రాతి యుగము

శిలాయుగం
3.4 MYA – క్రీ.పూ. 3000
ప్లయోసీన్ కాంస్య యుగం రాగి యుగం
మాల్టాలోని గోజో ద్వీపంలో ఉన్న జ్గాంటిజా దేవాలయాలు, సుమారు క్రీ.పూ. 3600–2500; ప్రపంచంలోని అత్యంత ప్రాచీన స్వతంత్ర నిర్మాణాలలో కొన్ని
Location	ప్రపంచం

శిలాయుగం (English: Stone Age) అనేది చరిత్రపూర్వ కాలంలోని ఒక విస్తృతమైన యుగం. ఈ కాలంలో రాయిని విస్తృతంగా ఉపయోగించి పదునైన అంచు, మొన లేదా దెబ్బకొట్టే ఉపరితలం కలిగిన రాతి పనిముట్లు తయారు చేయబడేవి. ఈ యుగం సుమారు 34 లక్షల సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. లోహాల పనితనం (మెటల్‌వర్కింగ్) ప్రారంభమైన క్రీ.పూ. 4000 నుండి క్రీ.పూ. 2000 మధ్య కాలంలో ఇది ముగిసింది. దీని విస్తారమైన కాలవ్యవధి కారణంగా, ఇది మానవ చరిత్రలో సుమారు 99% భాగాన్ని ఆవరించింది.

శిలాయుగంలో కొంతవరకు లోహాల వినియోగం తెలిసి ఉన్నప్పటికీ, ముఖ్యంగా బంగారం, రాగిని అలంకారాల తయారీలో ఉపయోగించేవారు. అయితే రాగిని కరిగించి శుద్ధి చేసే స్మెల్టింగ్ ప్రక్రియ ప్రారంభమవడమే శిలాయుగానికి ముగింపు సూచికగా పరిగణించబడుతుంది. పశ్చిమ ఆసియాలో ఇది సుమారు క్రీ.పూ. 3000 నాటికి జరిగింది. ఆ సమయంలో కాంస్యం (Bronze) విస్తృతంగా వాడుకలోకి వచ్చింది. శిలాయుగానంతర కాలాన్ని సూచించడానికి కాంస్య యుగం అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. అలాగే రాగి మిశ్రమాలను (మొదట రాగి–ఆర్సెనిక్, తరువాత రాగి–తగరం) ఉపయోగించి పనిముట్లు తయారు చేసే సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేసిన సంస్కృతులను కూడా ఈ పదం సూచిస్తుంది. ఈ కొత్త లోహపనిముట్లు అనేక ఉపయోగాల్లో రాతి పనిముట్ల స్థానాన్ని ఆక్రమించాయి.

శిలాయుగానికి చెందిన పురావస్తువులలో ఆధునిక మానవులు, వారి పూర్వీక జాతులు అయిన హోమో ప్రజాతికి చెందిన జీవులు, అలాగే వాటికంటే పూర్వం జీవించిన ఆస్ట్రలోపిథెకస్, పారాంత్రోపస్ ప్రజాతులచే ఉపయోగించబడిన పనిముట్లు ఉన్నాయి. ఈ కాలంలో ఉపయోగించిన ఎముక పనిముట్లు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. అయితే అవి పురావస్తు రికార్డుల్లో అరుదుగా మాత్రమే సంరక్షించబడి ఉంటాయి. శిలాయుగాన్ని ఉపయోగంలో ఉన్న రాతి పనిముట్ల రకాల ఆధారంగా మరింత ఉపవిభజన చేస్తారు.

పురావస్తు శాస్త్రంలో మానవ సాంకేతిక చరిత్రపూర్వ కాలాన్ని విభజించడానికి తరచుగా ఉపయోగించే మూడు-యుగాల వ్యవస్థ (Three-age system)లో శిలాయుగం మొదటి దశ. దీని తరువాత కాంస్య యుగం, ఆ తరువాత ఇనుప యుగం వస్తాయి. శిలాయుగాన్ని సాధారణంగా మూడు ప్రధాన దశలుగా విభజిస్తారు:

• పాత శిలాయుగం (Paleolithic) – అత్యంత ప్రాచీన, ఆదిమ దశ
• మధ్య శిలాయుగం (Mesolithic) – సూక్ష్మమైన, మెరుగైన పనిముట్లు అభివృద్ధి చెందిన మధ్యంతర దశ
• కొత్త శిలాయుగం (Neolithic) – వ్యవసాయం విస్తరించి స్థిర నివాస జీవనం ప్రారంభమైన తుది దశ

కొత్త శిలాయుగ ప్రజలు వేటగాళ్లు-సేకరణదారులు (Hunter-gatherers) అనే సంచార జీవన విధానాన్ని విడిచిపెట్టి, వ్యవసాయం విస్తరించడంతో నవశిలాయుగ విప్లవం ద్వారా గ్రామాలు, పట్టణాల్లో స్థిర నివాస జీవనాన్ని ప్రారంభించిన తొలి సమూహాలుగా గుర్తించబడతారు. చరిత్రపూర్వ కాల క్రమంలో కొత్త శిలాయుగం తరచుగా రాగి యుగం (Chalcolithic)తో కొంతవరకు అతివ్యాప్తి చెందుతుంది. ఈ రాగి యుగం కాంస్య యుగానికి పూర్వ దశ.

అమెరికా ఖండాల పురావస్తు శాస్త్రంలో కాల విభజనకు వేరే ప్రమాణాలను ఉపయోగిస్తారు. అక్కడ ప్రాంతానుసారం తేదీలు మారుతూ ఉండే ఐదు ప్రధాన దశలను గుర్తిస్తారు. వాటిలో అత్యంత ప్రాచీన దశను లిథిక్ దశ (Lithic stage) అని పిలుస్తారు.

చారిత్రక ప్రాముఖ్యత

ఆధునిక అవాష్ నది, ఇథియోపియా — అత్యంత ప్రాచీన శిలాయుగ పనిముట్లు లభించిన అవక్షేపాలకు మూలమైన ప్రాచీన అవాష్ (Palaeo-Awash) వ్యవస్థకు వారసురాలు

శిలాయుగం హోమో (Homo) ప్రజాతి పరిణామంతో సమకాలీనంగా ఉంది. అయితే ప్రారంభ శిలాయుగంలో హోమో కంటే పూర్వం ఉన్న కొన్ని జీవజాతులు కూడా పనిముట్లను తయారు చేసి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల వయస్సు, భౌగోళిక స్థానాన్ని బట్టి, హోమో ప్రజాతి యొక్క ఆవిర్భావ కేంద్రం తూర్పు ఆఫ్రికా రిఫ్ట్ వ్యవస్థ (East African Rift System)గా పరిగణించబడుతుంది. ముఖ్యంగా ఇథియోపియా ప్రాంతం దీనికి కేంద్రబిందువుగా భావించబడుతుంది. ఈ ప్రాంతం విస్తారమైన గడ్డిభూములతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ప్రస్తుతం జీవించి ఉన్న ఇతర ప్రైమేట్ జంతువులలో పాన్ (Pan) ప్రజాతి, అంటే చింపాంజీలు, బోనోబోలు, దీనికి అత్యంత సమీప బంధువులుగా గుర్తించబడ్డాయి. ఈ శాఖ దట్టమైన అరణ్యాలలో కొనసాగగా, అక్కడే ఆ ప్రైమేట్లు పరిణామం చెందాయి.

రిఫ్ట్ లోయ దక్షిణ దిశగా దక్షిణ ఆఫ్రికాకు, ఉత్తర దిశగా నైలు నది మార్గం ద్వారా ఉత్తర ఆఫ్రికాకు, అక్కడి నుంచి లెవాంట్ ప్రాంతం గుండా ఆసియాలోని విస్తారమైన గడ్డిభూముల వరకు జీవుల సంచారానికి సహజ మార్గంగా పనిచేసింది.

సుమారు 40 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం (4 mya) నుండి, దక్షిణ ఆఫ్రికా నుంచి రిఫ్ట్ లోయ, ఉత్తర ఆఫ్రికా, ఆసియా మీదుగా నేటి చైనా వరకు ఒకే రకమైన జీవావరణ వ్యవస్థ (బయోమ్) ఏర్పడింది. దీనిని ఇటీవల "ఖండాంతర సవన్నాస్తాన్" (transcontinental "savannahstan") అని పిలిచారు.

రిఫ్ట్ ప్రాంతంలోని గడ్డిభూములలో నివసించిన ఆధునిక మానవుల పూర్వీకుడైన హోమో ఎరెక్టస్ (Homo erectus) పనిముట్ల తయారీదారుగా ఒక ప్రత్యేక పర్యావరణ నిచ్ను (ecological niche) కనుగొన్నాడు. అతను క్రమంగా పనిముట్లపై ఆధారపడే జీవన విధానాన్ని అభివృద్ధి చేసుకున్నాడు. ఫలితంగా అతను "పనిముట్లతో సన్నద్ధమైన సవన్నా నివాసి" (tool-equipped savanna dweller)గా పరిణామం చెందాడు.

పురావస్తు శాస్త్రంలో శిలాయుగం

శిలాయుగం ఆరంభం

అబ్సిడియన్ రాతితో తయారు చేసిన ప్రక్షేపక మొన

రాతి పనిముట్ల వినియోగానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన పరోక్ష ఆధారాలు పనిముట్ల గుర్తులు కలిగిన శిలాజ జంతు ఎముకల రూపంలో లభించాయి. ఇవి సుమారు 34 లక్షల సంవత్సరాల నాటివిగా నిర్ధారించబడ్డాయి. ఈ అవశేషాలు ఇథియోపియాలోని దిగువ అవాష్ లోయలో కనుగొనబడ్డాయి.

2015లో కెన్యాలో జరిగిన పురావస్తు పరిశోధనల్లో, ఇప్పటివరకు తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన హోమినిన్ పనిముట్ల వినియోగానికి సంబంధించిన ఆధారాలు లభించాయి. ఈ పరిశోధనల ప్రకారం కెన్యాన్త్రోపస్ ప్లాటియోప్స్ (Kenyanthropus platyops) అనే హోమినిన్ జాతి, సుమారు 32 లక్షల నుండి 35 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం ప్లయోసీన్ యుగంలో జీవించింది. 1999లో కెన్యాలోని టుర్కానా సరస్సు ప్రాంతంలో దీని శిలాజం కనుగొనబడింది. అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల ప్రకారం, ఈ జాతి ఇప్పటివరకు తెలిసిన తొలి పనిముట్ల వినియోగదారులలో ఒకటిగా భావించబడుతోంది.

ఇప్పటివరకు కనుగొనబడిన అత్యంత ప్రాచీన రాతి పనిముట్లు వాయువ్య కెన్యాలోని పశ్చిమ టుర్కానా కౌంటీలో ఉన్న లోమెక్వి 3 (Lomekwi 3) ప్రాంతంలో వెలికితీయబడ్డాయి. వీటి వయస్సు సుమారు 33 లక్షల సంవత్సరాలుగా అంచనా వేయబడింది.

ఈ "లోమెక్వియన్" (Lomekwian) పనిముట్లు కనుగొనబడకముందు, అత్యంత ప్రాచీన రాతి పనిముట్లు ఇథియోపియాలోని గోనా ప్రాంతంలోని అనేక స్థలాల్లో లభించాయి. ఇవి ప్రాచీన అవాష్ నది (Palaeo-Awash) అవక్షేపాల్లో కనుగొనబడ్డాయి. ఈ అవక్షేపాల ఆధారంగా వాటి కాలాన్ని నిర్ణయించారు. ఈ పనిముట్లన్నీ బుసిడామా నిర్మాణం (Busidama Formation) నుండి లభించాయి. ఈ నిర్మాణం 29 లక్షల నుండి 27 లక్షల సంవత్సరాల మధ్య కాలానికి చెందిన ఒక భూగర్భ ఖాళీ పొర (disconformity) పైన ఉంది. పనిముట్లు లభించిన అత్యంత ప్రాచీన స్థలాల కాలం సుమారు 26 లక్షల నుండి 25.5 లక్షల సంవత్సరాల మధ్యగా నిర్ధారించబడింది.

ఈ ఆవిష్కరణలలో అత్యంత విశేషమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ స్థలాలు చివరి ప్లయోసీన్ యుగానికి చెందినవి. ఈ కనుగొనుగుళ్లకు ముందు రాతి పనిముట్లు కేవలం ప్లీస్టోసీన్ యుగంలోనే అభివృద్ధి చెందాయని భావించేవారు. ఈ స్థలాలను తవ్విన పరిశోధకుల అభిప్రాయం ప్రకారం:

“అత్యంత ప్రాచీన రాతి పనిముట్ల తయారీదారులు నైపుణ్యం కలిగిన రాతి చెక్కుదారులు (flintknappers) అయ్యి ఉండాలి. రాతి పనిముట్ల లేమి నుండి అకస్మాత్తుగా వాటి ఉనికికి జరిగిన ఈ మార్పుకు ఒక కారణం భూగర్భ రికార్డులోని ఖాళీలు కావచ్చు.”

ప్లయోసీన్ యుగానికి చెందిన ఈ పనిముట్లను ఏ జీవజాతి తయారు చేసిందో ఇప్పటికీ ఖచ్చితంగా తెలియలేదు. అయితే గోనా పనిముట్ల కాలానికి సమీపమైన స్థలాల్లో ఆస్ట్రలోపిథెకస్ గర్హి (Australopithecus garhi), ఆస్ట్రలోపిథెకస్ ఏథియోపికస్ (Australopithecus aethiopicus), అలాగే హోమో ప్రజాతికి చెందిన జీవుల అవశేషాలు, బహుశా హోమో హాబిలిస్, కనుగొనబడ్డాయి.

2018 జూలైలో, శాస్త్రవేత్తలు చైనాలో ఆఫ్రికా వెలుపల ఇప్పటివరకు తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన రాతి పనిముట్లు కావచ్చని భావిస్తున్న అవశేషాలను కనుగొన్నట్లు ప్రకటించారు. ఇవి ధృవీకరించబడితే, వాటి వయస్సు సుమారు 21.2 లక్షల సంవత్సరాలుగా అంచనా వేయబడుతుంది.

శిలాయుగం ముగింపు

లోహ ఖనిజాలను కరిగించి శుద్ధి చేసే సాంకేతికత అభివృద్ధి చెందడాన్ని సాధారణంగా శిలాయుగం ముగింపుగా, కాంస్య యుగం ప్రారంభంగా పరిగణిస్తారు. మానవులు తయారు చేసిన మొదటి అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన లోహం కాంస్యం, ఇది రాగితో పాటు తగరం లేదా ఆర్సెనిక్ మిశ్రమంగా తయారవుతుంది. ఈ లోహాలను విడివిడిగా కరిగించి శుద్ధి చేసిన తర్వాత కాంస్యాన్ని తయారు చేసేవారు.

శిలాయుగం నుండి కాంస్య యుగానికి మార్పు అనేది మానవులు రాగిని కరిగించి ఉపయోగించగలిగినప్పటికీ, ఇంకా కాంస్యాన్ని తయారు చేయలేని మధ్యంతర దశ. ఈ కాలాన్ని రాగి యుగం (Copper Age) లేదా సాంకేతికంగా చాల్కోలిథిక్ (Chalcolithic), ఎనియోలిథిక్ (Eneolithic) అని పిలుస్తారు. ఈ రెండు పదాల అర్థం "రాగి–రాయి యుగం". సంప్రదాయపరంగా చాల్కోలిథిక్ యుగాన్ని కాంస్య యుగం యొక్క ప్రారంభ దశగా పరిగణిస్తారు. కాంస్య యుగం తరువాత ఇనుప యుగం ప్రారంభమైంది.

ఉత్తర ఆఫ్రికా, యురేషియాలో నివసించిన అనేక మానవ సమూహాల వద్ద శిలాయుగం నుండి తదుపరి యుగాలకు మార్పు సుమారు క్రీ.పూ. 6000 నుండి క్రీ.పూ. 2500 మధ్య జరిగింది.

మానవుల లోహశాస్త్రం (Metallurgy)కు సంబంధించిన తొలి ఆధారాలు క్రీ.పూ. 6వ సహస్రాబ్దం నుండి 5వ సహస్రాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి. ఇవి నేటి సెర్బియాలోని వించా సంస్కృతి (Vinča culture) పురావస్తు ప్రదేశాలైన మైదాన్‌పెక్, యార్మోవాక్, ప్లోచ్నిక్, రుద్నా గ్లావా ప్రాంతాల్లో లభించాయి.

