Jump to content

శైలోద్భవ రాజవంశం

వికీపీడియా నుండి
శైలోద్భవ రాజవంశం

సుమారు సా.శ. 6వ శతాబ్దం–సుమారు సా.శ. 8వ శతాబ్దం
రాజధానిబానాపూర్
మతం
హిందూ మతం
ప్రభుత్వంరాచరికం
చారిత్రిక కాలంప్రాచీన భారతదేశం
• స్థాపన
సుమారు సా.శ. 6వ శతాబ్దం
• పతనం
సుమారు సా.శ. 8వ శతాబ్దం
Preceded by		 Succeeded by
గుప్త సామ్రాజ్యం
గౌడ రాజ్యం
భౌమ-కర రాజవంశం

శైలోద్భవ రాజవంశం 6వ-8వ శతాబ్దాల మధ్య తూర్పు భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. వీరి ప్రధాన భూభాగాన్ని కొంగోడ-మండల అని పిలిచేవారు, ఇందులో ఒడిశా రాష్ట్రంలోని ప్రస్తుత గంజాం, ఖుర్దా, పూరీ జిల్లాల్లోని భాగాలు ఉన్నాయి. వీరి రాజధాని కొంగోడలో ఉండేది, ఇది ఆధునిక బానాపూర్‌గా గుర్తించబడింది. రాజవంశపు తొలి పాలకులు గుప్తులు, విగ్రహాలు, ముద్గలులు, శశాంకుడికి సామంతులుగా ఉన్నారు. శైలోద్భవ పాలకుడు రెండవ మాధవరాజు సా.శ. 620 తర్వాత కొద్దికాలానికే సార్వభౌమాధికారాన్ని పొందినట్లు కనిపిస్తుంది. ఈ రాజవంశం 8వ శతాబ్దంలో క్షీణించింది, వారి భూభాగం భౌమ-కర రాజవంశం పాలనలోకి వచ్చింది.

ఆవిర్భావం

[మార్చు]
సహస్రలింగం, పరుశురామేశ్వర ఆలయంలోని ఒక శివలింగం, ఇది 1000 సూక్ష్మ శివలింగాలతో చెక్కబడింది.

"శైలోద్భవ" అనే పదానికి అక్షరాలా "రాళ్ల నుండి పుట్టినవారు" అని అర్థం.[1] శైలోద్భవ శాసనాలు రాజవంశం ఆవిర్భావానికి సంబంధించి కింది పురాణాన్ని వివరిస్తాయి: కళింగానికి చెందిన ప్రసిద్ధ వ్యక్తి అయిన పులిందసేన, భూమిని పాలించగల వ్యక్తిని సృష్టించమని స్వయంభు దేవుడిని ప్రార్థించాడు. ఈ ప్రార్థన ఫలితంగా ఒక శిల నుండి రాజవంశ స్థాపకుడు శైలోద్భవుడు ఉద్భవించాడు. ఒక శాసనంలో ఆ దేవుడిని హరుడు (శివుడు) గా గుర్తించారు.[2]

పులిందసేనుడిని ప్రాచీన పులింద తెగతో ముడిపెడుతూ, ఈ పురాణం రాజవంశపు గిరిజన మూలాలను ప్రతిబింబిస్తుందని ఉపేందర్ సింగ్ వంటి చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడ్డారు. శిల నుండి ఉద్భవించిన కథాంశం రాజవంశం మొదట రాతి భూభాగం ఉన్న ప్రాంతంలో ఉద్భవించిందని సూచించవచ్చు: శైలోద్భవ శాసనాలు మహేంద్ర పర్వతాన్ని రాజవంశ కుల-గిరి (పాలకుల పర్వతం) గా పేర్కొన్నాయి. శివుని ప్రస్తావన పాలకులందరూ శైవులని చూపిస్తుంది.[2] పతిత్ పబన్ మిశ్రా కూడా శైలోద్భవులు గిరిజన సంతతికి చెందినవారని సూచిస్తున్నారు.[3]

చరిత్ర

[మార్చు]

రాజవంశం గురించిన చాలా సమాచారం దాని పదహారు రాగి-ఫలక శాసనాల నుండి లభిస్తుంది. ఈ సమాచారం స్మారక కట్టడాలు, విదేశీ యాత్రికుల ఖాతాల వంటి ఇతర మూలాల ద్వారా ధృవీకరించబడింది.[4]

