శ్రీలంక చరిత్ర

శ్రీలంక చరిత్ర శ్రీలంకతో పాటు దాని చుట్టుపక్కల ఉన్న దక్షిణాసియా, ఆగ్నేయాసియా, హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతాలను కూడా కవర్ చేస్తుంది.

శ్రీలంక చరిత్రపూర్వ కాలం 125,000 సంవత్సరాల క్రితం నుండి, బహుశా 500,000 సంవత్సరాల క్రితం నుండి ఉండవచ్చు.^[1] శ్రీలంకలో కనుగొనబడిన ప్రాచీన మానవుల (బలంగొడ మనిషి) అవశేషాలు 35,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటివని తెలుస్తోంది. క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దంలో ఇండో-ఆర్యన్లు ఇక్కడ స్థిరపడక ముందు చరిత్ర గురించి పెద్దగా సమాచారం లేదు. దీవిలో స్థిరపడిన వారి ప్రారంభ చరిత్ర, ప్రాచీన కాలం గురించి జాతీయ గ్రంథాలైన మహావంశం, దీపవంశం, చుళవంశం లాంటి గ్రంథాలలో కనిపిస్తుంది.^[2]^[3]

పాళీ భాషలో రాయబడిన మహావంశం ప్రకారం, శ్రీలంకకు పూర్వ నివాసులు యక్షులు, నాగులు. క్రీస్తుపూర్వం 543లో విజయ అనే యువరాజు 700 మంది అనుచరులతో ఈ ద్వీపానికి రావడంతో సింహళీయుల చరిత్ర ప్రారంభమైందని సాంప్రదాయకంగా చెబుతారు. వంగ దేశం (ప్రస్తుత బెంగాల్) నుండి బహిష్కరించబడిన తర్వాత విజయ ఇక్కడికి వచ్చాడని చెబుతారు. ఆ తర్వాత విజయ సింహళ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఇది శ్రీలంక చారిత్రక కాలాన్ని ప్రారంభించింది. అనురాధపుర కాలంలో (క్రీ.పూ 377–1017) బౌద్ధమతం క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దంలో భారతీయ సామ్రాట్ అశోకుడి కుమారుడైన మహేంద్రుని (బౌద్ధ సన్యాసి) ద్వారా ప్రవేశపెట్టబడింది.

దక్షిణ భారతదేశానికి దగ్గరగా ఉండటం వల్ల, క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దం నుండి శ్రీలంక రాజకీయాలు, వాణిజ్యంపై ద్రావిడుల ప్రభావం చాలా ఎక్కువగా ఉండేది. అనురాధపుర రాజ్యానికి, దక్షిణ భారతదేశానికి మధ్య వాణిజ్య సంబంధాలు బహుశా ప్రాచీన కాలం నుండి ఉండేవి.^[4]^[5] అనురాధపుర రాజ్యంలో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి దక్షిణ భారతీయుల ప్రయత్నాలు ప్రధానంగా ఆ దేశ లాభదాయకమైన బాహ్య వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించాలనే ఉద్దేశ్యంతో జరిగాయని చెప్పవచ్చు.^[4] సా.శ. 5వ శతాబ్దం నుండి, తమిళ కిరాయి సైనికులను సింహళ చక్రవర్తుల సేవ కోసం ద్వీపానికి తీసుకువచ్చారు.^[4]^[6] ఇది 11వ శతాబ్దంలో చోళుల ఆక్రమణకు దారితీసి అనురాధపుర రాజ్యం పతనంలో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.

రాజరాజ చోళుని ఆధ్వర్యంలో 993 AD లో అనురాధపుర రాజ్యంపై దాడి జరిగింది, చోళ సైన్యం రాజ్యాన్ని జయించి చోళ సామ్రాజ్యంలో కలుపుకుంది. 1017 నాటికి ద్వీపంలో ఎక్కువ భాగం జయించబడింది, ఇది చోళ సామ్రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్స్‌గా మారింది, దీని ద్వారా శ్రీలంకలో పొలొన్నరువ కాలం (1017-1232) ప్రారంభమైంది. అయితే 1070లో కిత్తి (తరువాత మొదటి విజయబాహు) నాయకత్వంలో జరిగిన సింహళీయుల ప్రతిఘటన ద్వారా చోళుల ఆక్రమణను అంతం చేశారు. 10వ శతాబ్దం నుండి శ్రీలంకలో తమిళులు స్థిరపడటం పెరిగింది. ఇది మొదట్లో తక్కువే అయినా, ఆ తర్వాత ఉత్తర శ్రీలంకలో స్థిరపడిన తమిళ సమాజానికి ఇది ఒక పునాదిగా మారింది.