సుమారు క్రీ.పూ. 3300 నాటికి చెందిన సహజ మమ్మీ అయిన ఒట్జి ది ఐస్‌మ్యాన్ (Ötzi the Iceman) వద్ద ఒక రాగి గొడ్డలి, ఒక చెకుముకి రాతి కత్తి కనుగొనబడ్డాయి.

కొన్ని ప్రాంతాలలో, ముఖ్యంగా ఉప-సహారా ఆఫ్రికాలో, శిలాయుగం తరువాత నేరుగా ఇనుప యుగం ప్రారంభమైంది.

మధ్య ప్రాచ్యం, ఆగ్నేయ ఆసియా ప్రాంతాలు సుమారు క్రీ.పూ. 6000 నాటికే శిలాయుగ సాంకేతికతను అధిగమించాయి. యూరప్, మిగిలిన ఆసియా ప్రాంతాలు సుమారు క్రీ.పూ. 4000 నాటికి శిలాయుగానంతర సమాజాలుగా మారాయి.

దక్షిణ అమెరికాలోని ఇంకాల పూర్వ సంస్కృతులు సుమారు క్రీ.పూ. 2000 వరకు శిలాయుగ స్థాయిలోనే కొనసాగాయి. ఆ తరువాత బంగారం, రాగి, వెండి వినియోగంలోకి వచ్చాయి. అమెరికా ఖండ ప్రజలు శిలాయుగం అనంతరం కాంస్యం లేదా ఇనుమును విస్తృతంగా కరిగించి వినియోగించే సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయలేదు, అయినప్పటికీ ఆ సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వారికి తెలిసి ఉండేది.

ఒక ప్రాంతంలో శిలాయుగం ముగిసిన తరువాత కూడా రాతి పనిముట్ల తయారీ పూర్తిగా ఆగిపోలేదు. యూరప్, ఉత్తర అమెరికాలో తిరగలి రాయిలు (millstones) 20వ శతాబ్దం వరకు ఉపయోగించబడ్డాయి. నేటికీ ప్రపంచంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో అవి వినియోగంలో ఉన్నాయి.

శిలాయుగం అనే భావన

"శిలాయుగం", "కాంస్య యుగం", "ఇనుప యుగం" వంటి పదాలు చరిత్రపూర్వ కాలంలోని అభివృద్ధిని కేవలం పనిముట్ల తయారీలో ఉపయోగించిన పదార్థాల ఆధారంగా మాత్రమే కొలవాలనే ఉద్దేశంతో రూపొందించబడలేదు. మానవ సమాజాల అభివృద్ధిని అర్థం చేసుకోవడంలో సామాజిక వ్యవస్థ, ఆహార వనరులు, వాతావరణానికి అనుగుణంగా మార్పులు, వ్యవసాయం స్వీకరణ, వంటకళ, స్థిర నివాసాలు, మతం వంటి అంశాలు కూడా సమానంగా ముఖ్యమైనవి.

అయితే మృణ్మయ పాత్రలు (pottery) మాదిరిగానే, వివిధ ప్రాంతాల్లో ఉపయోగించిన రాతి పనిముట్ల రకాలు, వాటి క్రమపద్ధతి మానవ సమాజ పరిణామక్రమాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక కాలక్రమ చట్రాన్ని (chronological framework) అందిస్తాయి. ఈ రకమైన పనిముట్లు ఒక కాలాన్ని గుర్తించడానికి సూచికలుగా ఉపయోగపడతాయి. అయితే అవి ఆ కాలంలో జీవించిన ప్రజలను లేదా వారి సమాజాన్ని పూర్తిగా నిర్వచించవు.

పురావస్తు శాస్త్రంలో శిలా విశ్లేషణ

శిలా విశ్లేషణ (Lithic analysis) అనేది పురావస్తు పరిశోధనలో ఒక ప్రధానమైన, ప్రత్యేక నైపుణ్యం కలిగిన అధ్యయన విభాగం. ఇందులో రాతి పనిముట్లు యొక్క కొలతలు తీసి వాటి వర్గీకరణ (టైపాలజీ), ఉపయోగాలు, తయారీ సాంకేతికతలను నిర్ధారిస్తారు. అలాగే, పురాతన కాలపు కళాఖండాల తయారీలో ఉపయోగించిన ముడి పదార్థాల శిలా తగ్గింపు (lithic reduction) ప్రక్రియలు, పద్ధతులపై శాస్త్రీయ అధ్యయనం కూడా ఇందులో భాగమవుతుంది.

ఈ పరిశోధనలో చాలా భాగం వివిధ నిపుణుల సమక్షంలో ప్రయోగశాలల్లో నిర్వహించబడుతుంది. ప్రయోగాత్మక పురావస్తు శాస్త్రం (Experimental archaeology)లో పరిశోధకులు పురాతన పనిముట్ల ప్రతిరూపాలను తయారు చేయడానికి ప్రయత్నించి, అవి ఎలా తయారయ్యాయో అర్థం చేసుకుంటారు. ఫ్లింట్ నాపర్లు (Flintknappers) అనే నైపుణ్యం కలిగిన కళాకారులు పదునైన సాధనాలను ఉపయోగించి చెకుముకి రాయి (flint)ను చెక్కి రాతి పనిముట్లుగా మారుస్తారు.

వివిధ రకాల రాతి పనిముట్లు

శిలా విశ్లేషణతో పాటు, చరిత్రపూర్వ కాలాన్ని అధ్యయనం చేసే పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అనేక శాస్త్ర విభాగాల నుండి వచ్చిన పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు మట్టిపొరల క్రమాన్ని, వాటి కాలక్రమాన్ని నిర్ణయించే ప్రయత్నం చేస్తారు. ఈ పనికి భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు భౌగోళిక కాలాల్లో ఏర్పడిన లేదా నిక్షేపితమైన శిలా పొరలను గుర్తించడం ద్వారా సహకరిస్తారు.

అలాగే, జీవాశ్మ శాస్త్రవేత్తలు ఎముకలు, జంతు అవశేషాలను గుర్తిస్తారు. పరాగకణ శాస్త్రవేత్తలు (Palynologists) పరాగకణాలు, బీజాలు, మొక్కల జాతులను గుర్తిస్తారు. భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు, రసాయన శాస్త్రవేత్తలు ప్రయోగశాలల్లో కార్బన్-14 తేదీ నిర్ణయం, పొటాషియం-ఆర్గాన్ తేదీ నిర్ణయం వంటి పద్ధతుల ద్వారా వస్తువుల వయస్సును నిర్ధారిస్తారు.

శిలాయుగ అధ్యయనం కేవలం రాతి పనిముట్లు లేదా పురావస్తు శాస్త్రానికే పరిమితం కాదు. అవి ముఖ్యమైన ఆధారాలు అయినప్పటికీ, ప్రధాన అధ్యయన అంశం ఆ కాలపు సమాజం, ఆ సమాజంలో జీవించిన ప్రజల జీవన విధానమే.

శిలాయుగం అనే భావన ఎంత ఉపయోగకరమైనదైనా, దానికి కొన్ని పరిమితులు ఉన్నాయి. ఈ కాలపరిమితి ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతూ ఉండటం వల్ల దాని ప్రారంభం, ముగింపు తేదీలపై స్పష్టత ఉండదు; వివాదాస్పదత కూడా ఉంటుంది. మానవాళి మొత్తానికి ఒక సాధారణ "శిలాయుగం" గురించి మాట్లాడటం సాధ్యమే అయినప్పటికీ, కొన్ని సమూహాలు ఎప్పుడూ లోహాలను కరిగించి ఉపయోగించే సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయలేదు. అందువల్ల వారు సాంకేతికంగా అభివృద్ధి చెందిన ఇతర సంస్కృతులతో పరిచయం కలిగే వరకు "శిలాయుగ" స్థితిలోనే కొనసాగారు.

"శిలాయుగం" అనే పదం మొదట యూరప్‌లోని పురావస్తు సంస్కృతిలను వర్ణించడానికి రూపొందించబడింది. అందువల్ల భారత ఉపఖండంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు లేదా ఓషియానియాలోని ప్రాంతాలకు ఇది ఎల్లప్పుడూ సరైన వర్గీకరణ కాకపోవచ్చు. అక్కడి వ్యవసాయదారులు లేదా వేటగాళ్లు-ఆహార సేకరణదారులు యూరోపియన్ వలసవాదం ప్రారంభమయ్యే వరకు రాతి పనిముట్లను వినియోగించేవారు.

ఫిన్లాండ్లోని కియురువేసి ప్రాంతంలో లభించిన, మానవ ముఖం చెక్కబడిన శిలాయుగ చేతి గొడ్డలి

19వ శతాబ్దం చివర, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మూడు-యుగాల వ్యవస్థను అనుసరించిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, సాంస్కృతిక మానవశాస్త్రం, పురావస్తు శాస్త్రాన్ని కలిపి అధ్యయనం చేయాలని ఆశించారు. వారి అభిప్రాయం ప్రకారం, ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో జీవిస్తున్న ఒక తెగను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా, అదే సాంకేతిక స్థాయిలో ఉన్న శిలాయుగ ప్రజల జీవన విధానం, విశ్వాసాలను అర్థం చేసుకోవచ్చని భావించారు.

అయితే, నేడు జీవిస్తున్న ప్రజలను "శిలాయుగ ప్రజలు" లేదా "ఆదిములు" (primitive) అని వర్ణించడం వివాదాస్పదంగా పరిగణించబడుతోంది. సామాజిక మానవశాస్త్రవేత్తల సంఘం (Association of Social Anthropologists) ఈ విధమైన పదప్రయోగాన్ని నిరుత్సాహపరుస్తూ ఇలా పేర్కొంది:

నేటి ఏదైనా మానవ సమూహాన్ని "ఆదిమ" లేదా "శిలాయుగ" సమాజంగా వర్ణించడం అనివార్యంగా వారిని మానవ అభివృద్ధిలోని ఒక పూర్వ దశకు చెందిన జీవ ప్రతినిధులుగా చూపిస్తుంది. అయితే మానవజాతిలోని అధిక భాగం ఆ దశను చాలా కాలం క్రితమే దాటిపోయింది.

మూడు-దశల వ్యవస్థ

1920లలో దక్షిణాఫ్రికాలోని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఆ దేశంలోని రాతి పనిముట్ల సేకరణలను వర్గీకరిస్తున్నప్పుడు, అవి అప్పటికి విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతున్న మూడు-యుగాల వ్యవస్థ (Three-Age System)లో సరిగ్గా సరిపోవడం లేదని గమనించారు. జె. డెస్మండ్ క్లార్క్ మాటల్లో చెప్పాలంటే:

19వ శతాబ్దంలో యూరప్ కోసం రూపొందించబడిన సంస్కృతుల త్రివిభజన—శిలాయుగం, కాంస్యయుగం, ఇనుపయుగం—నైలు లోయను మినహాయించి ఆఫ్రికాలో చెల్లుబాటు కాదని చాలా తొందరగానే గ్రహించబడింది.

దీంతో వారు ఆఫ్రికా కోసం ప్రత్యేకంగా ఒక కొత్త విధానాన్ని ప్రతిపాదించారు. దీనినే మూడు-దశల వ్యవస్థ (Three-stage System) అని పిలిచారు. క్లార్క్ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఉత్తర ఆఫ్రికాకు మూడు-యుగాల వ్యవస్థ వర్తించినప్పటికీ, సహారా ఎడారికి దక్షిణాన ఉన్న ఆఫ్రికా ప్రాంతాలకు మూడు-దశల వ్యవస్థ మరింత అనుకూలంగా ఉంది.

అయితే, ఆఫ్రికన్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ రెండు వ్యవస్థల మధ్య తేడాను ఎల్లప్పుడూ స్పష్టంగా పాటించకపోవడం లేదా తాము ఏ వ్యవస్థను ఉద్దేశిస్తున్నారో వివరించకపోవడం వల్ల సాహిత్యంలో ఇప్పటికే ఉన్న అయోమయం మరింత పెరిగింది. వాస్తవానికి రెండు వేర్వేరు "శిలాయుగాలు" ఉన్నట్లయింది—ఒకటి మూడు-యుగాల వ్యవస్థలో భాగం, మరొకటి మూడు-దశల వ్యవస్థలో భాగం. ఇవి ఒకే రకమైన కళాఖండాలు, సాంకేతికతలను సూచించినప్పటికీ, వాటి కాల పరిమితులు, భౌగోళిక సందర్భాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి.

1929లో వృత్తిపరమైన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఆస్ట్లీ జాన్ హిలరీ గుడ్‌విన్, సివిల్ ఇంజనీర్, అభిరుచి పురావస్తు శాస్త్రవేత్త క్లారెన్స్ వాన్ రీట్ లోవ్ సంయుక్తంగా Annals of the South African Museum పత్రికలో ప్రచురించిన Stone Age Cultures of South Africa అనే వ్యాసంలో ఈ మూడు-దశల వ్యవస్థను ప్రతిపాదించారు.

ఆ సమయానికి ప్రారంభ శిలాయుగం (Early Stone Age) లేదా పాతరాతి యుగం (Paleolithic), అలాగే తరువాతి శిలాయుగం (Late Stone Age) లేదా నూతన శిలాయుగం (Neolithic) అనే పదాలకు స్థిరమైన కాలపరిమితులు ఏర్పడిపోయాయి. గుడ్‌విన్ వీటిని నిర్దిష్ట కాలాలుగా పరిగణించాడు. అందువల్ల, ఆయన తేలియాడే తేదీలతో కూడిన ఒక సాపేక్ష కాలక్రమాన్ని ప్రతిపాదించి వాటిని ప్రారంభ శిలాయుగం (Earlier Stone Age), తరువాతి శిలాయుగం (Later Stone Age) అని పిలిచాడు. మధ్య శిలాయుగం (Middle Stone Age) అనే పేరు మాత్రం అలాగే కొనసాగింది, అయితే అది మధ్యరాతి యుగం (Mesolithic)కు సమానార్థకంగా పరిగణించబడలేదు.

ఈ విధంగా గుడ్‌విన్, లోవ్ శిలాయుగ భావనను కొత్త రూపంలో నిర్వచించారు. అయితే సహారా దక్షిణ ఆఫ్రికాలో ఇనుప పనితన సాంకేతికతలు స్థానికంగా అభివృద్ధి చెందాయి లేదా ఉత్తర దిశ నుండి సహారా గుండా వ్యాపించాయి (చూడండి: ఆఫ్రికాలో ఇనుము లోహశాస్త్రం).

ఆఫ్రికాలోని నూతన శిలాయుగం ప్రధానంగా పశుపోషక సమాజాలచే గుర్తించబడింది; విస్తృత వ్యవసాయ సమాజాలు అక్కడ తక్కువగా కనిపించాయి. అంతేకాక, అక్కడ రాగి లోహశాస్త్రం, కాంస్య ఉత్పత్తి ఉన్నప్పటికీ, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ప్రత్యేకమైన రాగియుగం లేదా కాంస్యయుగంను అధికారికంగా గుర్తించలేదు.

గుడ్‌విన్ పేర్కొన్న ఈ "దశల"లో చేర్చబడిన సాంకేతికతలు కూడా యూరప్‌లోని పాతరాతి, మధ్యరాతి, నూతన శిలాయుగాల సాంకేతికతలతో పూర్తిగా ఒకే విధంగా ఉండేవి కావు. తరువాత కాలంలో ఈ సాపేక్ష పదాలు పాతరాతి, మధ్యరాతి యుగాల సాంకేతికతలతో అనుబంధించబడ్డాయి. దాంతో అవి ఇకపై పూర్తిగా సాపేక్ష పదాలుగా మిగలలేదు.

అలాగే, "Earlier", "Later" వంటి తులనాత్మక పదాల స్థానంలో "Early", "Late" వంటి సాధారణ పదాలు వాడుకలోకి వచ్చాయి. ఫలితంగా, కాలక్రమం, విషయవస్తువులో భిన్నమైన రెండు వేర్వేరు "ప్రారంభ, మధ్య, చివరి శిలాయుగాలు" అనే వ్యవస్థలు ఏర్పడ్డాయి.

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు సాధారణంగా చరిత్రపూర్వ ఆఫ్రికా పాన్-ఆఫ్రికన్ కాంగ్రెస్ (Pan-African Congress on Prehistory) నిర్ణయాలను గౌరవిస్తారు. ఈ సమావేశం ప్రతి నాలుగేళ్లకు ఒకసారి నిర్వహించబడుతుంది, పురావస్తు శాస్త్రానికి సంబంధించిన అంశాలను చర్చించి నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది. ప్రతినిధులు వివిధ దేశాల నుండి హాజరవుతారు; సంస్థకు "పాన్-ఆఫ్రికన్" అనే పేరు దాని అధ్యయన అంశం కారణంగా వచ్చింది.