సామంతులుగా

[మార్చు]
పటం
శైలోద్భవ శాసనాలు దొరికిన ప్రదేశాలు

శైలోద్భవులు ప్రస్తుత గంజాం చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన ప్రాంతాన్ని పాలించారు; ఈ ప్రాంతం వారి పాలనలో కొంగోడ-మండలగా ప్రసిద్ధి చెందింది.[5] అంతకుముందు, సుమారు సా.శ. 570-71 (గుప్త శకం 250) ప్రాంతంలో, ఈ ప్రాంతాన్ని అభయ వంశానికి చెందిన ధర్మరాజు నియంత్రించేవాడు, ఇతను గుప్తుల ప్రతినిధులుగా ఉన్న విగ్రహ వంశానికి సామంతుడిగా పరిపాలించాడు.[6][7] తరువాత దీనిని పాక్షిక స్వతంత్ర రాజు చరమపరాజు పాలించాడు.[4] శైలోద్భవ పాలకుడు రెండవ మాధవరాజు సా.శ. 620-21 నాటి శాసనంలోని పరిచయ భాగం అభయ వంశానికి చెందిన ధర్మరాజు సా.శ. 570-71 సుమండల శాసనాన్ని పోలి ఉంటుంది.[8] అభయ వంశానికి చెందిన ధర్మరాజు, చరమపరాజులు తరువాత శైలోద్భవ అని పిలువబడే కుటుంబానికి చెందిన సభ్యులని చరిత్రకారుడు స్నిగ్ధా త్రిపాఠి సిద్ధాంతీకరించారు. గౌడ రాజు శశాంకుడు ఈ ప్రాంతాన్ని జయించక ముందు, ఈ కుటుంబానికి చెందిన పాలకులు విగ్రహ, ముద్గల రాజవంశాల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు.[4]

శైలోద్భవ శాసనాలు పౌరాణిక స్థాపకుడైన శైలోద్భవ వారసులను అరణభీత (రణభీత), మొదటి సైన్యభీత (మొదటి మాధవరాజు), యశోభీత (అయశోభీత), మాధవవర్మ (రెండవ మాధవరాజు లేదా రెండవ సైన్యభీత) అని పేర్కొన్నాయి.[9] సా.శ. 620-21 నాటి (గుప్త శకం 300) రెండవ మాధవరాజు శాసనం అతను శశాంకుడికి సామంతుడు అని చూపుతుంది.[6] అతని పూర్వీకులైన మొదటి మాధవరాజు, అయశోభీత కూడా శశాంకుడికి సామంతులు అయి ఉండవచ్చు, అయితే దీనిని కచ్చితంగా చెప్పలేము.[10] చరిత్రకారుడు ఎస్. సి. బెహెరా అయశోభీతను చరమపరాజుగా గుర్తించడానికి ప్రయత్నించారు.[10]

సార్వభౌమాధికారులుగా

[మార్చు]

శైలోద్భవ భూభాగాన్ని కొంగోడ-మండల అని పిలిచేవారు. ప్రస్తుత ఒడిశాను జయించిన తరువాత, గౌడ రాజు శశాంకుడు కొంగోడ-మండల ప్రావిన్స్‌ను సృష్టించాడని, ఈ ప్రాంతానికి రెండవ మాధవరాజును తన సామంతుడిగా నియమించాడని చరిత్రకారుడు స్నిగ్ధా త్రిపాఠి సిద్ధాంతీకరించారు.[4] ఈ ప్రావిన్స్ ప్రస్తుత గంజాం, ఖుర్దా, పూరీ జిల్లాల చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది. రాజవంశపు శాసనాల ప్రకారం దీని రాజధాని కొంగోడ సాలిమ నది ఒడ్డున ఉంది. ఈ పట్టణాన్ని ఆధునిక బానాపూర్‌గా, నదిని ఆధునిక సలియా నదిగా గుర్తించారు.[11]