పొలొన్నరువలో ఉన్న సింహళ రాజ్యం రెండు శతాబ్దాల కంటే తక్కువ కాలం మాత్రమే నిలిచింది. దాని చివరి గందరగోళ దశలో 1215లో దక్షిణ భారతదేశం నుండి మరో దాడి జరిగింది. ఈ దాడి సింహళీయులు తమ ప్రాచీన రాజధానిని విడిచిపెట్టి, దక్షిణాన ఉన్న పర్వత ప్రాంతాలకు పారిపోయేలా చేసింది. ఈ దాడి సింహళీయుల కేంద్రీకృత అధికారాన్ని నాశనం చేసింది. ఇది పరివర్తన కాలాన్ని (1232-1597) ప్రారంభించింది. ఈ కాలంలో వరుసగా పలు రాజధానులు మారుతూ వచ్చాయి. దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన పాండ్యులు ఉత్తర శ్రీలంకలో జాఫ్నా రాజ్యాన్ని బఫర్ స్టేట్‌గా స్థాపించారు.

పదహారవ శతాబ్దపు సంక్షోభం (1521-1597) విజయబా కొల్లయ (కోట్టె రాజ్య విభజన) తో ప్రారంభమైంది. దేశం ముగ్గురు సోదరుల మధ్య విభజించబడింది, దీనివల్ల వారసత్వ యుద్ధాలు జరిగాయి. అదే సమయంలో పోర్చుగీసు వారు శ్రీలంక అంతర్గత వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకుని, సముద్ర తీర ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించారు. వారు ద్వీపం లాభదాయకమైన బాహ్య వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడానికి ప్రయత్నించారు. ఈ సంక్షోభం స్వల్పకాలికమైన కానీ ప్రభావవంతమైన సీతావక రాజ్యం పతనంతో ముగిసింది. 1597 నాటికి జాఫ్నా రాజ్యంతో సహా శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉనికిలో ఉన్న మూడు రాజ్యాలలో రెండింటిపై పోర్చుగీస్ ఆధిపత్యం సాధించారు. స్వతంత్రంగా నిలిచిన ఏకైక సింహళ రాజ్యం కాండీ రాజ్యం మాత్రమే, దీంతో కాండ్యన్ కాలం (1597-1815) ప్రారంభమైంది.

ఎనభై ఏళ్ల యుద్ధంలో డచ్ జోక్యం కారణంగా పోర్చుగీసు వారు శ్రీలంకలో తమ ఆస్తులను కోల్పోయారు. తరువాత డచ్ స్థానంలో బ్రిటీష్ వారు వచ్చారు. కాండ్యన్ యుద్ధాలు, అప్పటి సింహళ చక్రవర్తి, కాండ్యన్ కులీనుల మధ్య అంతర్గత పోరాటం తరువాత, ద్వీపం చివరిసారిగా ఏకమైంది. 1815 లో బ్రిటిష్ వలస పాలనలోకి వచ్చింది (కాండ్యన్ కన్వెన్షన్), దీనితో బ్రిటిష్ సిలోన్ కాలం (1815-1948) ప్రారంభమైంది. బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా 1818, 1848 లో సాయుధ ప్రతిఘటనలు జరిగాయి. 1948 లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం లోని డొమినియన్‌గా స్వాతంత్ర్యం మంజూరు చేయబడినప్పుడు స్థానిక సార్వభౌమాధికారం మరోసారి సాధించబడింది. 1972 లో శ్రీలంక గణతంత్ర రాజ్యంగా మారింది. 1978 లో ఒక రాజ్యాంగం ప్రవేశపెట్టబడింది, ఇది శ్రీలంకను ఏకకేంద్రక అర్ధ-అధ్యక్ష రాజ్యాంగ గణతంత్ర రాజ్యంగా మార్చింది. 1970లు, 80లలో 1971లో, 1987-89లో సాయుధ తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. 25 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగిన అంతర్యుద్ధం 2009లో ముగిసింది.