లూయిస్ లీకీ 1947లో నైరోబిలో జరిగిన తొలి సమావేశానికి ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు. ఆ సమావేశంలో గుడ్‌విన్, లోవ్ ప్రతిపాదించిన మూడు-దశల వ్యవస్థను అధికారికంగా ఆమోదించారు. ఆ దశలకు ప్రారంభ శిలాయుగం (Early Stone Age), మధ్య శిలాయుగం (Middle Stone Age),, తరువాతి శిలాయుగం (Later Stone Age) అనే పేర్లు నిర్ణయించబడ్డాయి.

పరివర్తనల సమస్య

పురావస్తు శాస్త్రంలో పరివర్తనల సమస్య (Problem of the transitions) అనేది తత్వశాస్త్రంలోని సాధారణ నిరంతరత్వ సమస్య (continuity problem)కు సంబంధించిన ఒక శాఖ. ఇది ఏ విధంగానైనా పరస్పరం అనుసంధానమైన (సన్నిహిత) వేర్వేరు వస్తువుల మధ్య ఏదైనా సంబంధం ఉందని ఎలా భావించవచ్చో పరిశీలిస్తుంది. పురావస్తు శాస్త్రంలో ఈ సంబంధం కారణత్వం (causality) రూపంలో ఉంటుంది.

ఉదాహరణకు, కాలం B అనేది కాలం A నుండి ఉద్భవించిందని భావిస్తే, A, B మధ్య ఒక సరిహద్దు లేదా మార్పు దశ ఉండాలి. దీనినే A–B సరిహద్దు అంటారు. ఈ సరిహద్దు స్వభావమే ప్రధాన సమస్య. A, B మధ్య స్పష్టమైన సరిహద్దు లేకపోతే, A కాలానికి చెందిన ప్రజలు ఒక్కసారిగా తమ సంప్రదాయాలను విడిచిపెట్టి, వెంటనే B కాలపు సంప్రదాయాలను స్వీకరించినట్లు భావించాల్సి వస్తుంది. పరిణామం ప్రక్రియలో ఇది చాలా అసంభావ్యమైన విషయం.

వాస్తవానికి, A/B పరివర్తన దశ అనే ఒక మధ్యంతర కాలం ఉండి ఉండాలి. ఈ దశలో A కాలపు ఆచారాలు క్రమంగా తగ్గిపోతూ, B కాలపు ఆచారాలు క్రమంగా ప్రాచుర్యం పొందుతాయి. ఇటువంటి పరివర్తన దశల ఆధారాలు లేకపోతే, A, B మధ్య నిరంతర సంబంధం ఉందని నిరూపించడం కష్టం.

యూరప్‌లోని శిలాయుగ అధ్యయనంలో ఇటువంటి పరివర్తనల ఆధారాలు చాలా తక్కువగా లభించాయి. ఆధునిక మూడు-యుగాల వ్యవస్థను రూపొందించిన 19వ, 20వ శతాబ్దపు పండితులు పాతరాతి యుగం, నూతన శిలాయుగం మధ్య ఉన్న "ఖాళీ" లేదా "విరామం" సమస్యను గుర్తించారు.

లూయిస్ లీకీ మానవజాతి ఆఫ్రికాలో పరిణామం చెందిందని నిరూపించడం ద్వారా ఈ సమస్యకు కొంత సమాధానాన్ని అందించాడు. అతని ప్రకారం, శిలాయుగం ఆఫ్రికాలో ప్రారంభమై, వలసల ద్వారా యూరప్‌కు పునఃపునః చేరుకుంది. అందువల్ల శిలాయుగంలోని వివిధ దశలు యూరప్‌లో ప్రత్యక్ష పరివర్తనల ఆధారాలు లేకుండానే కనిపించవచ్చు. దీంతో ఆఫ్రికాలోని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలపై ఈ పరివర్తన దశలను కనుగొనే బాధ్యత మరింత పెరిగింది. ఈ సమస్య ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్న క్లిష్టమైన పరిశోధనా అంశంగా ఉంది.

1947లో జరిగిన తొలి పాన్-ఆఫ్రికన్ కాంగ్రెస్‌లో మూడు-దశల కాలక్రమం ఆమోదించబడిన తర్వాత, 1955లో జరిగిన మూడవ కాంగ్రెస్‌లో దానిలో కొన్ని సవరణలు చేశారు. ప్రారంభ శిలాయుగం, మధ్య శిలాయుగం మధ్య మొదటి మధ్యంతర దశ (First Intermediate Period)ను చేర్చారు. ఇందులో ఫౌరెస్మిత్ పరిశ్రమ (Fauresmith industry), సాంగోయన్ (Sangoan) సాంకేతికతలను చేర్చారు.

అదేవిధంగా, మధ్య శిలాయుగం, చివరి శిలాయుగం మధ్య రెండవ మధ్యంతర దశ (Second Intermediate Period)ను ప్రవేశపెట్టారు. ఇందులో మగోసియన్ (Magosian), ఇతర సాంకేతిక సంప్రదాయాలను చేర్చారు. ఈ వర్గీకరణ పూర్తిగా సాపేక్ష కాలక్రమం (relative chronology) ఆధారంగా రూపొందించబడింది.

అయితే, తరువాత శాస్త్రీయ పద్ధతుల ద్వారా నిర్దిష్ట తేదీలను నిర్ణయించే సామర్థ్యం వచ్చినప్పుడు, ఈ రెండు మధ్యంతర దశలు వాస్తవానికి స్వతంత్ర కాలాలు కావని తేలింది. అవి కేవలం మధ్య పాతరాతి యుగం, దిగువ పాతరాతి యుగం (Lower Paleolithic)లోని భాగాలేనని నిర్ధారించబడింది.

ప్రస్తుతం ఫౌరెస్మిత్‌ను అషూలియన్ (Acheulean) సంస్కృతికి చెందిన ఒక ఫేసిస్ (facies)గా పరిగణిస్తున్నారు. అలాగే సాంగోయన్‌ను లుపెంబన్ (Lupemban) సంస్కృతికి చెందిన ఒక ఫేసిస్‌గా గుర్తిస్తున్నారు.

మగోసియన్ గురించి ఒక పరిశోధకుడు "రెండు వేర్వేరు కాలాలకు చెందిన అంశాల కృత్రిమ మిశ్రమం" అని వ్యాఖ్యానించాడు.

ఈ మధ్యంతర దశల చెల్లుబాటు ప్రశ్నార్థకమైన వెంటనే, అవి తదుపరి పాన్-ఆఫ్రికన్ కాంగ్రెస్ వరకు కూడా నిలవలేకపోయాయి. 1965లో ఆస్ట్రియాలోని బర్గ్ వార్టెన్‌స్టైన్ కోటలో నిర్వహించిన వెన్నర్-గ్రెన్ ఫౌండేషన్ సదస్సు సంఖ్య 29, Systematic Investigation of the African Later Tertiary and Quaternaryలో వాటిని అధికారికంగా తిరస్కరించారు.

ఈ సదస్సుకు పాన్-ఆఫ్రికన్ కాంగ్రెస్‌కు హాజరైన అనేక మంది ప్రముఖ శాస్త్రవేత్తలు హాజరయ్యారు. వారిలో లూయిస్ లీకీ, మేరీ లీకీ కూడా ఉన్నారు. మేరీ లీకీ అక్కడ ప్రారంభ శిలాయుగపు పనిముట్లపై తన వర్గీకరణ విశ్లేషణకు సంబంధించిన ప్రాథమిక నివేదికను సమర్పించింది. ఈ పరిశోధన తరువాత 1971లో ప్రచురితమైన Olduvai Gorge: Excavations in Beds I and II, 1960–1963 గ్రంథంలో భాగమైంది.

అయితే, మధ్యంతర దశల భావన తొలగించబడినప్పటికీ, శిలాయుగంలోని వివిధ దశల మధ్య జరిగిన వాస్తవ పరివర్తనలను గుర్తించే పరిశోధనలు మాత్రం కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.

కాలక్రమం

గత 50 లక్షల సంవత్సరాల ఉష్ణోగ్రత మార్పులను చూపించే కాలక్రమ రేఖాచిత్రం

1859లో జెన్స్ జాకబ్ వోర్సాయే (Jens Jacob Worsaae) డెన్మార్క్‌లోని కిచెన్ మిడెన్ (Kitchen midden) అవశేషాలపై 1851 నుండి నిర్వహించిన పరిశోధనల ఆధారంగా శిలాయుగాన్ని పురాతన, నవీన భాగాలుగా విభజించాలని మొదట ప్రతిపాదించాడు. తరువాతి దశాబ్దాల్లో ఈ సరళమైన విభజన నేటి పురావస్తు శాస్త్రంలో ఉపయోగించే వివరణాత్మక కాల విభజనలుగా అభివృద్ధి చెందింది.

మూడు-యుగాల వ్యవస్థలోని శిలాయుగపు ప్రధాన ఉపవిభాగాలు భౌగోళిక కాలమానం (Geologic Time Scale)లోని రెండు భౌగోళిక యుగాల (Epochs) సరిహద్దులను దాటుతాయి:

• భౌగోళిక ప్లయోసీన్–ప్లైస్టోసీన్ సరిహద్దు (అత్యంత హిమయుగ వాతావరణం)
  • పురావస్తు శాస్త్రంలోని పాతరాతి యుగం (Paleolithic)

• భౌగోళిక ప్లైస్టోసీన్–హోలోసీన్ సరిహద్దు (ఆధునిక వాతావరణం)
  • పురావస్తు శాస్త్రంలోని మధ్యరాతి యుగం (Mesolithic) లేదా ఎపిపాలియోలిథిక్
  • పురావస్తు శాస్త్రంలోని నూతన శిలాయుగం (Neolithic)

ఈ దశల క్రమం ఒక ప్రాంతం నుండి మరొక ప్రాంతానికి, అలాగే ఒక పురావస్తు సంస్కృతి నుండి మరొకదానికి గణనీయంగా భిన్నంగా ఉంటుంది.

మూడు-యుగాల కాలక్రమం

ప్రధాన వ్యాసాలు: Paleolithic, Human evolution, and Three-age system

పాతరాతి యుగం లేదా పాలియోలిథిక్ (గ్రీకు పదాలైన παλαιός (palaios, "పురాతన"), λίθος (lithos, "రాయి") నుండి ఉద్భవించిన పదం; అక్షరార్థం "పురాతన రాయి") శిలాయుగంలోని అత్యంత ప్రాచీన విభాగం. ఈ పదాన్ని పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జాన్ లబ్బక్, మొదటి బారన్ అవ్‌బరీ రూపొందించి 1865లో ప్రచురించాడు.

పాతరాతి యుగం మానవ చరిత్రలో అత్యంత విస్తారమైన కాలాన్ని కలిగి ఉంది. మానవ సాంకేతిక చరిత్రలో సుమారు 99 శాతం భాగం ఈ యుగంలోనే గడిచిందని అంచనా వేయబడింది.

ఇక్కడ "మానవుడు", "మానవజాతి" అనే పదాలు హోమో (Homo) ప్రజాతిని సూచిస్తాయి. ఈ యుగం సుమారు 25 లక్షల నుండి 26 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో హోమో హాబిలిస్ వంటి హోమినిన్ జాతులు రాతి పనిముట్లను ఉపయోగించిన తొలి ఆధారాలు కనిపిస్తాయి. ఈ యుగం సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 10,000 సంవత్సరాల ప్రాంతంలో ప్లైస్టోసీన్ యుగం ముగిసే వరకు కొనసాగింది.

పాతరాతి యుగం తరువాత మధ్యరాతి యుగం (Mesolithic) ప్రారంభమైంది. అయితే కొన్ని ప్రాంతాల్లో నూతన శిలాయుగ విప్లవం (Neolithic Revolution) ముందుగానే ప్రారంభమైనందున, అక్కడ పాతరాతి యుగం తరువాత నేరుగా ఎపిపాలియోలిథిక్ (Epipaleolithic) దశ ఏర్పడింది.

దిగువ పాతరాతి యుగం

ప్రధాన వ్యాసం: Lower Paleolithic

కాలాంబో నిర్మాణం (Kalambo structure)

దిగువ పాతరాతి యుగానికి (సుమారు 25 లక్షల నుండి 2 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం వరకు) చెందిన ప్రదేశాలలో, అత్యంత ప్రాచీన మానవ పూర్వీకుల అవశేషాలతో పాటు సరళమైన గులకరాయి పనిముట్లు (pebble tools) కనుగొనబడ్డాయి. దీనికంటే కొంత అభివృద్ధి చెందిన దిగువ పాతరాతి సంప్రదాయం చాపర్ పనిముట్టు (Chopper chopping tool) పరిశ్రమగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ సంప్రదాయం తూర్పు అర్ధగోళమంతటా విస్తరించి ఉన్నట్లు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

ఈ పరిశ్రమను హోమో ఎరెక్టస్ (Homo erectus) అనే హోమినిన్ జాతి అభివృద్ధి చేసిందని భావిస్తారు. ఇప్పటివరకు ఆ జాతి ఉపయోగించిన చెక్క లేదా ఎముక పనిముట్ల శిలాజ ఆధారాలు లభించనప్పటికీ, హోమో ఎరెక్టస్ రాతితో పాటు చెక్క, ఎముకలతో కూడా పనిముట్లు తయారు చేసి ఉండవచ్చని శాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతున్నారు.

సుమారు 7 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం దిగువ పాతరాతి యుగంలో ఒక కొత్త పనిముట్టు అయిన చేతి గొడ్డలి (Hand axe) ఆవిర్భవించింది. ఐరోపాలో లభించిన అత్యంత ప్రాచీన చేతి గొడ్డళ్లు అబ్బెవిల్లియన్ పరిశ్రమ (Abbevillian industry)కు చెందినవిగా గుర్తించబడ్డాయి. ఈ పరిశ్రమ ఫ్రాన్స్ ఉత్తర ప్రాంతంలోని సోమ్ నది లోయలో అభివృద్ధి చెందింది.

తరువాత మరింత మెరుగైన చేతి గొడ్డలి సంప్రదాయం అషూలియన్ పరిశ్రమ (Acheulean industry)లో కనిపిస్తుంది. ఈ పరిశ్రమకు సంబంధించిన ఆధారాలు ఐరోపా, ఆఫ్రికా, మధ్యప్రాచ్యం, ఆసియాలో లభించాయి. ఇప్పటివరకు తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన చేతి గొడ్డళ్లలో కొన్ని ఒల్డువై గార్జ్ (టాంజానియా)లో కనుగొనబడ్డాయి. ఇవి హోమో ఎరెక్టస్ అవశేషాలతో కలిసి లభించాయి.

చేతి గొడ్డలి సంప్రదాయంతో పాటు, మరో ప్రత్యేకమైన రాతి పనిముట్టుల పరిశ్రమ కూడా అభివృద్ధి చెందింది. ఇది రాతి ముక్కల (flakes) ఆధారంగా తయారయ్యే పనిముట్లపై ఆధారపడి ఉండేది. చెకుముకి రాయిని జాగ్రత్తగా చెక్కి తీసిన ముక్కలతో ప్రత్యేక పనిముట్లు తయారు చేసేవారు.

ఐరోపాలోని క్లాక్టోనియన్ పరిశ్రమ (Clactonian industry) ఈ రకమైన ముక్కల ఆధారిత సంప్రదాయానికి ఒక ప్రముఖ ఉదాహరణ. ఈ తొలి ఫ్లేక్ పరిశ్రమలు తరువాత మధ్య పాతరాతి యుగంలో అభివృద్ధి చెందిన మౌస్టేరియన్ పరిశ్రమ (Mousterian industry)లో కనిపించే ఫ్లేక్ పనిముట్ల రూపకల్పనకు పునాది వేసినట్లు భావిస్తున్నారు.

మౌస్టేరియన్ పరిశ్రమకు సంబంధించిన ఆధారాలు ప్రధానంగా నియాండర్తల్ మానవుడు (Neanderthal) అవశేషాలతో కలిసి లభించాయి.

ఆఫ్రికాలో ఓల్డోవాన్

ప్రధాన వ్యాసం: Oldowan

పశ్చిమ సహారాలో లభించిన మోడ్ 1 లేదా ఓల్డోవాన్ రాతి పనిముట్టు

ఇప్పటివరకు తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన రాతి పనిముట్లు తూర్పు ఆఫ్రికాలోని కెన్యాలో ఉన్న లోమెక్వి 3 (Lomekwi 3) ప్రదేశంలో కనుగొనబడ్డాయి. వీటి వయస్సు సుమారు 33 లక్షల సంవత్సరాలు. ఈ పనిముట్లను తయారు చేసిన జీవజాతి ఇంకా నిర్ధారించబడలేదు.

