rough Guides. p. 425. ISBN 978-1-4093-4267-0.

[11] Journal of the Ganganatha Jha Kendriya Sanskrit Vidyapeetha. Ganganatha Jha Kendriya Sanskrit Vidyapeetha. 1999. p. 65.

[RK_1976-12] Dikshit, R. K. (1976). The Candellas of Jejākabhukti. Abhinav. p. 69. ISBN 9788170170464.

[ASI_Bhopal-13] "Visvanatha Temple". Archaeological Survey of India, Bhopal Circle. Retrieved 26 May 2016.

[James_1994-14] 14.0 ^14.1 James C. Harle (1994). The Art and Architecture of the Indian Subcontinent. Yale University Press. p. 234. ISBN 978-0-300-06217-5.

[DK_2009-15] 15.0 ^15.1 ^15.2 ^15.3 ^15.4 ^15.5 ^15.6 ^15.7 Suchismita Banerjee; et al., eds. (2009). Great Monuments of India. DK / Penguin. pp. 86–87. ISBN 9780756665616.

[16] Ramakrishna, Lalitha (September 2018). "Grand temples of Madhya Pradesh". Tattvaloka. XLI (6). Sringeri: Sri Abhinava Vidyatheertha Mahaswamigal Educational Trust: 47–52. ISSN 0970-8901.

[17] Sarina Singh, ed. (2009). India. Lonely Planet. p. 684. ISBN 9781742203478.

[18] Mitra, Sisirkumar (1977). The Early Rulers of Khajurāho. Motilal Banarsidass. p. 194. ISBN 9788120819979.

[Ali_2008-19] 19.0 ^19.1 ^19.2 ^19.3 ^19.4 ^19.5 ^19.6 Ali Javid and Tabassum Javeed (2008). World Heritage Monuments and Related Edifices in India. Vol. 1. Algora. pp. 203–204. ISBN 9780875864822.

[Fred_2015-20] 20.0 ^20.1 Fred S. Kleiner (2015). Gardner's Art Through the Ages: Backpack Edition, Book C: Non-Western Art to 1300. Cengage Learning. pp. 453–454. ISBN 978-1-305-54491-8.

[Shobhita_2010-21] Shobita Punja (2010). Khajuraho: The First Thousand Years. Penguin UK. pp. 57–63. ISBN 9789385890406.

[22] Dehejia, Vidya (1978). Looking Again at Indian Art. Publications Division. pp. 70–71.

[23] Devangana Desai (1996). The Religious Imagery of Khajuraho (PDF). Franco-Indian Research. pp. 191–193.

[24] Margaret Prosser Allen (1991). Ornament in Indian Architecture. University of Delaware Press. pp. 209–210. ISBN 978-0-87413-399-8.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

v t e ఖజురహో నిర్మాణ సమూహాలు
పశ్చిమ సమూహం	చౌసత్ యోగినీ ఆలయం చిత్రగుప్త ఆలయం దేవి జగదాంబి ఆలయం కందారియా మహాదేవ ఆలయం లక్ష్మణ ఆలయం లక్ష్మీ ఆలయం లాల్గువాన్ మహాదేవ ఆలయం మతంగేశ్వర మహాదేవ ఆలయం నంది ఆలయం పార్వతి ఆలయం వరాహ ఆలయం విశ్వనాథ ఆలయం
తూర్పు సమూహం (హిందూ)	బ్రహ్మ ఆలయం జవారి ఆలయం వామన ఆలయం
తూర్పు సమూహం (జైన)	ఆదినాథ ఆలయం పార్శ్వనాథ ఆలయం శాంతినాథ ఆలయం ఘంటై ఆలయం
దక్షిణ సమూహం	బీజమండల్ చతుర్భుజ ఆలయం దులాదేవో ఆలయం
సంగ్రహాలయాలు	పురావస్తు సంగ్రహాలయం జైన సంగ్రహాలయం