భౌగోళిక నేపథ్యం

శ్రీలంక టోపోగ్రాఫిక్ మ్యాప్

శ్రీలంక అవపాతం, నీటిపారుదల మ్యాప్

శ్రీలంక ఇండియన్ ప్లేట్‌పై ఉంది, ఇది గతంలో ఇండో-ఆస్ట్రేలియన్ ప్లేట్‌లో భాగంగా ఉన్న ఒక ప్రధాన టెక్టోనిక్ ప్లేట్.^[7] ఇది బంగాళాఖాతానికి నైరుతిలో హిందూ మహాసముద్రంలో, 5°, 10°N అక్షాంశాలు, 79°, 82°E రేఖాంశాల మధ్య ఉంది.^[8]^[9] శ్రీలంక, భారత ఉపఖండ ప్రధాన భూభాగం నుండి మన్నార్ సింధుశాఖ, పాక్ జలసంధి ద్వారా వేరు చేయబడింది. హిందూ పురాణాల ప్రకారం భారత ప్రధాన భూభాగం, శ్రీలంక మధ్య రామసేతు అనే భూ వంతెన ఉండేది. ఇప్పుడు అది సముద్ర మట్టానికి పైన ఉన్న సున్నపురాయి ఇసుకదిబ్బల గొలుసుగా మాత్రమే మిగిలింది.^[10] ఇది 1480 AD వరకు కాలినడకన దాటడానికి వీలుగా ఉండేదని, తుఫానుల వల్ల ఆ కాలువ లోతుగా మారిందని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.^[11]^[12]

శ్రీలంకలో 103 నదులు ఉన్నాయి. వీటిలో పొడవైనది మహావలి నది, ఇది 335 కి.మీ (208 మైళ్ళు) పొడవు ఉంటుంది. ఈ జలమార్గాల వల్ల 10 మీటర్లు అంతకంటే ఎత్తైన 51 సహజ జలపాతాలు ఉన్నాయి. అత్యంత ఎత్తైన జలపాతం బంబరకంద జలపాతం, దీని ఎత్తు 263 మీ.

శ్రీలంకలో 45 నదీ ముఖద్వారాలు, 40 ఉప్పునీటి సరస్సులు ఉన్నాయి. పర్యావరణపరంగా చూస్తే, శ్రీలంక 25 జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. చిన్న దేశం అయినప్పటికీ, ఆసియాలోనే అత్యధిక జీవవైవిధ్య సాంద్రత కలిగిన దేశం. ఇక్కడ వివిధ రకాల మొక్కలు, జంతు జాతులు ఉన్నాయి, వాటిలో చాలా వాటికి ఇది స్థానికం (Endemic). శ్రీలంకలో 24 వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు ఉన్నాయి, వీటిలో ఆసియా ఏనుగులు, చిరుతపులులు, ఎలుగుబంట్లు వంటి అనేక జాతులు రక్షించబడుతున్నాయి.

ముఖ్యంగా యాళ నేషనల్ పార్క్, విల్ పట్టు నేషనల్ పార్క్ వంటి ప్రదేశాలలో అనేక అడవి జంతువులు, పక్షులు రక్షించబడుతున్నాయి. శ్రీలంకకు నాలుగు బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు ఉన్నాయి. సింహరాజ అటవీ రిజర్వ్ అనేది అందులో ఒక ముఖ్యమైన బయోస్పియర్ రిజర్వ్, ఇది అనేక రకాల పక్షులు, రెయిన్‌ఫారెస్ట్ జీవజాతులకు నిలయం. 1920లలో 49% ఉన్న శ్రీలంక అటవీ విస్తీర్ణం, 2009 నాటికి సుమారు 24% కి తగ్గింది.