అయితే, తరువాత కాలానికి చెందిన, బాగా అధ్యయనం చేయబడిన పనిముట్లు ఓల్డోవాన్ (Oldowan) అనే పురాతత్వ పరిశ్రమకు చెందినవి. ఈ పేరు టాంజానియాలోని ఒల్డువై గార్జ్ (Olduvai Gorge) అనే ప్రామాణిక స్థలం (type site) నుండి వచ్చింది.

ఈ పనిముట్లను నదీ గులకరాళ్లను లేదా వాటికి సమానమైన రాళ్లను మరొక రాయితో (హ్యామర్‌స్టోన్) కొట్టి, ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదునైన అంచులు గల చిన్న, పెద్ద రాతి ముక్కలను వేరు చేయడం ద్వారా తయారు చేసేవారు. సాధారణంగా పెద్ద రాతి ముక్క నుండి చిన్న ముక్కలు విడదీయబడేవి. ఈ సందర్భంలో పెద్ద భాగాన్ని లిథిక్ కోర్ (core), చిన్న భాగాలను లిథిక్ ఫ్లేక్లు (flakes) అంటారు.

అయితే అనేక సందర్భాలలో అన్ని ఉత్పత్తులనూ "ఫ్లేక్‌లు" అని పిలవడం వల్ల కొంత గందరగోళం ఏర్పడుతుంది. ఒక రాయిని రెండు భాగాలుగా చీల్చే విధానాన్ని బైపోలార్ ఫ్లేకింగ్ (bipolar flaking) అంటారు.

ఈ సాంకేతికతను సాధారణంగా కోర్-అండ్-ఫ్లేక్ పద్ధతి (core-and-flake method) అని పిలుస్తారు. తరువాత కాలంలో, అషూలియన్ పరిశ్రమలోని పెద్ద పనిముట్లతో పోలిస్తే ఇవి చిన్నవిగా ఉండటంతో దీనిని స్మాల్ ఫ్లేక్ సంప్రదాయం (small flake tradition) అని కూడా వ్యవహరించారు.

ఓల్డోవాన్ సంప్రదాయంలోని ప్రధాన లక్షణం చిన్న ఫ్లేక్‌ల తయారీ, వాటి తక్షణ వినియోగం.

ఇంకొక నామకరణ విధానంలో దీనిని పెబుల్ కోర్ టెక్నాలజీ (PBC) అని పిలుస్తారు.

పెబుల్ కోర్‌లు అనేవి గట్టి దెబ్బల ద్వారా వివిధ స్థాయిల్లో ఆకృతీకరించబడిన రాతి వస్తువులు.

ఈ రాతి పనిముట్ల ఆకారాలలో కనిపించే వివిధ మార్పులకు చాపర్లు (choppers), డిస్కాయిడ్లు (discoids), పాలీహెడ్రాన్‌లు (polyhedrons), సబ్‌స్ఫీరోయిడ్లు (subspheroids) వంటి పేర్లు ఇవ్వబడ్డాయి. అయితే ఈ వైవిధ్యాలకు గల ఖచ్చితమైన కారణాలు ఇప్పటివరకు తెలియరాలేదు.

క్రియాత్మక దృష్టిలో చూస్తే, పెబుల్ కోర్‌లు ఏదైనా నిర్దిష్ట ప్రయోజనం కోసం రూపొందించబడినట్లు కనిపించవు.

అయినప్పటికీ, అవి ఎటువంటి ఉపయోగం లేకుండా తయారయ్యాయని భావించడం సరైంది కాదు.

పెబుల్ కోర్‌లు కోయడం, గీయడం లేదా నరికివేయడం వంటి అనేక పనులకు ఉపయోగపడతాయి. అయితే పదునైన అంచు కలిగిన సాధారణ రాయి కంటే ఇవి అంతగా సమర్థవంతమైనవి కావు.

అయితే ప్రకృతిలో పదునైన రాళ్లు అందుబాటులో లేని ప్రాంతాల్లో ఇవి ఉపయోగకరంగా ఉండేవి. వీటి ప్రయోజనం ప్రధానంగా పదునైన అంచును కలిగి ఉండటమే.

అదనపు ఆధారాలు ఓల్డోవాన్ లేదా మోడ్ 1 పనిముట్లు పర్కషన్ సాంకేతికత (percussion technology) కోసం కూడా ఉపయోగించబడ్డాయని సూచిస్తున్నాయి. అంటే, పనిముట్టును మొద్దు చివర పట్టుకుని, పదునైన అంచుతో వస్తువులను కొట్టేందుకు ఉపయోగించేవారు. ఈ కారణంగానే వీటికి చాపర్ అనే పేరు వచ్చింది.

దక్షిణాఫ్రికాలోని స్టెర్క్‌ఫాంటెయిన్ (Sterkfontein) ప్రాంతంలోని మోడ్ 1 పనిముట్లపై ఆధునిక శాస్త్రీయ పరిశోధనలు క్షీరదాల రక్తకణాల ఆనవాళ్లను గుర్తించాయి. ఈ రక్తం తాజాగా చంపబడిన జంతువుల నుండి వచ్చినదిగా భావిస్తున్నారు. అందువల్ల ఈ పనిముట్లను వేటాడటానికి, మాంసాన్ని ముక్కలు చేయడానికి ఉపయోగించినట్లు తెలుస్తోంది.

కొన్ని పనిముట్లపై మొక్కల అవశేషాలు కూడా గుర్తించబడ్డాయి. దీంతో మొక్కలను కోయడానికి కూడా వీటిని ఉపయోగించినట్లు అర్థమవుతోంది.

ఈ పనిముట్లను ఖచ్చితంగా ఏ జాతి రూపొందించిందో తెలియకపోయినా, ఆఫ్రికాలో మోడ్ 1 పనిముట్ల తయారీ, వినియోగం ప్రధానంగా హోమో హాబిలిస్ (Homo habilis)తో ముడిపడి ఉంది. అయితే ఈ సంప్రదాయాన్ని వారే ప్రారంభించారని చెప్పలేం. వారు అంతకుముందే ఉన్న ఒక పురాతన సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించినట్లు భావిస్తారు.

అడవిలో నివసించే సాధారణ చింపాంజీలు కూడా ఆహారం సేకరించేందుకు లేదా సిద్ధం చేసేందుకు రాళ్లను ఉపయోగిస్తాయి. కొన్నిసార్లు రాళ్లను పగులగొట్టి ఓల్డోవాన్ తరహా పనిముట్లను సృష్టిస్తాయి. అందువల్ల ఈ సంప్రదాయం ప్రస్తుతం తెలిసిన ఆధారాల కంటే మరింత ప్రాచీనమైనదై ఉండవచ్చు.

ఓల్డోవాన్ సంప్రదాయం చివరి దశలో ఆఫ్రికాలో హోమో ఎరెక్టస్ (Homo erectus) అనే కొత్త జాతి ఉద్భవించింది. దీనికి సంబంధించిన అత్యంత స్పష్టమైన ఆధారం కెన్యాలోని కూబి ఫోరా (Koobi Fora) ప్రాంతంలో లభించిన KNM-ER 3733 అనే సంపూర్ణ కపాలం. దీని వయస్సు సుమారు 17.8 లక్షల సంవత్సరాలు.

ఈ కాలంలో వాతావరణం మరింత పొడిగా మారడం, చెట్లతో కూడిన సవన్నా ప్రాంతాలు తగ్గిపోవడం, విస్తారమైన గడ్డి మైదానాలు పెరగడం వంటి పర్యావరణ మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. దీంతో వేటాడే జీవులు ఎక్కువ దూరాలు ప్రయాణించాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. ఈ పరిస్థితులకు హోమో ఎరెక్టస్ అనుకూలంగా మారింది.

తరువాత హోమో ఎరెక్టస్ ఆఫ్రికా నుండి ఆసియా, యూరేషియా ప్రాంతాలకు వ్యాపించి, తనతో పాటు మోడ్ 1 రాతి పనిముట్ల సంప్రదాయాన్ని కూడా తీసుకెళ్లింది.

ప్రస్తుత ఆధారాల ప్రకారం, మోడ్ 1 పనిముట్లు ఆఫ్రికాలో సుమారు 26 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం నుండి 15 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం వరకు, ఆఫ్రికా వెలుపల సుమారు 5 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం వరకు ఉపయోగంలో ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.

ఈ కాలక్రమం ప్రకారం, మోడ్ 1 సాంకేతికతను ఆస్ట్రాలోపిథెకస్, పరాంత్రోపస్ వంటి ప్రాచీన హోమినిన్ జాతులు ఉపయోగించి ఉండవచ్చు. అనంతరం హోమో హాబిలిస్ దానిని స్వీకరించింది. సుమారు 19 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం హోమో ఎరెక్టస్ ఆవిర్భవించి, ఇతర హోమినిన్ జాతులతో సమకాలీనంగా జీవించింది.

దీని ఫలితంగా మోడ్ 1 సాంకేతికత ఒకే సమయంలో అనేక హోమినిన్ జాతులచే ఉపయోగించబడింది. అయితే పురావస్తు ఆధారాలు ఇంకా పూర్తిగా స్పష్టంగా లేకపోవడంతో, అవి పరస్పరం ఎలా జీవించాయో లేదా ఏ జీవావరణాల్లో నివసించాయో ఖచ్చితంగా చెప్పడం సాధ్యం కాలేదు.

ఆఫ్రికా వెలుపల ఓల్డోవాన్

ఓల్డోవాన్ సంప్రదాయానికి చెందిన పనిముట్లు మొదటగా ఐరోపాలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల దృష్టికి వచ్చాయి. అయితే అవి అషూలియన్ పనిముట్లతో పోలిస్తే స్పష్టమైన లక్షణాలు కలిగి లేకపోవడం, అలాగే స్థానిక సంప్రదాయాలకు చెందినవిగా కనిపించకపోవడం వల్ల అవి పరిశోధకులకు ఒక రహస్యంగా మారాయి. తరువాత ఒల్డువై గార్జ్ లో జరిగిన ఆఫ్రికన్ పురావస్తు పరిశోధనలు ఈ సందేహాలను నివృత్తి చేశాయి.

అంతకుముందు, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, వాతావరణ శాస్త్రంలో "ప్రి-అషూలియన్" (Pre-Acheulean) అనే పదం వాడుకలోకి వచ్చింది. అమెరికాలో పనిచేసిన బ్రిటిష్ వాతావరణ శాస్త్రవేత్త సి. ఈ. పి. బ్రూక్స్ (C. E. P. Brooks), ఇంగ్లాండ్‌లోని హాక్స్‌న్ (Hoxne) ప్రాంతంలో అషూలియన్ పనిముట్లు లభించిన కంకర పొర కింద ఉన్న సున్నపు బండరాళ్ల మట్టిపొరను వివరించడానికి ఈ పదాన్ని ఉపయోగించాడు.

ఆ పొరలో కూడా పనిముట్లు లభిస్తాయా? లభిస్తే అవి ఏ రకానికి చెందినవి? అనే విషయాలు అప్పట్లో తెలియవు. స్పెయిన్‌లో పనిచేసిన జర్మన్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్త హ్యూగో ఓబర్‌మేయర్ ఈ పరిస్థితిని వివరిస్తూ ఇలా పేర్కొన్నాడు:

ఈ నిక్షేపాలకు అనుగుణమైన మానవ పరిశ్రమ ఏ దశకు చెందినదో ఖచ్చితంగా నిర్ధారించడం సాధ్యం కాదు. మనం చెప్పగలిగింది ఒక్కటే — అది అషూలియన్‌కు పూర్వమైనది.

తరువాత ఒల్డువైలో జరిగిన తవ్వకాల ద్వారా ఈ అనిశ్చితి తొలగిపోయింది. అయినప్పటికీ "ప్రి-అషూలియన్" అనే పదం ఇప్పటికీ యూరేషియాలోని కొన్ని అషూలియన్‌కు పూర్వమైన, ఇంకా పూర్తిగా నిర్వచించబడని లేదా అనిశ్చితమైన సందర్భాలను సూచించడానికి ఉపయోగించబడుతోంది. అయితే అలాంటి సందర్భాలు చివరికి గులకరాయి పనిముట్ల (Pebble-tool) సంప్రదాయానికి చెందినవిగా తేలుతాయని సాధారణంగా భావిస్తారు.

యూరేషియాలో హోమో ఎరెక్టస్, మోడ్ 2 (అషూలియన్) పనిముట్ల మధ్య బలమైన సంబంధాలు కనిపిస్తాయి. అయితే హోమో ఎరెక్టస్, మోడ్ 1 (ఓల్డోవాన్) పనిముట్ల సంబంధాలు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, ముఖ్యంగా తూర్పు ఆసియాలో కొన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి.

ఇజ్రాయెల్‌లోని యిరోన్ (Yiron) ప్రాంతంలో సుమారు 24 లక్షల సంవత్సరాల నాటి మోడ్ 1 పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి. ఇవి ప్రస్తుతం తెలిసిన అత్యంత పురాతన హోమో ఎరెక్టస్ శిలాజాల కంటే సుమారు 5 లక్షల సంవత్సరాలు పూర్వమైనవి. ఈ తేదీ సరైనదైతే, హోమో ఎరెక్టస్ కంటే ముందే మరొక హోమినిన్ జాతి ఆఫ్రికా నుండి బయటకు వెళ్లి ఉండవచ్చు లేదా అత్యంత ప్రాచీన హోమో ఎరెక్టస్ అవశేషాలు ఇంకా కనుగొనబడకపోయి ఉండవచ్చు.

ఇథియోపియాలోని గోనా ప్రాంతంలో 27 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం కనిపించిన తరువాత, గులకరాయి పనిముట్లు దక్షిణాఫ్రికాలోని స్టెర్క్‌ఫాంటెయిన్ ప్రాంతంలో 20 లక్షల సంవత్సరాల నాటివిగా, ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని అల్జీరియాలో ఎల్ ఖెర్బా ప్రాంతంలో 18 లక్షల సంవత్సరాల నాటివిగా గుర్తించబడ్డాయి.

అదే సమయంలో, ఈ పనిముట్లను తయారు చేసిన ప్రజలు ఇప్పటికే ఆఫ్రికా వెలుపలికి వ్యాపించారు. ఇజ్రాయెల్‌లోని యిరోన్ ప్రాంతంలో 24 లక్షల సంవత్సరాల నాటి, పాకిస్తాన్‌లోని రివాట్ ప్రాంతంలో 20 లక్షల సంవత్సరాల నాటి, చైనాలోని రెన్‌జిడాంగ్ ప్రాంతంలో 20 లక్షల సంవత్సరాలకు పైబడిన వయస్సు గల గులకరాయి పనిముట్లు లభించాయి.

ఇండోనేషియాలోని జావా ద్వీపంలోని మోజోకెర్టో ప్రాంతంలో లభించిన 18 లక్షల సంవత్సరాల నాటి శిరస్సు శిలాజాన్ని హోమో ఎరెక్టస్గా గుర్తించారు. ఈ కనుగొనిక కారణంగా, ఆఫ్రికాలో లభించిన శిలాజాలే అత్యంత ప్రాచీనమైనవి కాదేమో లేదా హోమో ఎరెక్టస్ అసలు ఆఫ్రికాలో కాకుండా ఆసియా మైదానాల్లో ఉద్భవించి ఉండవచ్చేమో అనే ప్రశ్నలు తలెత్తాయి.

అయితే ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం లభించాలంటే మరింత బలమైన ఆధారాలు అవసరం. జార్జియాలోని డ్మానిసీ ప్రాంతంలో కూడా 17.5 లక్షల సంవత్సరాల నాటి హోమో ఎరెక్టస్ అవశేషాలు గులకరాయి పనిముట్లతో కలిసి కనుగొనబడ్డాయి.

దక్షిణ ఐరోపాలో గులకరాయి పనిముట్లు ఉత్తర ఐరోపా కంటే ముందుగా కనిపిస్తాయి. ఇటలీ, స్పెయిన్‌లలోని బహిరంగ మైదాన ప్రాంతాల్లో ఇవి మొదట లభించాయి. ఇటలీలోని పిర్రో నోర్డ్ (Pirro Nord) ప్రాంతంలో లభించిన పనిముట్లు సుమారు 16 లక్షల సంవత్సరాల నాటివి.

ఆ కాలంలో ఇటలీ పర్వతాలు ఇప్పటిలా ఎత్తుగా లేకపోవడం వల్ల అవి గడ్డి మైదానాలతో కప్పబడి ఉండేవి. అయితే ఐరోపాలోని మిగతా ప్రాంతాలు దట్టమైన అడవులతో, పర్వత ప్రాంతాలతో నిండి ఉండేవి. ఇవి వేడి వాతావరణానికి అలవాటుపడిన సవన్నా జీవులకు అనుకూలంగా ఉండేవి కావు.