రెండవ మాధవరాజు ఖుర్దా శాసనం ఏ సార్వభౌమాధికారిని ప్రస్తావించనందున, అతను సా.శ. 620 తర్వాత కొద్దికాలానికే స్వాతంత్ర్యం పొంది ఉండవచ్చు. ఇది అతనిని సకల-కళింగాధిపతి (మొత్తం కళింగకు ప్రభువు) గా వర్ణిస్తుంది, అయితే అతను వాస్తవానికి మొత్తం కళింగను జయించాడని నిరూపించడానికి ఆధారాలు లేవు (సమకాలీన గంగా రాజు ఇంద్రవర్మ కూడా మొత్తం కళింగను జయించాడని పేర్కొన్నాడు).[12] హర్షుడు, భాస్కరవర్మలతో శశాంకుడి వివాదాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని రెండవ మాధవరాజు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని ఉండవచ్చు.[13] అతను గంగా భూభాగంలోని కొంత భాగాన్ని కూడా కలుపుకుని ఉండవచ్చు, అయినప్పటికీ ఈ విజయం తాత్కాలికం అయి ఉండాలి.[9] తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకోవడానికి బహుశా అతను అశ్వమేధ, ఇతర యాగాలు చేసినట్లు అతని శాసనాలు పేర్కొంటున్నాయి.[14]

పరుశురామేశ్వర ఆలయ శిల్పాలు

తన పాలన తర్వాతి భాగంలో రెండవ మాధవరాజు జారీ చేసిన శాసనాలు శైలోద్భవ రాజవంశం మూలాల పురాణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.[9] సమకాలీన ఆచారాలకు అనుగుణంగా, రాజవంశం స్వతంత్రంగా మారిన తర్వాత ఒక ఆస్థాన కవి ఈ పౌరాణిక మూలాన్ని కల్పించి ఉండవచ్చు.[1] ఈ శాసనాల పరిచయ భాగం పద్య రూపంలో ఉంటుంది (మునుపటి శాసనాలలో ఉన్న వచన రూపానికి బదులుగా). ఈ పద్య శైలి రెండవ పులకేశి ఐహోల్ శాసనంలో ఉన్న శైలిని పోలి ఉంటుంది (శశాంకుడి మరణం తర్వాత హర్షుడు ఈ ప్రాంతంపై దండెత్తి ఉండవచ్చు, తరువాత పులకేశి హర్షుడిని ఓడించాడు).[12]

రెండవ మాధవరాజు పాలనలో, సుమారు సా.శ. 638 ప్రాంతంలో, చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కొంగోడను (దీనిని అతను కాంగ్-ఉ-టో అని పిలిచాడు) సందర్శించాడు. అతను దానిని ఈ విధంగా వివరించాడు:[15]

“ ఈ దేశ సరిహద్దులలో పర్వతాలకు ఆనుకుని, సముద్రానికి సమీపంగా నిర్మించబడిన పదుల సంఖ్యలో చిన్న పట్టణాలు ఉన్నాయి. నగరాలు బలంగా, ఎత్తుగా ఉన్నాయి; సైనికులు ధైర్యవంతులు, సాహసోపేతమైనవారు; వారు పొరుగు ప్రావిన్సులను బలప్రయోగంతో పాలిస్తారు, కాబట్టి ఎవరూ వారిని ఎదిరించలేరు. సముద్రానికి ఆనుకుని ఉన్న ఈ దేశంలో అరుదైన, విలువైన వస్తువులు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. వీరు వాణిజ్య లావాదేవీలలో కౌరీ గుల్లలు, ముత్యాలను ఉపయోగిస్తారు. ”

రెండవ మాధవరాజు తరువాత అతని కుమారుడు మధ్యమరాజు (రెండవ అయశోభీత) పాలకుడయ్యాడు, అతని శాసనాలు కూడా అతను అశ్వమేధ, ఇతర యాగాలు చేసినట్లు పేర్కొంటున్నాయి.[16] అతను కనీసం 26 సంవత్సరాలు (7వ శతాబ్దం చివరి వరకు) పరిపాలించాడని, అతని పాలన ప్రశాంతంగా, సంపన్నంగా సాగిందని శాసన ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.[17]

మధ్యమరాజు తరువాత అతని కుమారుడు ధర్మరాజు (మానభీత) పాలకుడయ్యాడు. ధర్మరాజు శాసనాల ప్రకారం, సింహాసనాన్ని పొందడానికి అతను ఫాసికా వద్ద తన అన్నయ్య మాధవను (మూడవ మాధవరాజు) ఓడించాడు. తన ఓటమి తరువాత, మాధవ పారిపోయి తీవర రాజు ఆశ్రయం పొందాడు, కానీ ధర్మరాజు మాధవ, తీవర ఇద్దరినీ చంపాడు.[18] ధర్మరాజు బలమైన పాలకుడు, కనీసం 30 సంవత్సరాలు పరిపాలించాడు.[19] నిమినా (నివినా) శాసనంలో, అతను పరమభట్టారక, మహారాజాధిరాజ, పరమేశ్వర అనే రాచరిక బిరుదులను స్వీకరించాడు.[20]