చరిత్రపూర్వ శ్రీలంక

ఇనుప యుగానికి ముందు (క్రీ.పూ. ~1000 కి ముందు)

శ్రీలంక చరిత్ర 125,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిదని, బహుశా 500,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిదని ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఈ కాలం పాలియోలిథిక్, మీసోలిథిక్, తొలి ఇనుప యుగాలను కలుపుతుంది. శ్రీలంకలో కనుగొనబడిన పాలియోలిథిక్ మానవ నివాసాలలో, పాహియాంగల (చైనీస్ యాత్రికుడు ఫాక్సియాన్ పేరు పెట్టబడింది), బటదొంబలేన, బెలిలేన గుహలు ముఖ్యమైనవి. ఈ గుహలలో, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఆధునిక మానవుల అవశేషాలను కనుగొన్నారు. వీరికి బలంగొడ మనిషి అని పేరు పెట్టారు. వారు వ్యవసాయం చేశారని, కుక్కలను పెంపుడు జంతువులుగా ఉంచుకున్నారని సూచించే ఆధారాలు కూడా లభించాయి.

భారతీయ ఇతిహాసం రామాయణంలో ద్వీపానికి సంబంధించిన తొలి వ్రాతపూర్వక ప్రస్తావనలలో ఒకటి కనిపిస్తుంది. దీని ప్రకారం, అప్పటి దేవతల శిల్పి విశ్వకర్మ కుబేరుని కోసం 'లంక' రాజ్యాన్ని నిర్మించాడని తెలుస్తోంది. కుబేరుని స్థానం నుండి అతని సవతి సోదరుడు రావణుడు (దండు మోనార అనే పౌరాణిక ఎగిరే యంత్రాన్ని నిర్మించిన శక్తివంతమైన చక్రవర్తి) తొలగించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఆధునిక కాలంలోని వారియాపొల నగరాన్ని రావణుని విమానాశ్రయంగా వర్ణించారు.

శ్రీలంకలోని ప్రారంభ నివాసులు బహుశా వేద ప్రజల పూర్వీకులు. వేద ప్రజలు అనే పదం, ఆధునిక శ్రీలంకలో నివసిస్తున్న సుమారు 2,500 మంది ఉన్న ఒక స్థానిక సమూహాన్ని సూచిస్తుంది. 19వ శతాబ్దానికి చెందిన ఐరిష్ చరిత్రకారుడు జేమ్స్ ఎమర్సన్ టెన్నెంట్ దక్షిణ శ్రీలంకలోని గాలే నగరం పురాతన ఓడరేవు తార్షిష్ అని సిద్ధాంతీకరించాడు, ఇక్కడి నుండే పౌరాణిక రాజు సోలమన్ ఏనుగు దంతాలు, నెమళ్లు, ఇతర విలువైన వస్తువులను తీసుకున్నాడని చెబుతారు.

ఇనుప యుగం (~క్రీ.పూ. 1000–క్రీ.పూ. 543)

చరిత్రపూర్వ ప్రారంభ ఇనుప యుగం క్రీ.పూ. 1200 నాటికే దక్షిణ భారతదేశంలో స్థాపించబడినట్లు కనిపిస్తోంది. శ్రీలంకలో దీనికి సంబంధించిన తొలి ఆధారాలు క్రీ.పూ. 1000-800 నాటివని రేడియోకార్బన్ డేటింగ్ ద్వారా అనురాధపుర, సిగిరియాలోని అలిగాల గుహలలో నిర్ధారించారు. భవిష్యత్తు పరిశోధనలు శ్రీలంక, దక్షిణ భారతదేశం ఇనుప యుగం మధ్య సంబంధాన్ని మరింత స్పష్టం చేయవచ్చని భావిస్తున్నారు. శ్రీలంకలో ఇనుప యుగం ప్రారంభానికి పురావస్తు ఆధారాలు అనురాధపురలో కనిపిస్తాయి, ఇక్కడ క్రీ.పూ. 900 కి ముందు ఒక పెద్ద నగర స్థావరం స్థాపించబడింది.