అలాగే జిబ్రాల్టర్ జలసంధి గానీ, మధ్యధరా సముద్రంలోని ఇతర మార్గాలు గానీ హోమో ఎరెక్టస్ లేదా అంతకంటే పూర్వపు హోమినిన్లు దాటినట్లు ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు. వారు తీర ప్రాంతాల వెంట ప్రయాణించి ఇటలీ, స్పెయిన్‌లకు చేరుకుని ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

ఉత్తర ఐరోపాలో గులకరాయి పనిముట్లకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన ఆధారాలు బ్రిటన్‌లోని హాపిస్‌బర్గ్ (Happisburgh) ప్రాంతంలో లభించాయి. వీటి వయస్సు సుమారు 8 లక్షల సంవత్సరాలు. ఈ సంప్రదాయానికి సంబంధించిన చివరి ఆనవాళ్లు బ్రిటన్‌లోని కెంట్స్ కేవెర్న్ (Kent's Cavern) ప్రాంతంలో లభించాయి. వీటి వయస్సు సుమారు 5 లక్షల సంవత్సరాలు.

ఈ సమయానికి హోమో ఎరెక్టస్ అంతరించిపోయినట్లు భావిస్తారు. అయితే మరింత ఆధునిక రూపమైన హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ (Homo heidelbergensis) అప్పటికే అభివృద్ధి చెందింది. ఈ జాతి గులకరాయి పనిముట్ల సంప్రదాయాన్ని వారసత్వంగా స్వీకరించినట్లు భావిస్తారు. ఇదే జాతి జర్మనీలో సుమారు 4 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం వరకు కొనసాగిన అషూలియన్ సంప్రదాయానికి కూడా కారణమై ఉండవచ్చు.

19వ శతాబ్దం చివరి భాగం, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఒక హోమినిన్ జాతి, దాని సంస్కృతి మరొకదాన్ని పూర్తిగా భర్తీ చేస్తుందని భావించేవారు. కానీ ఆధునిక పరిశోధనలు అనేక హోమినిన్ జాతులు ఒకే కాలంలో, ఒకే ప్రాంతంలో దీర్ఘకాలం పాటు సహజీవనం చేసినట్లు నిరూపించాయి.

అదనంగా, ఉత్తర ఐరోపాలో "ప్రాచీన"ంగా భావించిన ఓల్డోవాన్ సంప్రదాయం చేరుకునే సమయానికి, ఆఫ్రికా, యూరేషియాలోని అనేక ప్రాంతాలు ఇప్పటికే మధ్య శిలాయుగం, ఉన్నత శిలాయుగం దశలకు చేరుకున్నాయి. అందువల్ల ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో భూమిపై దిగువ, మధ్య, ఉన్నత శిలాయుగ సంప్రదాయాలు ఒకేసారి ఉనికిలో ఉండేవి.

అయినప్పటికీ, ప్రతి ప్రాంతంలో సాధారణంగా ఓల్డోవాన్ నుండి అషూలియన్‌కు, దిగువ శిలాయుగం నుండి ఉన్నత శిలాయుగానికి క్రమబద్ధమైన పరిణామం జరిగినట్లు పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

ఆఫ్రికాలో అషూలియన్

ప్రధాన వ్యాసం: Acheulean

మొత్తం ఉపరితలంపై పని చేయని ఒక అషూలియన్ పనిముట్టు

ఆఫ్రికాలో ఓల్డోవాన్ సంప్రదాయం ముగింపుకు ప్రధాన కారణం అషూలియన్ లేదా మోడ్ 2 రాతి పనిముట్ల ఆవిర్భావం. ప్రస్తుతం తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన అషూలియన్ పనిముట్లు కెన్యాలోని పశ్చిమ టుర్కానా ప్రాంతంలోని కోకిసెలీ (Kokiselei) వద్ద 17–16 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం నాటి పొరల్లో లభించాయి. దక్షిణాఫ్రికాలోని స్టెర్క్‌ఫాంటెయిన్ ప్రాంతంలోని సభ్యం 5 పశ్చిమ (Member 5 West) పొరల్లో ఇవి 17–14 లక్షల సంవత్సరాల నాటివిగా గుర్తించబడ్డాయి.

17 లక్షల సంవత్సరాల తేదీ ప్రస్తుతం విశ్వసనీయమైన ప్రమాణ తేదీగా పరిగణించబడుతోంది. మోడ్ 2 పనిముట్లు తరచుగా హోమో ఎరెక్టస్ (Homo erectus) అవశేషాలతో కలిసి లభిస్తాయి. అందువల్ల ఈ అధునాతన పనిముట్ల ఆవిష్కరణకు హోమో ఎరెక్టస్ బాధ్యత వహించి ఉండవచ్చని సాధారణంగా భావిస్తారు.

మోడ్ 2 పనిముట్టు సాధారణంగా రెండు వైపులా చెక్కబడిన బైఫేస్ (biface) రూపంలో ఉంటుంది. దీనిలో రెండు లోపలికి వంగిన ఉపరితలాలు కలసి దాదాపు మొత్తం అంచు చుట్టూ కోయగలిగే పదునైన అంచును ఏర్పరుస్తాయి. కొన్ని పనిముట్లు మాత్రం ప్రత్యేకంగా మొనదేలిన చివరను కలిగి ఉండేలా రూపొందించబడ్డాయి.

మోడ్ 2 పనిముట్ల తయారీలో మోడ్ 1 కంటే ఎక్కువ ప్రణాళిక, నైపుణ్యం అవసరం. తయారీదారు ముందుగా ఒక పెద్ద రాయి నుండి ఒక పలక (blank)ను విడదీస్తాడు. ఆ తరువాత పెద్ద ఫ్లేక్‌లను తొలగించి, వాటిని దిమ్మె రాయిపై ఉంచి గట్టి సుత్తి రాయితో కొట్టి బైఫేస్ ఆకారంలో మలుస్తాడు. చివరగా ఎముక లేదా చెక్కతో చేసిన మృదువైన సుత్తి ద్వారా చిన్న చిన్న ఫ్లేక్‌లను తొలగించి అంచును మరింత పదునుగా చేస్తారు. ఈ ప్రక్రియను రిటచింగ్ (retouching) అంటారు.

ఈ తయారీలో ఉపయోగించే కోర్ (core) మొదట విడదీసిన పలక కావచ్చు లేదా మరొక ఫ్లేక్ కావచ్చు. సరైన రాళ్లు సహజంగా లభించని ప్రాంతాలకు ఈ బ్లాంక్‌లను తీసుకెళ్లి అక్కడ పనిముట్ల తయారీ కొనసాగించేవారు.

చాలా మోడ్ 2 పనిముట్లు మోడ్ 1 పనిముట్లతో సులభంగా వేరు చేయగలిగినప్పటికీ, కొన్ని ఓల్డోవాన్, అషూలియన్ పనిముట్ల మధ్య సారూప్యత కనిపిస్తుంది. కొన్ని ఓల్డోవాన్ పనిముట్లు కూడా క్రమబద్ధమైన అంచులను కలిగేలా జాగ్రత్తగా తయారు చేయబడ్డాయి.

ఈ రెండు సంప్రదాయాల మధ్య ముఖ్యమైన తేడా ఫ్లేక్‌ల పరిమాణంలో ఉంటుంది. ఓల్డోవాన్ సంప్రదాయం "చిన్న ఫ్లేక్" (small flake) సంప్రదాయంగా పరిగణించబడితే, అషూలియన్ సంప్రదాయం "పెద్ద ఫ్లేక్" (large flake) సంప్రదాయంగా పరిగణించబడుతుంది.

ఓల్డోవాన్, అషూలియన్ మధ్య ప్రధాన సాంకేతిక వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, అషూలియన్ సంప్రదాయంలో పెద్ద కోయు పనిముట్లు (హ్యాండ్‌యాక్స్‌లు, క్లీవర్లు) తయారు చేయడానికి 10 సెం.మీ. కంటే పెద్ద ఫ్లేక్‌లను ఉపయోగించడమే.

ఈ కారణంగా "పెద్ద కోయు పనిముట్లు" (Large Cutting Tools – LCTs) అనే పదం కూడా పురావస్తు శాస్త్రంలో సాధారణంగా ఉపయోగించబడుతోంది.

ఉత్తర ఆఫ్రికాలో మోడ్ 2 ఉనికి ఇప్పటికీ కొంత రహస్యంగానే ఉంది. ఎందుకంటే మొరాకోలోని థామస్ క్వారీ (Thomas Quarry) వద్ద లభించిన అత్యంత ప్రాచీన అషూలియన్ ఆధారాలు కేవలం 9 లక్షల సంవత్సరాల నాటివే.

ఈ నేపథ్యంలో పురావస్తు పరిశోధనల దృష్టి తూర్పు ఆఫ్రికా రిఫ్ట్ వ్యవస్థకు కొనసాగింపుగా ఉన్న జోర్డాన్ రిఫ్ట్ లోయ వైపు మళ్లింది. జోర్డాన్ నది తూర్పు ఒడ్డు నెమ్మదిగా ఉత్తర దిశగా జారుతుండగా, తూర్పు ఆఫ్రికా ఖండం మిగతా ఆఫ్రికా నుండి దూరమవుతోంది.

నైలు లోయ ద్వారా హోమినిన్ల ప్రయాణానికి ప్రత్యక్ష ఆధారాలు తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, వారు ఇథియోపియా నుండి ఎర్ర సముద్రం తీరాలను అనుసరించి పాలియో-జోర్డాన్ నది ప్రాంతానికి చేరుకుని ఉండవచ్చు. ఈ మార్గం, జిబ్రాల్టర్ లేదా సిసిలీ ద్వారా ఊహాత్మక భూసంధులను ఉపయోగించిన మార్గాల కంటే ఎక్కువ సంభావ్యత కలిగి ఉంది.

ఇక ఆఫ్రికాలో అషూలియన్ సంప్రదాయం 10 లక్షల సంవత్సరాల మార్క్ దాటిన తరువాత కూడా కొనసాగింది. హోమో ఎరెక్టస్ ఆఫ్రికాలో అంతరించిపోయిన తరువాత కూడా ఈ సంప్రదాయం కొంతకాలం కొనసాగినట్లు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

తూర్పు ఆఫ్రికాలో అషూలియన్‌కు చెందిన చివరి ప్రధాన ఆధారాలు కెన్యాలోని ఒలోర్జెసైలీ (Olorgesailie) ప్రాంతంలో లభించాయి. వీటి వయస్సు సుమారు 9 లక్షల సంవత్సరాలు. ఈ కాలంలో అక్కడి పనిముట్ల వినియోగదారు ఇంకా హోమో ఎరెక్టస్గానే ఉన్నట్లు భావిస్తున్నారు.

అయితే దక్షిణాఫ్రికాలోని ఎలాండ్స్‌ఫాంటైన్ (Elandsfontein) ప్రాంతంలో 10–6 లక్షల సంవత్సరాల నాటి అషూలియన్ పనిముట్లు సాల్డాన్హా మాన్ (Saldanha Man) అవశేషాలతో కలిసి లభించాయి. ఈ జీవిని ప్రస్తుతం హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ (Homo heidelbergensis)గా వర్గీకరిస్తున్నారు. ఇది హోమో ఎరెక్టస్కు వారసత్వంగా వచ్చిన మరింత అభివృద్ధి చెందిన, కానీ ఇంకా ఆధునిక మానవుడిగా పరిణామం చెందని జాతిగా భావించబడుతుంది.

అలాగే మొరాకోలోని థామస్ క్వారీ వద్ద లభించిన హోమినిన్ అవశేషాలు కూడా హోమో రోడేసియెన్సిస్ (Homo rhodesiensis)కు చెందినవిగా భావిస్తున్నారు.

పరిణామక్రమ దృష్ట్యా హోమో రోడేసియెన్సిస్ కూడా హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్తో సమానమైన అభివృద్ధి దశలో ఉన్న జాతిగా పరిగణించబడుతుంది.

ఆఫ్రికా వెలుపల అషూలియన్

ఆఫ్రికా వెలుపల మోడ్ 2 (అషూలియన్) పనిముట్లకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన ఆధారాలు ఇజ్రాయెల్‌లోని ఉబైదియా (Ubeidiya) వద్ద లభించాయి. ఈ ప్రదేశం ప్రస్తుతం జోర్డాన్ నది ఒడ్డున ఉంది. గతంలో ఇక్కడ నీటి మట్టం మారుతూ ఉండే ఒక పురాతన సరస్సు (పాలియో-సరస్సు) ఉండేది. ఆ సరస్సు తీరప్రాంతాన్ని హోమో జాతికి చెందిన జీవులు వందల వేల సంవత్సరాలపాటు సందర్శించినట్లు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

ఈ ప్రాంత భూగర్భ నిర్మాణం సరస్సు విస్తరణ (transgression), సంకోచం (regression) ప్రక్రియల కారణంగా ఏర్పడింది. దీని ఫలితంగా నాలుగు ప్రధాన అవక్షేప చక్రాలు ఏర్పడ్డాయి. పనిముట్లు ప్రధానంగా మొదటి రెండు చక్రాల్లో — లిమ్నిక్ ఇన్‌ఫీరియర్ (Li), ఫ్లూవియాటైల్ ఇన్‌ఫీరియర్ (Fi) — లభించాయి. వీటిలో ఎక్కువ భాగం Fi చక్రానికి చెందినవి.

ప్రతి చక్రం భిన్నమైన జీవావరణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. అందువల్ల వాటిలో లభించిన జంతుజాలాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని తేదీలను నిర్ణయించడం సాధ్యమైంది. ఈ జంతు సముదాయాలు ఇటలీలోని సెల్వెల్లా (Selvella), పియెటర్‌ఫిట్టా (Pieterfitta) ప్రాంతాల్లో గుర్తించిన ఫెరెంటా ఫౌనల్ యూనిట్ (Ferenta Faunal Unit)తో సమానంగా ఉన్నాయి. అవి సుమారు 16 నుండి 12 లక్షల సంవత్సరాల మధ్యకాలానికి చెందినవిగా నిర్ధారించబడ్డాయి.

ఉబైదియాలో లభించిన జంతువుల ఎముకలపై కనిపించిన కోతల గుర్తులు, పనిముట్ల తయారీదారులు పెద్ద మాంసాహార జంతువులు చంపిన మృగాల మృతదేహాలను ముక్కలు చేసినట్లు సూచిస్తున్నాయి. ఈ చర్యను "స్కావెంజింగ్" (scavenging) అని పిలుస్తారు.

అయితే అక్కడ నివాస స్థలాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు లభించలేదు. అలాగే ఎముకలలోని మజ్జను సేకరించేందుకు వాటిని పగలగొట్టిన ఆనవాళ్లు కూడా కనిపించలేదు. అందువల్ల మృతదేహాల నుండి మాంసాన్ని సేకరించడం మాత్రమే వారి ప్రధాన జీవనాధారం అని భావించలేము.

వారి ఆసక్తి ప్రత్యేకంగా జింకల (Cervids) మాంసంపై కేంద్రీకృతమై ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. ఒక జంతువు చనిపోయిన తర్వాత దాని మాంసం సుమారు నాలుగు రోజుల వరకు చెడిపోకుండా ఉండగలదని అంచనా వేయబడింది.

ఈ ప్రదేశంలో లభించిన జంతువులలో ఎక్కువ భాగం పాలియార్క్టిక్ (Palaearctic) జీవభౌగోళిక ప్రాంతానికి చెందినవి. అయితే వీటిలో 30–60 శాతం వరకు ఆఫ్రికన్ జీవభౌగోళిక ప్రాంతానికి చెందిన జాతులు కూడా ఉన్నాయి.

ఆ కాలంలో ఈ ప్రాంత జీవావరణం సవన్నా కాకుండా మధ్యధరా (Mediterranean) వాతావరణాన్ని కలిగి ఉండేది. జంతువులు వలస వెళ్తున్నవి కాదు; ఆఫ్రికా, యూరేషియా జంతుజాల పరిధులు అక్కడ పరస్పరం కలిసిపోయాయి.

హోమినిన్‌లకు సంబంధించిన అవశేషాలలో హోమో ఎరెక్టస్ (Homo erectus) కు చెందిన కొన్ని కపాల ఖండాలు లభించాయి. గుర్తించలేని జాతికి చెందిన కొన్ని దంతాలు హోమో ఎర్గాస్టర్ (Homo ergaster)కు చెందినవై ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

ఈ పనిముట్లు "లోయర్ అషూలియన్" (Lower Acheulean), "అభివృద్ధి చెందిన ఓల్డోవాన్" (Developed Oldowan) గా వర్గీకరించబడ్డాయి. "అభివృద్ధి చెందిన ఓల్డోవాన్" అనే వర్గీకరణను మేరీ లీకీ ఓల్డువై గార్జ్‌లోని బెడ్ IIలో కనుగొన్న అషూలియన్‌కు సమానమైన సంప్రదాయాన్ని వివరించేందుకు రూపొందించింది.