పతనం

[మార్చు]

శైలోద్భవ రాజ్యం విచ్ఛిన్నం ధర్మరాజు పాలన చివరి రోజుల్లో ప్రారంభమైందని భావిస్తారు. అతని వారసుడు అతని కుమారుడు రెండవ మధ్యమరాజు (మూడవ అయశోభీత), ఇతనికి వారసులు లేరు. మూడవ మధ్యమరాజు జారీ చేసిన తరువాతి శాసనం ప్రకారం, అతనికి అల్లపరాజు అనే పితృసంబంధిత బంధువు ఉన్నాడు, బహుశా అతను మూడవ మాధవరాజు కుమారుడు అయి ఉండవచ్చు. ఈ శాసనం అల్లపరాజు కుమారుడు తైలపనిభుడిని యువరాజుగా వివరిస్తుంది.[21] అల్లపరాజు లేదా తైలపనిభ ఎప్పుడైనా సింహాసనాన్ని అధిష్టించారో లేదో తెలియదు: వారు బహుశా అకాల మరణం చెంది ఉండవచ్చు.[22]

ఈ రాజవంశానికి సంబంధించి తెలిసిన చివరి సభ్యుడు మూడవ మధ్యమరాజు, ఇతను బహుశా తైలపనిభ కుమారుడు అయి ఉండవచ్చు.[23] 8వ శతాబ్దంలో శైలోద్భవులు అదృశ్యమయ్యారు. వారి భూభాగం శ్వేతక గంగా రాజవంశంలో భాగమైనట్లు కనిపిస్తుంది, వారు కొంతకాలం భౌమ-కర రాజు ఉన్మత్తకేశరికి సామంతులుగా ఉన్నారు. 786-77 నాటి శాసనం ప్రకారం, రణక విశవర్ణవ కొంగోడ-మండలకు సామంతుడిగా నియమించబడ్డాడు, ఇది ఇప్పుడు భౌమ-కర రాజ్యంలోని ఒక ప్రావిన్స్.[24]

కొందరు రచయితలు ఆగ్నేయాసియాలోని శైలేంద్ర రాజవంశంతో, ప్రస్తుత బాలాఘాట్ జిల్లాలోని రాజ్యాన్ని పాలించిన శైలవంశ రాజవంశంతో శైలోద్భవులను ముడిపెట్టడానికి ప్రయత్నించారు. అయితే, ఈ పరికల్పనలకు ఎలాంటి కచ్చితమైన ఆధారాలు లేవు.[25]

మతం

[మార్చు]
పరుశురామేశ్వర ఆలయం

శైలోద్భవ పాలకులు శైవ మతాన్ని ఆచరించారు. రాజవంశ స్థాపకుడు శివుని నుండి ఉద్భవించాడని వారి మూలాలకు సంబంధించిన పురాణం చెబుతోంది. అదనంగా, శైలోద్భవ శాసనాలు శివుని ప్రార్థనతో ప్రారంభమవుతాయి, ముద్రపై శైవ ఎద్దు (నంది) ఆకృతిని కలిగి ఉంటాయి, రాజును పరమ-మహేశ్వర (శివ భక్తుడు) గా వివరిస్తాయి.[2]

భువనేశ్వర్‌లోని అత్యంత పురాతనమైన దేవాలయం — పరుశురామేశ్వర శివాలయం — బహుశా రెండవ మాధవరాజు పాలనలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చు.[26]

పాలకుల జాబితా

[మార్చు]

శైలోద్భవ శాసనాలు కింది వంశావళిని అందిస్తాయి:[27]

  • శైలోద్భవ (పౌరాణిక స్థాపకుడు)
  • రణభీత (అరణభీత), పాలన సుమారు 6వ శతాబ్దం
  • మహారాజ మహాసామంత మొదటి మాధవరాజు (మొదటి సైన్యభీత లేదా మొదటి మాధవవర్మ)
  • మహారాజ యశోభీత (మొదటి అయశోభీత); ఎస్.సి. బెహెరా ఇతనిని చరమపరాజుగా గుర్తించారు
  • మహారాజ మహాసామంత (తరువాత సకల-కళింగాధిపతి) రెండవ మాధవరాజు (రెండవ మాధవవర్మ, మాధవేంద్ర, రెండవ సైన్యభీత), పాలన సుమారు 620-21 నుండి 670-71 వరకు
  • మొదటి మధ్యమరాజు (రెండవ అయశోభీత), సుమారు 670-71 నుండి 7వ శతాబ్దం చివరి వరకు
  • మూడవ మాధవవర్మ (మాధవ)
  • పరమభట్టారక - మహారాజాధిరాజ - పరమేశ్వర రెండవ ధర్మరాజు (మానభీత), సుమారు 726-727 వరకు పాలించాడు
  • రెండవ మధ్యమరాజు (మూడవ అయశోభీత, రణక్షోభ)
  • అల్లపరాజు
  • తైలపనిభ
  • మూడవ మధ్యమరాజు