ద్వీపంలోని మధ్య, ఉవా, ఈశాన్య ప్రాంతాలలో ఇప్పటికీ నివసిస్తున్న వాన్నియాల-ఎట్టో లేదా వేదాలుగా పిలువబడే వేటగాళ్ళు (Hunter-gatherers), బహుశా మొదటి నివాసులైన బలంగొడ మనిషి ప్రత్యక్ష వారసులు. మనుషులు ఆఫ్రికా నుండి భారత ఉపఖండానికి విస్తరించిన సమయంలో వారు ప్రధాన భూభాగం నుండి ఈ ద్వీపానికి వలస వచ్చి ఉండవచ్చు. ఈ కాలం నాటి విజయాలలో ప్రాచీన ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జలాశయాలు, ఆనకట్టల నిర్మాణంతో పాటు భారీ పిరమిడ్ లాంటి స్థూప నిర్మాణాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ దశలో ప్రారంభ బౌద్ధమతం ప్రవేశపెట్టబడి ఉండవచ్చు.

అనురాధపుర-పూర్వ కాలం (క్రీ.పూ. 543–377)

ఇండో-ఆర్యన్ సమ్మేళనం

క్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం నుండి శ్రీలంక చరిత్రపై దీపవంశం, మహావంశం, తూపవంశం, చుళవంశం అనే పాళీ గ్రంథాలతో పాటు అనేక శిలా శాసనాలు, భారతీయ శిలాశాసన రికార్డులు సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.

క్రీస్తుశకం 400వ సంవత్సరంలో మహానామ అనే బౌద్ధ సన్యాసి రచించిన మహావంశం ఆ కాలపు భారతీయ చరిత్రలతో సరిపోలుతుంది. అశోక చక్రవర్తి పాలన ఈ గ్రంథంలో ప్రస్తావించబడింది. వంగ దేశం నుండి విజయ, అతని 700 మంది అనుచరులు ఇక్కడికి రావడంతో సరైన చారిత్రక రికార్డులు ప్రారంభమవుతాయి. మహావంశంలో విజయ కాలం నాటి రాజవంశ చరిత్ర వివరించబడింది. విజయ 'ది కాంక్వెరర్' సింహబాహు రాజు (సింహపు చేతులున్నవాడు), సింహశివలి రాణిల పెద్ద కుమారుడు. వీరు సింహం, మానవ రాకుమారిల పురాణ కలయిక ద్వారా జన్మించారని చెబుతారు. బుద్ధుడు మరణించిన రోజే విజయ శ్రీలంకకు చేరుకున్నాడని మహావంశం చెబుతోంది. విజయ, కువేని (అక్కడి రాణి) కథ గ్రీకు పురాణాన్ని పోలి ఉంటుంది.

మహావంశం ప్రకారం విజయ శ్రీలంకలో మహాతిత (మన్నార్) సమీపంలో దిగి, ఆ ప్రదేశానికి తంబపణ్ణి (రాగి రంగు ఇసుక) అని పేరు పెట్టాడు. ఈ పేరు టోలెమీ ప్రాచీన ప్రపంచ పటంలో కూడా ఉంది. బుద్ధుడు మూడుసార్లు శ్రీలంకను సందర్శించాడని మహావంశం చెబుతోంది. మొదటిసారి ఒక మాణిక్య కుర్చీ కోసం పోరాడుతున్న నాగుల రాజు, అతని అల్లుడి మధ్య యుద్ధాన్ని ఆపడానికి వచ్చాడని, చివరి పర్యటనలో సిరి పాద (ఆడమ్స్ పీక్) పై తన పాదముద్రను ఉంచాడని చెబుతారు.

తమిరభరణి అనేది శ్రీలంకలోని రెండవ పొడవైన నదికి పాత పేరు (దీనిని సింహళంలో మాల్వాతు ఓయ, తమిళంలో అరువి అరు అని అంటారు). ఈ నది రాజధాని అనురాధపురను మహాతిత (మన్నార్) తో కలిపే ప్రధాన సరఫరా మార్గం. ఈ జలమార్గాన్ని దక్షిణ పట్టు మార్గంలో (Silk Route) ప్రయాణించే గ్రీకు, చైనీస్ నౌకలు ఉపయోగించాయి. శ్రీలంకను భారతదేశంతో, పర్షియన్ గల్ఫ్‌తో కలిపే ప్రాచీన ఓడరేవు ఈ మహాతిత.