ఆ సంప్రదాయం సుమారు 15.3–12.7 లక్షల సంవత్సరాల మధ్యకాలానికి చెందినది. అందువల్ల ఉబైదియా పనిముట్ల వయస్సు కూడా 15 లక్షల సంవత్సరాలకు మించదని భావిస్తున్నారు; సాధారణంగా 14 లక్షల సంవత్సరాల తేదీని సూచిస్తారు.

ఈ కాలక్రమం కెన్యాలోని అషూలియన్ ఆధారాల కంటే కొంత ఆలస్యమైనది. అందువల్ల అషూలియన్ సాంకేతికత ఆఫ్రికా నుండి బయటకు వ్యాపించిందనే "ఆఫ్రికా వెలుపల విస్తరణ" (Out of Africa) సిద్ధాంతానికి ఇది మద్దతు ఇస్తుంది.

ఇరాన్‌లోని ఇలామ్ ప్రాంతంలోని అమర్ మెర్డెగ్ (Amar Merdeg) వద్ద లభించిన లోయర్ పాతరాతి యుగానికి చెందిన త్రిముఖ బైఫేస్ పనిముట్టు

ప్రస్తుతం లెవాంట్ (Levant) అని పిలువబడే నైరుతి ఆసియా ప్రాంతం నుండి అషూలియన్ సంప్రదాయం నెమ్మదిగా తూర్పు దిశగా వ్యాపించింది. భారతదేశంలోని ఇసాంపూర్ ప్రాంతంలో ఇది సుమారు 12 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం కనిపిస్తుంది.

చైనా, కొరియాల్లో మాత్రం అషూలియన్ సంప్రదాయం 10 లక్షల సంవత్సరాల తర్వాత మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఇండోనేషియాలో ఇప్పటివరకు అషూలియన్ ఆధారాలు లభించలేదు.

10 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం వరకు అషూలియన్ వ్యాప్తి చెందిన తూర్పు పరిమితిని సూచించే ఒక ఊహాత్మక రేఖను మోవియస్ రేఖ (Movius Line) అంటారు. దీనిని పురావస్తు శాస్త్రవేత్త హల్లమ్ ఎల్. మోవియస్ ప్రతిపాదించాడు.

ఈ రేఖకు తూర్పు వైపున చిన్న ఫ్లేక్ సంప్రదాయం కొనసాగింది. అయితే అక్కడి పనిముట్లు కూడా మోడ్ 1 సాంకేతికతలో కొంత అభివృద్ధి చెంది, పక్కల వెంట ఫ్లేకింగ్ చేయబడిన రూపంలో కనిపిస్తాయి.

తమిళనాడులోని చెన్నై సమీపంలోని అత్తిరాంపక్కం (Athirampakkam) ప్రాంతంలో అషూలియన్ సంప్రదాయం సుమారు 15.1 లక్షల సంవత్సరాల క్రితమే ప్రారంభమైనట్లు పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి. ఇది ఉత్తర భారతదేశం, యూరప్‌లలోని అషూలియన్ ఆధారాల కంటే మరింత ప్రాచీనమైనదిగా గుర్తించబడింది.

మోవియస్ రేఖకు తూర్పున అషూలియన్

మోవియస్ రేఖ (Movius Line) ఏర్పడటానికి గల కారణం ఇప్పటికీ ఊహాగానాలకే పరిమితమై ఉంది. ఇది నిజంగా సాంకేతిక పరిణామంలో వచ్చిన మార్పును సూచిస్తుందా, లేక పురావస్తు పరిశోధనల పరిమితుల ఫలితమా అనే విషయం స్పష్టంగా తెలియదు. అయితే మోవియస్ ప్రతిపాదన తర్వాత లభించిన ఆధారాలు, సుమారు 10 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం తరువాత తూర్పు ఆసియాలో కూడా అషూలియన్ సంప్రదాయం ప్రబలంగా ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి.

ఉదాహరణకు, చైనాలోని బోస్ (Bose) ప్రాంతంలోని అషూలియన్ స్థలం సుమారు 0.803 ± 0.003 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటిదిగా తేదీ నిర్ణయించబడింది. అయితే ఈ తూర్పు ఆసియా అషూలియన్ పనిముట్లను తయారు చేసిన హోమినిన్ జాతి ఏదో ఇప్పటికీ తెలియలేదు. అలాగే ఈ సాంకేతికత అక్కడ స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందిందా లేదా ఇతర ప్రాంతాల నుండి వ్యాపించిందా అన్నది కూడా నిర్ధారించబడలేదు.

మోవియస్ రేఖకు తూర్పున ఒక స్పష్టమైన సరిహద్దు ఉన్నప్పటికీ, పశ్చిమ ప్రాంతాలలో మోడ్ 1, మోడ్ 2 మధ్య అలాంటి నిర్దిష్ట సరిహద్దు లేదు. అయినప్పటికీ యూరప్‌లో కూడా మోడ్ 2 పనిముట్లు తూర్పు ఆసియాలో కనిపించిన కాలానికే చెందినవిగా ఉన్నాయి.

యూరప్‌లో ఇప్పటివరకు గుర్తించిన అత్యంత ప్రాచీన అషూలియన్ స్థలం స్పెయిన్‌లోని ఎస్త్రెచో డే క్విపార్ (Estrecho de Quípar) రాతి ఆశ్రయం. ఇది సుమారు 0.9 మిలియన్ సంవత్సరాల కంటే పూర్వం నాటిదిగా భావించబడుతుంది. అక్కడ గుర్తించలేని ఒక హోమినిన్‌కు చెందిన దంతాలు కూడా లభించాయి.

దక్షిణ యూరప్‌లో చివరిగా గుర్తించిన మోడ్ 2 పనిముట్లు ఇటలీలోని అనాగ్ని సమీపంలోని ఫొంటానా రానూచ్చియో (Fontana Ranuccio) ప్రాంతంలో లభించాయి. ఇవి సుమారు 0.45 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటివిగా తేదీ నిర్ణయించబడ్డాయి. ఈ అవశేషాలు సాధారణంగా హోమో సెప్రానెన్సిస్ (Homo cepranensis) తో అనుసంధానించబడుతున్నాయి. ఈ జాతిని హోమో ఎరెక్టస్ యొక్క చివరి దశ రూపాంతరంగా పరిగణిస్తారు. దీనికి సంబంధించిన కపాల ఖండం సమీపంలోని సెప్రానో (Ceprano) ప్రాంతంలో లభించింది. ఆ కపాలం సుమారు 0.46 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటిదిగా నిర్ధారించబడింది.

మధ్య పాతరాతి యుగం

ప్రధాన వ్యాసం: Middle Paleolithic

మధ్య పాతరాతి యుగం (Middle Paleolithic) ప్రధానంగా నియాండర్తల్ మానవుల యుగంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. వారు యూరప్, సమీప తూర్పు ప్రాంతాలలో సుమారు 3,00,000 నుండి 28,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకు జీవించారు.

వారి సాంకేతిక సంప్రదాయంలో ముఖ్యమైనది మూస్టేరియన్ సంస్కృతి (Mousterian). అయితే నియాండర్తల్‌ల భౌతిక అవశేషాలు పశ్చిమ యూరప్‌లోని షాటెల్పెరోనియన్ (Châtelperronian) సంస్కృతి, అలాగే తూర్పు యూరప్, యూరేషియాలోని సెలేటియన్ (Szeletian) వంటి కొన్ని స్థానిక పరిశ్రమలతో కూడా సంబంధం కలిగి ఉన్నట్లు గుర్తించబడ్డాయి.

ఆఫ్రికా, ఆస్ట్రేలియా లేదా అమెరికాలలో నియాండర్తల్‌ల ఉనికికి ఎటువంటి ఆధారాలు లభించలేదు.

నియాండర్తల్‌లు తమ వృద్ధులను సంరక్షించేవారని, అలాగే ఆచారపూర్వక ఖననాలను నిర్వహించేవారని పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ఇది వారి సమాజం ఒక క్రమబద్ధమైన సామాజిక వ్యవస్థను కలిగి ఉన్నట్లు తెలియజేస్తుంది.

ఆస్ట్రేలియాలో మానవ నివాసానికి సంబంధించిన తొలి ఆధారాలు సుమారు 40,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటివి. ఆ కాలంలో ఆధునిక మానవులు ఆసియా నుండి దీవుల ద్వారా ప్రయాణిస్తూ ఆస్ట్రేలియాకు చేరుకున్నారని భావిస్తారు.

శరీర అలంకరణలు, ఆచారపూర్వక సమాధులు వంటి ప్రతీకాత్మక ప్రవర్తనలకు సంబంధించిన ఆధారాలు మధ్య పాతరాతి యుగంలో కనిపించినప్పటికీ, వాటి అర్థం, ప్రాముఖ్యతపై ఇప్పటికీ శాస్త్రవేత్తల మధ్య చర్చ కొనసాగుతోంది.

భారతదేశంలోని భీంబేట్కా శిలాశ్రయాలు (Bhimbetka Rock Shelters) మానవ జీవనానికి సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన ఆనవాళ్లను కలిగి ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని సుమారు 30,000 సంవత్సరాల కంటే పూర్వం నాటివిగా గుర్తించబడ్డాయి.

ఎగువ పాతరాతి యుగం

ప్రధాన వ్యాసం: Upper Paleolithic

పశ్చిమ ఆస్ట్రేలియాలోని కింబర్లీ ప్రాంతంలో కనుగొనబడిన గ్వియోన్ గ్వియోన్ శిలాచిత్రాలు

యూరప్‌లో సుమారు 50,000 నుండి 10,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకు కొనసాగిన ఎగువ పాతరాతి యుగం (Upper Paleolithic), ప్లైస్టోసీన్ యుగం ముగింపు, హోలోసీన్ యుగం ఆరంభంతో ముగిసింది. ఇదే కాలంలో ఆధునిక మానవులు భూమి అంతటా మరింత విస్తరించారు.

ఈ కాలానికి ప్రత్యేక లక్షణంగా రాతి పనిముట్ల సాంకేతికతలో వేగవంతమైన అభివృద్ధి, కళా సృష్టి, వ్యక్తిగత అలంకరణ వస్తువుల వినియోగంలో గణనీయమైన పెరుగుదల కనిపిస్తుంది. సుమారు 38,000 నుండి 10,000 సంవత్సరాల మధ్య ఈ క్రింది పురావస్తు సంస్కృతులు అభివృద్ధి చెందాయి:

• 38,000–30,000 సంవత్సరాల క్రితం – షాటెల్పెరోనియన్
• 40,000–28,000 సంవత్సరాల క్రితం – ఔరిగ్నేషియన్
• 28,000–22,000 సంవత్సరాల క్రితం – గ్రావెట్టియన్
• 22,000–17,000 సంవత్సరాల క్రితం – సొలూట్రియన్
• 18,000–10,000 సంవత్సరాల క్రితం – మాగ్డలేనియన్

షాటెల్పెరోనియన్‌ను మినహాయించి మిగిలిన సంస్కృతులన్నీ శరీర నిర్మాణపరంగా ఆధునిక మానవులతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. షాటెల్పెరోనియన్ సంస్కృతికి అసలు సృష్టికర్తలు ఎవరు అన్న విషయంపై ఇప్పటికీ శాస్త్రవేత్తల మధ్య చర్చ కొనసాగుతోంది.

ఆస్ట్రేలియాలో మానవుల ప్రవేశం సుమారు 40,000 నుండి 50,000 సంవత్సరాల క్రితం జరిగినట్లు చాలామంది పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. కొన్ని అధ్యయనాలు ఈ తేదీని 1,25,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకు వెనక్కి తీసుకెళ్లే అవకాశాన్ని కూడా సూచిస్తున్నాయి.

ఆస్ట్రేలియాలో (మరియు ఆఫ్రికా వెలుపల) ఇప్పటివరకు కనుగొనబడిన అత్యంత ప్రాచీన శరీర నిర్మాణపరంగా ఆధునిక మానవ అవశేషాలు ముంగో మాన్ (Mungo Man)కు చెందినవి. వీటి వయస్సు సుమారు 42,000 సంవత్సరాలుగా నిర్ధారించబడింది.

అమెరికా ఖండాలకు మానవులు ఈ కాలంలో సముద్ర మట్టాలు తగ్గిపోవడంతో బయటపడిన బెరింగ్ భూసంధి (Bering Land Bridge) ద్వారా చేరుకున్నారు. వీరిని సాధారణంగా పాలియో-ఇండియన్లు (Paleo-Indians) అని పిలుస్తారు. ప్రస్తుతం ఆమోదించబడిన అత్యంత ప్రాచీన ఆధారాలు సుమారు 13,500 సంవత్సరాల క్రితం నాటి క్లోవిస్ సంస్కృతి (Clovis Culture) స్థలాల నుండి లభించాయి.

ఈ కాలంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా సమాజాలు ప్రధానంగా వేటగాళ్లు-సేకరణదారులు (Hunter-gatherers) గానే ఉన్నప్పటికీ, భిన్నమైన పర్యావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా అభివృద్ధి చేసిన వివిధ రకాల రాతి పనిముట్ల ద్వారా ప్రాంతీయ సాంస్కృతిక గుర్తింపులు ఏర్పడటం ప్రారంభమైంది.

ఎపిపాతరాతి యుగం / మధ్య పాతరాతి యుగం

ప్రధాన వ్యాసాలు: Epipaleolithic and Mesolithic

చివరి హిమయుగం ముగిసిన సుమారు 10,000 సంవత్సరాల క్రితం నుండి సుమారు 6,000 సంవత్సరాల క్రితం వరకు ఉన్న కాలాన్ని ఎపిపాతరాతి లేదా మధ్య పాతరాతి యుగంగా పరిగణిస్తారు.

ఈ కాలంలో సముద్ర మట్టాలు పెరగడం, వాతావరణంలో మార్పులు సంభవించడం వల్ల మానవ సమాజాలు కొత్త పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారవలసి వచ్చింది. కొత్త ఆహార వనరులను అన్వేషించడం కూడా అవసరమైంది.

ఈ మార్పులకు ప్రతిస్పందనగా మోడ్ 5 (మైక్రోలిథ్) పనిముట్లు అభివృద్ధి చెందాయి. ఇవి పూర్వ పాతరాతి యుగపు పనిముట్ల నుండి ఉద్భవించినందున ఈ కాలాన్ని "ఎపిపాతరాతి యుగం" (Epipaleolithic) అని పిలుస్తారు. మరోవైపు, ఇది పాతరాతి, కొత్తరాతి యుగాల మధ్య ఉన్న మధ్యంతర దశ కావడంతో యూరేషియాలో దీనిని మధ్య పాతరాతి యుగం (Mesolithic) అని కూడా పిలుస్తారు.

"ఎపిపాతరాతి" లేదా "మధ్య పాతరాతి" అనే పదాలలో ఏది ఉపయోగించాలన్నది ప్రాంతీయ పరిస్థితులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల అభిప్రాయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

మైక్రోలిథ్‌లు మరింత సమర్థవంతమైన సంయుక్త పనిముట్ల తయారీలో ఉపయోగించబడ్డాయి. దీని ఫలితంగా వేట, చేపల వేట మరింత విస్తరించాయి. సామాజిక పరస్పర చర్యలు పెరగడంతో లెపెన్స్కీ విర్ (Lepenski Vir) వంటి మరింత సంక్లిష్టమైన నివాస స్థలాలు అభివృద్ధి చెందాయి.

వేటలో సహాయక జంతువుగా కుక్కను పెంపుడు జంతువుగా మార్చడం కూడా ఈ కాలంలోనే ప్రారంభమై ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

ప్రస్తుతం తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన యుద్ధానికి సంబంధించిన ఆధారాలు ఈజిప్టులోని సిమెటరీ 117 (Cemetery 117) అనే మధ్య పాతరాతి యుగ స్థలంలో లభించాయి.