శాసనాలు

[మార్చు]

శైలోద్భవ రాజవంశానికి చెందిన కింది శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి:[28]

దొరికిన ప్రదేశం జారీ చేసినవారు తేదీ
గంజాం రెండవ మాధవరాజు గుప్త శకం 300 (సా.శ. 620-21)
ఖుర్దా రెండవ మాధవరాజు తెలియదు
బుగుడ రెండవ మాధవవర్మ తెలియదు
పురుషోత్తంపూర్ రెండవ మాధవవర్మ పాలనా సంవత్సరం 13
పూరీ రెండవ మాధవవర్మ పాలనా సంవత్సరం 13
తెలియదు (ప్రస్తుతం కటక్ మ్యూజియంలో ఉంది) రెండవ మాధవవర్మ పాలనా సంవత్సరం 50
బానాపూర్ మొదటి మధ్యమరాజు తెలియదు
పారికుడ్ మొదటి మధ్యమరాజు పాలనా సంవత్సరం 26
రాన్పూర్ ధర్మరాజు పాలనా సంవత్సరం 3
నిమినా (నివినా) ధర్మరాజు పాలనా సంవత్సరం 9(?)
బానాపూర్ ధర్మరాజు తెలియదు
పూరీ ధర్మరాజు పాలనా సంవత్సరం 12
చండేశ్వర్ ధర్మరాజు పాలనా సంవత్సరం 18
తెలియదు (కొండెడ్డ వద్ద జారీ చేయబడింది) ధర్మరాజు పాలనా సంవత్సరం 30
తెక్కలి మూడవ మధ్యమరాజు తెలియదు
ధరకోట్ తెలియదు తెలియదు

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ 1.0 1.1 Snigdha Tripathy 1997, p. 68.
  2. ↑ 2.0 2.1 2.2 Upinder Singh 2008, p. 567.
  3. ↑ Mishra, Patit Paban (1997). "Critique of Indianization Theory". Proceedings of the Indian History Congress. 58. Indian History Congress: 805. JSTOR 44144025.
  4. ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 Snigdha Tripathy 1997, p. 61.
  5. ↑ Snigdha Tripathy 1997, pp. 60, 72.
  6. ↑ 6.0 6.1 Snigdha Tripathy 1997, p. 60.
  7. ↑ Tripathi, Snigdha (1986). Early and Medieval Coins and Currency System of Orissa, Circa 300 B.C. to 1568 A.D. p. 65.
  8. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 62.
  9. ↑ 9.0 9.1 9.2 Snigdha Tripathy 1997, p. 65.
  10. ↑ 10.0 10.1 Snigdha Tripathy 1997, p. 63.
  11. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 83.
  12. ↑ 12.0 12.1 Snigdha Tripathy 1997, pp. 64–65.
  13. ↑ Panigrahi, Krishna Chandra. History of Orissa. pp. 52, 53, 54.
  14. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 67.
  15. ↑ Snigdha Tripathy 1997, pp. 72–73.
  16. ↑ Snigdha Tripathy 1997, pp. 74–75.
  17. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 75.
  18. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 76.
  19. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 77.
  20. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 79.
  21. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 80.
  22. ↑ Snigdha Tripathy 1997, pp. 80–81.
  23. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 81.
  24. ↑ Snigdha Tripathy 1997, p. 82.
  25. ↑ Snigdha Tripathy 1997, pp. 85–86.
  26. ↑ Ravi Kalia 1994, p. 21.
  27. ↑ Snigdha Tripathy 1997, pp. 62–82.
  28. ↑ Snigdha Tripathy 1997, pp. xi–xii.

బిబ్లియోగ్రఫీ

[మార్చు]

మరింత చదవడానికి

[మార్చు]
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=శైలోద్భవ_రాజవంశం&oldid=4791624" నుండి వెలికితీశారు