ప్రస్తుత సింహళీయులు ఇండో-ఆర్యన్లు, స్థానికుల కలయిక. పొరుగున ఉన్న దక్షిణ భారతదేశంలోని ఇతర సమూహాల నుండి సింహళీయులు ప్రత్యేక జాతి సమూహంగా గుర్తించబడతారు. దీనికి ఇండో-ఆర్యన్ భాష, సంస్కృతి, థేరవాద బౌద్ధమతం, జన్యుశాస్త్రం ప్రధాన కారణాలు.

అనురాధపుర కాలం (క్రీ.పూ. 377–1017)

అనురాధపుర రాజ్యం ప్రారంభ కాలంలో ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉండేది. ప్రారంభ నివాసాలు ప్రధానంగా తూర్పు, ఉత్తర మధ్య, ఈశాన్య ప్రాంతాలలోని నదుల సమీపంలో ఏర్పడ్డాయి, ఎందుకంటే ఇవి ఏడాది పొడవునా వ్యవసాయానికి అవసరమైన నీటిని అందించేవి. రాజు దేశానికి పాలకుడు, చట్టం, సైన్యం, మతానికి రక్షకుడిగా ఉండేవాడు. దేవానంపియ టిస్స (క్రీ.పూ. 250–210) సింహళీయుడు, మౌర్య వంశానికి చెందిన రాజుతో స్నేహం చేశాడు. అశోక చక్రవర్తితో అతనికున్న సంబంధాల వల్ల క్రీ.పూ. 247 ప్రాంతంలో అశోకుడి కుమారుడు మహేంద్రుడి ద్వారా బౌద్ధమతం ప్రవేశపెట్టబడింది. సంఘమిత్ర (మహేంద్రుడి సోదరి) జంబుకోల (కంకేశంతురై పశ్చిమం) మీదుగా బోధి వృక్షం మొక్కను తీసుకువచ్చింది. ఈ రాజు పాలన థేరవాద బౌద్ధమతానికి, శ్రీలంకకు చాలా కీలకమైనది.

మౌర్య-సంస్కృత గ్రంథమైన అర్థశాస్త్రం శ్రీలంకలోని ముత్యాలు, రత్నాలను ప్రస్తావించింది. ఆ గ్రంథంలో 'కౌలేయ' (कौलेय) అనే రకమైన ముత్యం గురించి, అది సింహళలోని మయూరగ్రామ్ నుండి సేకరించబడిందని పేర్కొన్నారు. పారసముద్ర (पारसमुद्र) అనే రత్నం కూడా సింహళ నుండి సేకరించబడుతోందని అందులో ఉంది.^[13]

క్రీస్తుపూర్వం 205-161 వరకు పరిపాలించిన ఎల్లాలన్ అనే తమిళ రాజు అసేల రాజును చంపి "పిహిటి రత" (మహావలి నదికి ఉత్తరాన ఉన్న శ్రీలంక) ప్రాంతాన్ని పరిపాలించాడు. ఈ సమయంలో దక్షిణ-పశ్చిమ ప్రాంతమైన మాయ రతకు కెలని టిస్స ఉపరాజుగా, ఆగ్నేయ ప్రాంతమైన రుహునకు కావన్ టిస్స ప్రాంతీయ ఉపరాజుగా ఉండేవారు. కావన్ టిస్స తిస్స మహా విహారం, దీఘవాపి ట్యాంక్,, సేరువిలలో అనేక పుణ్యక్షేత్రాలను నిర్మించాడు. కావన్ టిస్స పెద్ద కుమారుడైన దుటుగెమును (క్రీస్తుపూర్వం 161-137), 25 ఏళ్ల వయసులో 64 ఏళ్ల వయసున్న దక్షిణ భారత తమిళ ఆక్రమణదారుడు ఎలారాను ఒకరితో ఒకరు పోరాడే యుద్ధంలో ఓడించాడు. ఈ సంఘటన మహావంశంలో వివరించబడింది. దుటుగెమును నిర్మించిన రువాన్వెలిసాయ అనే స్థూపం పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉండి ఇంజనీరింగ్ అద్భుతంగా పరిగణించబడింది.