కొత్త రాతియుగం

ప్రధాన వ్యాసం: Neolithic

స్కారా బ్రే, స్కాట్లాండ్ – ఐరోపాలో అత్యంత సంపూర్ణమైన కొత్త రాతియుగ గ్రామాలలో ఒకటి

ఫ్రాన్స్‌లోని సెయింట్-లియాన్స్ ప్రాంతంలో లభించిన చెర్ట్ రాతితో తయారు చేసిన బాణపు మొన (క్రీ.పూ. 3300–2400)

కొత్త రాతియుగం (Neolithic) లేదా "నూతన శిలాయుగం" ప్రధానంగా వ్యవసాయ స్వీకరణతో గుర్తించబడుతుంది. ఆహారాన్ని సేకరించే జీవన విధానం నుండి ఆహారాన్ని ఉత్పత్తి చేసే విధానానికి మారడం మానవ చరిత్రలో అత్యంత విప్లవాత్మకమైన పరిణామాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ మార్పుతో పాటు కొత్త రాతియుగ విప్లవం (Neolithic Revolution) అని పిలువబడే పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి. వాటిలో మృణ్మయ పాత్రలు (pottery), మెరుగుపరచిన రాతి పనిముట్లు, అలాగే గోబెక్లీ టెపె, చాతల్‌హ్యూక్ వంటి పెద్ద, సంక్లిష్టమైన స్థిర నివాసాల నిర్మాణం ముఖ్యమైనవి.

ఈ లక్షణాలలో కొన్ని ఇప్పటికే మధ్య పాతరాతియుగం, కొత్త రాతియుగం మధ్యనున్న పరివర్తన దశలోనే కొన్ని ప్రాంతాలలో కనిపించాయి. మొదటి కొత్త రాతియుగ సంస్కృతులు సుమారు క్రీ.పూ. 7000 ప్రాంతంలో సారవంతమైన అర్ధచంద్ర ప్రాంతం (Fertile Crescent)లో ఆవిర్భవించి, అక్కడి నుండి ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు క్రమంగా వ్యాపించాయి. అయితే వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందిన ఏకైక కేంద్రం సమీప ప్రాచ్య ప్రాంతమే కాకుండా, మధ్య అమెరికాలో మొక్కజొన్న సాగు, తూర్పు ఆసియాలో వరి సాగు కూడా స్వతంత్ర వ్యవసాయ కేంద్రాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి.

మొక్కలను కోయడం, ప్రాసెస్ చేయడం అవసరమవడంతో మెరుగుపరచిన రాతి, రుద్దిన రాతి పనిముట్ల వినియోగం విస్తృతమైంది. ధాన్యాలను దంచడం, కోయడం, నరకడం కోసం ప్రత్యేకమైన పనిముట్లు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.

స్కారా బ్రే, స్కాట్లాండ్లోని ఆర్క్నీ దీవుల్లో ఉన్న ఒక కొత్త రాతియుగ గ్రామం, ఐరోపాలో ఈ కాలానికి చెందిన అత్యుత్తమ ఉదాహరణలలో ఒకటి. అక్కడి గృహాలలో రాతి మంచాలు, అలమారలు,, ఒక ప్రవాహంతో అనుసంధానించబడిన అంతర్గత మరుగుదొడ్డి కూడా ఉన్నాయి.

ఈ కాలంలోనే మొదటి భారీ నిర్మాణాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు జెరికో (టెల్ ఎస్-సుల్తాన్)లోని గోడలు, గోపురాలు, అలాగే స్టోన్‌హెంజ్ వంటి ఆచార సంబంధిత నిర్మాణాలు. మాల్టా ద్వీప సమూహంలోని గోజో దీవిలో ఉన్న జ్గాంటిజా దేవాలయాలు ప్రపంచంలో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్న అత్యంత ప్రాచీన స్వతంత్ర నిర్మాణాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. ఇవి సుమారు క్రీ.పూ. 3600 నుండి 2500 మధ్య నిర్మించబడ్డాయి.

కొత్త రాతియుగంలో స్థిర నివాస జీవనం ఏర్పడటంతో సుదూర ప్రాంతాల నుండి అరుదైన వస్తువులను దిగుమతి చేసుకోవడం ప్రారంభమైంది. ఇది స్థిరమైన వాణిజ్య వ్యవస్థలకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన ఆధారాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.

ఈ విషయాలు పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు కలిసి పనిచేసేంత వనరులు, సామాజిక సహకారం అప్పటికే అందుబాటులో ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి. అయితే ఈ పరిణామాలు సామాజిక ఉన్నత వర్గాల (elites), సామాజిక శ్రేణీకరణ (social hierarchy) అభివృద్ధికి ఎంతవరకు దోహదపడ్డాయనే విషయం ఇప్పటికీ పరిశోధనకు లోబడి ఉంది.

కొన్ని కొత్త రాతియుగ సమాజాలు ప్రాచీన హవాయి వంటి పాలినేషియన్ సమాజాల మాదిరిగా సంక్లిష్టమైన, శ్రేణీకృత నాయకత్వ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసుకున్నప్పటికీ, సమాన సాంకేతిక స్థాయిలో ఉన్న ఆధునిక గిరిజన సమాజాలను పరిశీలిస్తే, చాలా కొత్త రాతియుగ సమాజాలు సరళమైనవి, సమానత్వ సూత్రాలపై ఆధారపడినవి (egalitarian) అని తెలుస్తుంది.

పాతరాతియుగం, కొత్త రాతియుగానికి చెందిన కళలను పోల్చి పరిశీలించిన కొంతమంది పరిశోధకులు, కొత్త రాతియుగ సంస్కృతులు వాటికి పూర్వం ఉన్న పాతరాతియుగ సంస్కృతుల కంటే మరింత శ్రేణీకృత సామాజిక నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉన్నాయని అభిప్రాయపడుతున్నారు.

ఆఫ్రికా కాలక్రమం

ప్రధాన వ్యాసం: ఆఫ్రికా పురావస్తు శాస్త్రం

ప్రాథమిక రాతియుగం (ESA)

ప్రధాన వ్యాసాలు: పాతరాతియుగం and దిగువ పాతరాతియుగం

ఇథియోపియాలోని లాంగానో సరస్సు ప్రాంతం నుండి లభించిన అషూలియన్ ద్విముఖ పనిముట్టు (biface)

ఆఫ్రికాలోని ప్రాథమిక రాతియుగం (Early Stone Age – ESA) ను "పాత రాతియుగం" (Old Stone Age) అనే పదానికి ప్రత్యక్ష సమానార్థకంగా పరిగణించరాదు. అలాగే దీనిని పాతరాతియుగం (Paleolithic) లేదా మొదట్లో పాతరాతియుగం, మధ్యరాతియుగాన్ని కలిపి సూచించిన "ప్రారంభ రాతియుగం" (Earlier Stone Age) తో కూడా సమానంగా చూడరాదు.

పాన్-ఆఫ్రికన్ ప్రీహిస్టరీ కాంగ్రెస్ ప్రారంభ దశలో దీనిని ఐరోపాలోని ఎగువ పాతరాతియుగం, మధ్య పాతరాతియుగంలకు సమాంతరంగా పరిగణించారు. అయితే అనంతరం జరిగిన రేడియోకార్బన్ డేటింగ్ అధ్యయనాలు, ఆఫ్రికాలోని మధ్య రాతియుగం (Middle Stone Age) నిజానికి ఐరోపాలోని మధ్య పాతరాతియుగంకు సమకాలీనమని నిరూపించాయి.

అందువల్ల ఆఫ్రికా ప్రాథమిక రాతియుగం, ఐరోపా దిగువ పాతరాతియుగంకు సమకాలీనంగా పరిగణించబడుతుంది. ఇందులో ప్రధానంగా ఓల్డోవన్ (Oldowan), అషూలియన్ (Acheulean) సాంకేతిక సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. వీటి ద్వారా వరుసగా మోడ్-1, మోడ్-2 రాతి పనిముట్లు తయారయ్యాయి. అయినప్పటికీ, పురావస్తు స్థలాల భౌగోళిక స్థానం, కాలక్రమం, పనిముట్ల స్వరూపం (typology) ప్రత్యేకతల కారణంగా ఈ ప్రాంతీయ పదప్రయోగం అవసరమైంది.

మధ్య రాతియుగం (MSA)

ప్రధాన వ్యాసం: మధ్య రాతియుగం

మధ్య రాతియుగం (Middle Stone Age – MSA) అనేది ఆఫ్రికా ప్రాచీన చరిత్రలో ప్రాథమిక రాతియుగం, అనంతర రాతియుగం మధ్యనున్న దశ. ఇది సుమారు 3,00,000 సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమై, సుమారు 50,000 సంవత్సరాల క్రితం ముగిసింది.

ఈ కాలాన్ని ఐరోపాలోని మధ్య పాతరాతియుగంకు సమానమైనదిగా పరిగణిస్తారు.

ఈ దశ శారీరకంగా ఆధునిక లేదా దాదాపు ఆధునిక హోమో సేపియన్స్ (Homo sapiens) తో అనుబంధించబడింది. దీనికి సంబంధించిన ప్రారంభ శారీరక ఆధారాలు ఇథియోపియాలోని ఒమో, హెర్టో ప్రాంతాలలో లభించాయి. ఇవి వరుసగా సుమారు 1,95,000 సంవత్సరాలు, 1,60,000 సంవత్సరాల నాటివిగా గుర్తించబడ్డాయి.

అనంతర రాతియుగం (LSA)

ప్రధాన వ్యాసం: అనంతర రాతియుగం

అనంతర రాతియుగం (Later Stone Age – LSA), కొన్నిసార్లు చివరి రాతియుగం (Late Stone Age) అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది ఆఫ్రికా ప్రాచీన చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన దశ.

దీని ప్రారంభం సుమారుగా ఐరోపాలోని ఎగువ పాతరాతియుగంతో సమకాలీనంగా జరిగింది. ఈ దశ చారిత్రక కాలాల వరకు కొనసాగింది. ఇందులో ఇతర ప్రాంతాలలోని మధ్యరాతియుగం (Mesolithic), కొత్త రాతియుగం (Neolithic)లకు సమానమైన సంస్కృతులు కూడా ఉన్నాయి.

భౌతిక సంస్కృతి

పనిముట్లు

రాతి పనిముట్లు అనేక రకాల రాళ్లతో తయారు చేయబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, ఫ్లింట్, చర్ట్ రాళ్లను కోయడానికి ఉపయోగించే పనిముట్లు, అలాగే ఆయుధాలు తయారు చేయడానికి చెక్కి ఆకారమిచ్చేవారు. మరోవైపు బసాల్ట్, ఇసుకరాయిలను గ్రౌండ్ స్టోన్ పనిముట్ల తయారీలో, ముఖ్యంగా క్వెర్న్‌స్టోన్ల వంటి ధాన్యాలను నూరే రాళ్ల తయారీలో ఉపయోగించారు.

చెక్క, ఎముక, శంఖం, కొమ్ము (జింక కొమ్ములు), ఇతర పదార్థాలు కూడా విస్తృతంగా వినియోగించబడ్డాయి. ఈ కాలం చివరి దశలో అవక్షేప పదార్థాలు (ఉదాహరణకు మట్టి) ఉపయోగించి మృణ్మయ పాత్రలు తయారు చేయడం ప్రారంభమైంది. ఇదే సమయంలో వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందగా, కొన్ని జంతువులను పెంపుడు జంతువులుగా మార్చారు.

కొన్ని ప్రైమేట్ కాని జంతువులు కూడా రాతి పనిముట్లను ఉపయోగించగలవు. ఉదాహరణకు, సముద్ర ఒటర్ (Sea Otter) అబలోన్ శంఖాలను పగలగొట్టడానికి రాళ్లను ఉపయోగిస్తుంది. ప్రైమేట్ జంతువులు రాతి పనిముట్లను ఉపయోగించడమే కాకుండా వాటిని తయారు చేయగలవు. ఈ రెండు సామర్థ్యాలు కోతిలు, మనుషులలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. అయితే, మనుషులు లేదా విస్తృత అర్థంలో హోమినిన్లు మాత్రమే తమ జీవనాధారానికి పనిముట్ల వినియోగంపై ఆధారపడతారు.

పనిముట్ల తయారీకి అవసరమైన ముఖ్యమైన శారీరక, ప్రవర్తనా లక్షణాలు — పెద్ద బొటనవేలు, వివిధ రకాల పట్టులతో వస్తువులను గట్టిగా పట్టుకోగల సామర్థ్యం — హోమినిన్‌లలో మాత్రమే పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందాయి.

ఆహారం, పానీయాలు

ప్రధాన వ్యాసాలు: పాలియోలిథిక్ ఆహారం and పాతరాతియుగం § ఆహారం, పోషణ

పాతరాతియుగపు వేటగాళ్లు-సేకరణదారులు తమ ఆహారాన్ని ప్రకృతిలో లభించే అడవి మొక్కలు, జంతువుల నుండి పొందేవారు. వారు ముఖ్యంగా జంతువుల అంతర్గత అవయవాలను, ఉదాహరణకు కాలేయం, మూత్రపిండంలు, మెదడులను ఆహారంగా తీసుకునేవారు.

పెద్ద గింజలు కలిగిన పప్పుధాన్యాలు వ్యవసాయం ప్రారంభమయ్యే ముందు నుంచే మానవుల ఆహారంలో భాగంగా ఉన్నాయని ఇజ్రాయెల్లోని కెబారా గుహలో లభించిన పురావృక్షశాస్త్ర (Archaeobotanical) ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

ఇటీవలి పరిశోధనలు మానవులు సుమారు 23,000 సంవత్సరాల క్రితమే ఎగువ పాతరాతియుగంలో అడవి ధాన్యాలను సేకరించి, వాటిని ప్రాసెస్ చేసి ఆహారంగా వినియోగించారని నిరూపించాయి.

ధాన్యాలతో తయారుచేసిన రాతియుగపు ఆహారాలలో ఫ్లాట్‌బ్రెడ్ ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.

చివరి విస్కాన్సిన్ హిమానీనద కాలం ముగింపు దశలో, సుమారు 15,000 నుండి 9,000 సంవత్సరాల క్రితం మధ్య, ఆసియా, ఐరోపా, ఉత్తర అమెరికా, ఆస్ట్రేలియాలలో మెగాఫౌనా జంతువుల విస్తృత అంతరించిపోవడం జరిగింది. ఇందులో వూల్లీ మమ్మత్ వంటి భారీ జంతువులు కూడా ఉన్నాయి. ఇది హోలోసీన్ అంతరించిపోవు సంఘటనలలో మొదటిదిగా పరిగణించబడుతుంది.

ఈ సంఘటన ఆ కాలపు మానవుల ఆహారపు అలవాట్లలో మార్పులకు దారితీసి ఉండవచ్చు. అనంతరం వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందడంతో మొక్కల ఆధారిత ఆహారం కూడా వారి దినచర్యలో ముఖ్య భాగమైంది.

ఈ భారీ జంతువుల అంతరించిపోవడానికి అనేక కారణాలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. అధిక వేట (over-hunting), అటవీ నిర్మూలనం, వాతావరణ మార్పులు ప్రధాన కారణాలుగా భావించబడుతున్నాయి.

దీని ఫలితంగా పెద్ద జంతువులకు అవసరమైన విశాలమైన నివాస ప్రాంతాలు చిన్న చిన్న భాగాలుగా విడిపోయి, ప్రతి ప్రాంతంలో అవి క్రమంగా అంతరించిపోయాయి.

ఆశ్రయం, నివాసం

సుమారు 20 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం హోమో హాబిలిస్ తూర్పు ఆఫ్రికాలో మొదటి మానవ నిర్మిత నిర్మాణాలను నిర్మించినట్లు భావిస్తున్నారు. ఇవి చెట్ల కొమ్మలను నిలబెట్టేందుకు రాళ్లను సాదాసీదాగా అమర్చిన నిర్మాణాలు. దీనికి సమానమైన, సుమారు 3,80,000 సంవత్సరాల నాటి రాతి వృత్తాకార నిర్మాణం టెర్రా అమాటా (ఫ్రాన్స్‌లోని నీస్) వద్ద కనుగొనబడింది. అయితే, ఈ నిర్మాణం తేదీకరణపై కొన్ని సందేహాలు వ్యక్తమయ్యాయి.

ప్రపంచంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో రాతియుగానికి చెందిన అనేక మానవ నివాస స్థలాలు కనుగొనబడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని:

ఫ్రాన్స్‌లోని నీస్ సమీపంలోని గ్రోట్ డు లాజారెట్ గుహలో గుడారాన్ని పోలిన నిర్మాణం.

చెక్ రిపబ్లిక్లోని డోల్ని వెస్టోనిట్సే వద్ద కనుగొనబడిన, చెక్క దిమ్మెలతో మద్దతు పొందిన పైకప్పు గల నిర్మాణం. ఇది సుమారు క్రీ.పూ. 23,000 నాటిదిగా అంచనా వేయబడింది. దీని గోడలు బిగించి అమర్చిన మట్టి గడ్డలు, రాళ్లతో నిర్మించబడ్డాయి.