దక్షిణ భారతదేశం నుండి వచ్చిన ఐదుగురు ద్రావిడులలో మొదటివాడైన పులహత్తను బాహియ పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. బాహియను పనయమార, పనయమారను పిలయమార పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. పిలయమారను దతికా క్రీస్తుపూర్వం 88లో హత్య చేశాడు. చివరికి క్రీస్తుపూర్వం 89-77 వరకు పరిపాలించిన వలగంబ (వట్టగామణి అభయ) మారను ఓడించడంతో తమిళ పాలన ముగిసింది. ఈ కాలంలోనే థేరవాద, మహాయాన బౌద్ధమత సిద్ధాంతాల మధ్య (మహావిహార, అభయగిరి మధ్య) వివాదాలు ప్రారంభమయ్యాయి. త్రిపిటకను మాతలే లోని అలువిహారంలో పాళీ భాషలో రాశారు. వలగంబ తరువాత అధికారంలోకి వచ్చిన చోర నాగ (క్రీస్తుపూర్వం 63-51) ని అతని భార్య అనుల విషమిచ్చి చంపి రాణిగా మారింది. అనుల (క్రీస్తుపూర్వం 48-44) శ్రీలంకకు మొదటి రాణి. ఆమెకు అనేక మంది ప్రేమికులు ఉండేవారు, వారందరికీ ఆమె విషమిచ్చి చంపింది. చివరికి కుట్టకన్న టిస్స ఆమెను చంపాడు. వసభ (సా.శ. 67-111) అనురాధపురను బలోపేతం చేసి పదకొండు ట్యాంకులను నిర్మించడంతో పాటు అనేక శాసనాలను జారీ చేశాడు. గజబాహు I (114-136) చోళ రాజ్యంపై దండెత్తి బందీలను తిరిగి తీసుకురావడంతో పాటు బుద్ధుని దంత అవశేషాన్ని కూడా రక్షించాడు.

ప్రాచీన తమిళ దేశం (ప్రస్తుత దక్షిణ భారతదేశం), శ్రీలంకలతో రోమన్లకు తీవ్రమైన వాణిజ్యం ఉండేది.^[14] వారు ఏర్పాటు చేసిన వాణిజ్య స్థావరాలు పశ్చిమ రోమన్ సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత కూడా చాలా కాలం పాటు ఉనికిలో ఉన్నాయి.^[15]

స్థానిక క్రైస్తవ సంప్రదాయం ప్రకారం, సా.శ. మొదటి శతాబ్దంలో సెయింట్ థామస్ అనే అపొస్తలుడు శ్రీలంకలో క్రైస్తవ మతాన్ని (ఏకదైవారాధన మతం) ప్రవేశపెట్టాడు.^[16]

మహాసేన (274-301) పాలనలో థేరవాదం (మహా విహారం) హింసించబడింది, బౌద్ధమత మహాయాన శాఖ ప్రాచుర్యం పొందింది. తరువాత రాజు మహా విహారానికి తిరిగి వచ్చాడు. 429 లో పాండు పాలకుడిగా వచ్చాడు, పాండ్య పాలకులలో ఇతను మొదటివాడు. ఏడుగురు పాండ్య పాలకుల పాలన 455 లో పిథ్యాతో ముగిసింది. ధాతుసేన (459-477) "కలావేవ"ను నిర్మించాడు, అతని కుమారుడు కశ్యప (477-495) ప్రసిద్ధ సిగిరియా రాతి రాజభవనాన్ని నిర్మించాడు. ఇక్కడ ఉన్న సుమారు 700 రాతి శాసనాలు ప్రాచీన సింహళ భాషకు అద్దం పడతాయి.