తూర్పు-మధ్య ఐరోపా, సైబీరియా ప్రాంతాల్లో మమ్మత్ జంతువుల ఎముకలతో నిర్మించిన అనేక గుడిసెలు కనుగొనబడ్డాయి. వీటిని నిర్మించిన ప్రజలు నైపుణ్యం కలిగిన మమ్మత్ వేటగాళ్లు. వీటి అవశేషాలు ఉక్రెయిన్లోని డ్నిప్రో నది లోయ ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా చెర్నిహివ్ సమీపంలో, అలాగే మొరావియా (చెక్ రిపబ్లిక్), దక్షిణ పోలాండ్ ప్రాంతాల్లో లభించాయి.

ఫ్రాన్స్‌లోని ప్లాటో పరైన్ వద్ద మాగ్డలేనియన్ సంస్కృతికి చెందిన, జంతు చర్మాలతో తయారుచేసిన గుడారం కనుగొనబడింది. ఇది సుమారు క్రీ.పూ. 15,000–10,000 కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు.

కళ

చరిత్రపూర్వ కళ అవశేషాల రూపంలో కనిపిస్తుంది. చరిత్రపూర్వ సంగీతం పురావస్తు తవ్వకాలలో లభించిన వాద్యపరికరాల ఆధారంగా ఊహించబడుతుంది. అలాగే గుహా కళ (Parietal Art) వివిధ రకాల రాళ్లపై కనిపిస్తుంది. వీటిలో శిలాచిత్రాలు (Rock Paintings), శిలా చెక్కుబొమ్మలు (Petroglyphs) ప్రధానమైనవి. ఈ కళలకు మతపరమైన ప్రాముఖ్యత ఉండి ఉండవచ్చు లేదా లేకపోవచ్చు.Ranger, Terence O.; Kimambo, Isaria N. (1976). The Historical Study of African Religion (in ఇంగ్లీష్). University of California Press. p. 30. ISBN 978-0-520-03179-1. Retrieved 25 September 2017.

శిలా చెక్కుబొమ్మలు (పెట్రోగ్లిఫ్‌లు)

ప్రధాన వ్యాసం: శిలా చెక్కుబొమ్మలు

శిలా చెక్కుబొమ్మలు లేదా పెట్రోగ్లిఫ్‌లు నవీన రాతియుగంలో కనిపించాయి. పెట్రోగ్లిఫ్ అనేది సహజ రాతిపై చెక్కబడిన సంకేతాత్మక లేదా అమూర్త రూపచిత్రం. వీటిని సాధారణంగా చరిత్రపూర్వ మానవులు వివిధ పద్ధతుల ద్వారా చెక్కేవారు.

పెట్రోగ్లిఫ్‌లు లిపి పూర్వ దశలో ఉపయోగించిన ప్రధాన సంకేత రూపాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి. ఇవి ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో కనుగొనబడ్డాయి. ఉదాహరణకు:

ఆస్ట్రేలియా – సిడ్నీ శిలా చెక్కుబొమ్మలు

ఆసియా – భీంబేట్కా శిలాశ్రయాలు, భారతదేశం

ఉత్తర అమెరికా – డెత్ వ్యాలీ జాతీయ ఉద్యానవనం

దక్షిణ అమెరికా – కుంబే మాయో, పెరూ

ఐరోపా – ఆల్టా శిలా చెక్కుబొమ్మలు, నార్వే

ఈ శిలా చెక్కుబొమ్మలు చరిత్రపూర్వ మానవుల ఆలోచనా విధానం, విశ్వాసాలు, వేట, సామాజిక జీవితం, సంకేతాత్మక సంభాషణ గురించి విలువైన సమాచారాన్ని అందిస్తున్నాయి.

శిలాచిత్రాలు

ప్రధాన వ్యాసం: గుహా చిత్రకళ

పాతరాతియుగంలో ప్రధానంగా జంతువుల చిత్రాలను గీయడం జరిగింది. సాధారణంగా ఆహారంగా ఉపయోగించే లేదా శక్తికి ప్రతీకలుగా భావించిన ఖడ్గమృగంలు, పెద్ద పిల్లి జాతి జంతువులు వంటి జంతువులు చిత్రించబడ్డాయి. కొన్నిసార్లు చుక్కలు, గీతలు వంటి సంకేతాలు కూడా చిత్రాలలో కనిపిస్తాయి. మానవుల చిత్రణ మాత్రం చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. వీటిలో చేతి ముద్రలు, అలాగే సగం మనిషి–సగం జంతువు రూపాల చిత్రాలు ఉన్నాయి.

ఫ్రాన్స్‌లోని ఆర్డెష్ విభాగంలో ఉన్న షోవే గుహ (Chauvet Cave)లో పాతరాతియుగానికి చెందిన అత్యంత ప్రాముఖ్యమైన గుహా చిత్రాలు కనుగొనబడ్డాయి.Groeneveld, Emma (12 February 2017). "Chauvet Cave". World History Encyclopedia. Retrieved 24 July 2019. ఇవి సుమారు క్రీ.పూ. 36,000 కాలానికి చెందినవిగా భావించబడుతున్నాయి.Quiles, Anita; Valladas, Hélène; Bocherens, Hervé; Delqué-Kolic, Emmanuelle; Kaltnecker, Evelyne; van der Plicht, Johannes; et al. (11 April 2016). "A high-precision chronological model for the decorated Upper Paleolithic cave of Chauvet-Pont d'Arc, Ardèche, France". PNAS. 113 (17): 4670–4675. Bibcode:2016PNAS..113.4670Q. doi:10.1073/pnas.1523158113. PMC 4855545. PMID 27071106.Netburn, Deborah (December 2016). "Chauvet cave: The most accurate timeline yet of who used the cave and when". Los Angeles Times. Retrieved 22 December 2016.

స్పెయిన్‌లోని అల్తామిరా గుహ చిత్రాలు క్రీ.పూ. 14,000 నుండి 12,000 మధ్యకాలానికి చెందినవి. వీటిలో ముఖ్యంగా బైసన్ జంతువుల చిత్రాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఫ్రాన్స్‌లోని లాస్కో (Lascaux), డోర్డోన్య్ ప్రాంతంలోని “ఎద్దుల మందిరం” (Hall of Bulls) సుమారు క్రీ.పూ. 15,000–10,000 కాలానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది.

భారతదేశంలోని భీంబేట్కా శిలాశ్రయాలు వద్ద ఉన్న శిలాచిత్రం

ఈ చిత్రాలలో అనేక వాటి అసలు అర్థం ఇప్పటికీ స్పష్టంగా తెలియదు. కొన్ని ఋతుపరమైన ఆచారాలు లేదా పూజా కార్యక్రమాల కోసం ఉపయోగించబడి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. జంతువుల చిత్రాలతో పాటు కనిపించే సంకేతాలు మాంత్రిక లేదా ఆధ్యాత్మిక ప్రయోజనాలను సూచించే అవకాశముంది. లాస్కో గుహలో కనిపించే బాణాల ఆకారపు గుర్తులను కొందరు క్యాలెండర్ లేదా పంచాంగంకు సంబంధించిన సంకేతాలుగా భావించినప్పటికీ, దీనికి ఖచ్చితమైన ఆధారాలు లేవు.Aczel, Amir D. (2000). The Cave and the Cathedral: How a Real-Life Indiana Jones and a Research Scholar Decoded the Ancient Art of Man. Hoboken: John Wiley & Sons. pp. 157–158.

అయితే మధ్యరాతియుగం (Mesolithic) నాటి కొన్ని చిత్రాల అర్థాన్ని కొంతవరకు స్పష్టంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. వాటిలో ముఖ్యంగా విలుకాళ్లతో కూడిన వ్యవస్థీకృత సమూహాల మధ్య యుద్ధ దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు, స్పెయిన్‌లోని కాస్టెల్యోన్ డే లా ప్లానా ప్రాంతంలోని సింగ్లే డే లా మొలా (Cingle de la Mola) వద్ద ఉన్న “మార్చింగ్ వారియర్స్” (Marching Warriors) అనే శిలాచిత్రం సుమారు క్రీ.పూ. 7,000–4,000 కాలానికి చెందినది. ఇందులో సుమారు 50 మంది విలుకాళ్లు రెండు గుంపులుగా ఒకరినొకరు ఎదుర్కొంటూ క్రమబద్ధంగా నడుస్తున్నట్లు లేదా పరుగెడుతున్నట్లు చూపబడింది. ప్రతి వ్యక్తి ఒక చేతిలో విల్లు, మరొక చేతిలో బాణాల కట్టను పట్టుకుని ఉంటాడు. ఐదుగురు వ్యక్తులతో కూడిన వరుస ఒక గుంపుకు నాయకత్వం వహిస్తుండగా, వారిలో ఒకరు ఎత్తైన కిరీటం పోలిన తలపాగా ధరించి ఉన్నట్లు చిత్రించబడ్డాడు.

ఇతర ప్రాంతాల్లో కనిపించే శిలాచిత్రాల్లో పురుషులు తల అలంకారాలు, మోకాళ్ల అలంకారాలు ధరించి ఉన్నప్పటికీ, మిగిలిన శరీరం నగ్నంగా చిత్రించబడింది. కొన్ని దృశ్యాల్లో బాణాలతో గాయపడిన లేదా మరణించిన యోధులు కూడా కనిపిస్తారు.Martínez, Antonio Beltrán (1982) [1979]. Rock art of the Spanish Levant. The Imprint of Man. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 48–51.

ఈ దృశ్యాలు ఆల్ప్స్ పర్వత ప్రాంతంలో మంచులో భద్రపడి కనుగొనబడిన ఒట్జి ది ఐస్‌మ్యాన్ను గుర్తు చేస్తాయి. అతను రాగియుగానికి చెందిన మమ్మీగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతని వీపులో బాణం గుచ్చుకోవడంతో అధిక రక్తస్రావం జరిగి మరణించినట్లు పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి.

రాతియుగపు ఆచారాలు, విశ్వాసాలు

ప్రధాన వ్యాసాలు: పాతరాతియుగ మతం, చరిత్రపూర్వ మతం, and మాతృదేవత

ఐర్లాండ్‌లోని కౌంటీ క్లేర్లో ఉన్న పౌల్‌నాబ్రోన్ డోల్మెన్

ఆధునిక పరిశోధనలు, రాతియుగానికి చెందిన పురావస్తు అవశేషాల లోతైన విశ్లేషణలు, ఆ కాలపు ప్రజల కొన్ని ఆచారాలు, విశ్వాసాల గురించి సమాచారం అందిస్తున్నాయి. ప్రస్తుతం శాస్త్రవేత్తలు రాతియుగ మానవుల కార్యకలాపాలు కేవలం ఆహారం సేకరించడం, శరీరాన్ని కప్పుకోవడానికి వస్త్రాలు సమకూర్చుకోవడం, నివాసాలను నిర్మించుకోవడం వంటి ప్రాథమిక అవసరాలకే పరిమితం కాలేదని భావిస్తున్నారు.

మరణం, అంత్యక్రియలకు సంబంధించిన ప్రత్యేక కర్మకాండలు ఆచరించబడినట్లు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. అయితే, ఈ ఆచారాల రూపం, నిర్వహణ విధానం ఒక్కో సంస్కృతిలో ఒక్కో విధంగా ఉండేది.Kilroy, Debbie. "Death in the Stone Age". gethistory.co.uk (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 7 August 2025.

మెగాలిథిక్ సమాధులు, బహు గదులు కలిగిన సమాధి నిర్మాణాలు, అలాగే ఒకే గది కలిగిన డోల్మెన్లు ప్రధానంగా అంత్యక్రియల కోసం నిర్మించబడిన సమాధులు. వీటిలో భారీ రాతి పలకలను మరికొన్ని పెద్ద రాతి పలకాలపై అమర్చి నిర్మాణాలు రూపొందించేవారు. ఇలాంటి సమాధులు ఐరోపా, ఆసియాలోని అనేక ప్రాంతాల్లో కనుగొనబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా నవీన రాతియుగం, కాంస్య యుగంలో నిర్మించబడ్డాయి.

ఆధునిక ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో రాతియుగం

రాతియుగాన్ని ఊహాత్మకంగా చిత్రించిన విక్టర్ వాస్నెత్సోవ్ రచన

రాతియుగం గురించి ప్రజల్లో ఏర్పడిన సాధారణ భావనలో గుహామానవుడు (Caveman) ఒక ముఖ్యమైన ప్రతీకగా మారింది. ఉదాహరణకు, 2003లో ప్రసారమైన మానవ పరిణామాన్ని వివరిస్తున్న డాక్యుమెంటరీ ధారావాహిక Walking with Cavemen రాతియుగాన్ని ప్రధాన నేపథ్యంగా తీసుకుంది. అయితే, అందులో చివరి భాగంలో మాత్రమే గుహల్లో నివసించే మానవులను చూపించారు.

ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో, ముఖ్యంగా కార్టూన్లు, సినిమాలు, కంప్యూటర్ ఆటలలో, మనుషులు, డైనోసార్లు ఒకే కాలంలో జీవించారనే భావనను తరచుగా చిత్రిస్తారు. ది ఫ్లింట్‌స్టోన్స్, వన్ మిలియన్ ఇయర్స్ బి.సి., చక్ రాక్ వంటి రచనల్లో ఈ విధమైన చిత్రణ కనిపిస్తుంది. అయితే, మానవ పూర్వజాతులు, పక్షులుకాని డైనోసార్‌లు ఒకే సమయంలో జీవించారనే భావనకు ఎలాంటి శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు.

రాతియుగ జీవితాన్ని చిత్రించిన ఇతర ప్రముఖ రచనల్లో జీన్ ఎం. ఆవెల్ రచించిన అత్యధికంగా అమ్ముడైన Earth's Children పుస్తక శ్రేణి ఒకటి. ఈ కథలు పాతరాతియుగం నేపథ్యంలో సాగుతాయి, పురావస్తు, మానవశాస్త్రం ఆధారాలపై సడలించిన రూపంలో నిర్మించబడ్డాయి.

1981లో జీన్-జాక్ అన్నో దర్శకత్వంలో రూపొందిన Quest for Fire చిత్రం, తమ అగ్నిని కోల్పోయిన తర్వాత దానిని తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నించే ప్రారంభ హోమో సేపియన్స్ సమూహం కథను వివరిస్తుంది.

21వ శతాబ్దంలో రచయిత్రి మిషెల్ పేవర్ రచించిన Chronicles of Ancient Darkness నవలల శ్రేణి, నవీన రాతియుగానికి చెందిన ఇద్దరు పిల్లలు ఒక జోస్యాన్ని నెరవేర్చేందుకు, తమ తెగను రక్షించేందుకు చేసిన సాహసాలను చిత్రిస్తుంది.

మూలాలు

Barham, Lawrence; Mitchell, Peter (2008). The First Africans: African Archaeology from the Earliest Toolmakers to Most Recent Foragers. Cambridge World Archaeology. Oxford: Oxford University Press. Belmaker, Miriam (March 2006). Community Structure through Time: 'Ubeidiya, a Lower Pleistocene Site as a Case Study (Thesis). Paleoanthropology Society. Clark, J. Desmond (1970). The Prehistory of Africa. Ancient People and Places, Volume 72. New York; Washington: Praeger Publishers. Deacon, Hilary John; Deacon, Janette (1999). Human Beginnings in South Africa: Uncovering the Secrets of the Stone Age. Walnut Creek, California: Altamira Press. Camps i Calbet, Marta; Chauhan, Parth R., eds. (2009). Sourcebook of Paleolithic Transitions: Methods, Theories, and Interpretations. Springer. Shea, John J. (2010). Out of Africa I: The First Hominin Colonization of Eurasia. Springer.

మరింత చదవండి

Piccolo, Salvatore (2013). Ancient Stones: The Prehistoric Dolmens of Sicily. Thornham, Norfolk: Brazen Head Publishing. Scarre, Christopher, ed. (1988). Past Worlds: The Times Atlas of Archaeology. London: Times Books. Schick, Kathy D.; Toth, Nicholas (1993). Making Silent Stones Speak: Human Evolution and the Dawn of Technology. New York: Simon & Schuster.

బాహ్య లింకులు

The Stone Age in North America — ఉత్తర అమెరికాలో రాతియుగం, Warren K. Moorehead, 1910. The Stone Age — Robert A. Giusepi రచన. "Stone Age Hand-axes". "Stone Age Habitats". "Pan-African Archaeological Association". "Society of Africanist Archaeologists". "The ASA". Association of Social Anthropologists of the UK and Commonwealth. మానవ పరిణామ కాలరేఖ (ఇంటరాక్టివ్) – స్మిత్సోనియన్ జాతీయ సహజ చరిత్ర సంగ్రహాలయం.