పతనం

993లో రాజరాజ చోళుడు పంపిన పెద్ద చోళ సైన్యం ఉత్తరాన ఉన్న అనురాధపుర రాజ్యాన్ని జయించి చోళ సామ్రాజ్యంలో కలుపుకుంది.^[17] ఆ తరువాత అతని కుమారుడు రాజేంద్ర చోళుని పాలనలో మొత్తం ద్వీపం జయించబడింది. ఇది చోళ సామ్రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్స్‌గా మార్చబడింది.^[18]^[19]^[20]^[21]

పొలొన్నరువ కాలం (1056–1232)

పొలొన్నరువ రాజ్యం శ్రీలంక రెండవ ప్రధాన సింహళ రాజ్యం. ఇది 1055లో మొదటి విజయబాహు పాలనతో ప్రారంభమై, 1212లో లీలావతి పాలనతో ముగిసింది. రాజరాజ I నేతృత్వంలోని చోళ దళాలు అనురాధపుర రాజ్యాన్ని ఆక్రమించిన తర్వాత ఇది ఏర్పడింది. ఈ సమయంలోనే రుహున రాజ్యం కూడా ఏర్పడింది, అక్కడ సింహళ రాజులు చోళుల ఆక్రమణ కాలంలో పాలించారు.

పతనం

13వ శతాబ్దంలో సడాయవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ I శ్రీలంకపై దండెత్తాడు. ఉత్తర శ్రీలంకలోని జాఫ్నా రాజ్యాన్ని ఆక్రమించిన చంద్రభానును ఓడించాడు.^[22] సడాయవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ I చంద్రభానును పాండ్య పాలనకు లోబడేలా చేసి, కప్పం కట్టేలా ఒత్తిడి చేశాడు. అయితే, చంద్రభాను మళ్లీ బలపడిన తర్వాత సింహళ రాజ్యంపై మరోసారి దండెత్తాడు. ఈసారి సడాయవర్మన్ సుందర పాండ్యన్ I సోదరుడు వీర పాండ్యన్ I చేతిలో చంద్రభాను ఓడిపోయి మరణించాడు.^[22] ఆర్య చక్రవర్తి నాయకత్వంలో పాండ్య రాజవంశం 3వ సారి శ్రీలంకపై దండెత్తి జాఫ్నా రాజ్యాన్ని స్థాపించింది.^[22]

పరివర్తన కాలం (1232–1505)

జాఫ్నా రాజ్యం

ఆర్యచక్రవర్తి రాజవంశం అని కూడా పిలువబడే జాఫ్నా రాజ్యం, జాఫ్నా ద్వీపకల్పం చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన ఉత్తర రాజ్యం.^[23] 1247లో, మలయ్ రాజ్యమైన తాంబ్రలింగ (ఇది శ్రీవిజయ సామ్రాజ్యానికి సామంతు రాజ్యం) శ్రీలంకపై, ముఖ్యంగా జాఫ్నా రాజ్యంపై దాడి చేసింది. వారి రాజు చంద్రభాను నేతృత్వంలో ఈ దాడి జరిగింది.^[24] అయితే, దక్షిణ భారత పాండ్య రాజవంశం వారిని తరిమికొట్టింది.^[25] ఈ తాత్కాలిక దండయాత్ర శ్రీలంకలోకి వివిధ మలయో-పాలినేషియన్ వ్యాపార జాతులను (ఇండోనేషియా నుండి ఫిలిప్పీన్స్ వరకు) శాశ్వతంగా ప్రవేశపెట్టింది.^[26]

దంబదేనియ రాజ్యం

కళింగ మాఘను ఓడించిన తరువాత, విజయబాహు III తన రాజ్యాన్ని దంబదేనియలో స్థాపించాడు. విజయబాహు III మరణం తర్వాత, అతని కుమారుడు పరాక్రమబాహు II సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను 40 సంవత్సరాల తరువాత కళింగ మాఘను ఓడించాడు. దంబదేనియలో పవిత్ర దంత అవశేషం కోసం ఒక ఆలయాన్ని కూడా నిర్మించాడు.^[27]

యాపహువ రాజ్యం

పరాక్రమబాహు II మరణం తరువాత, అతని కుమారుడు దంబదేనియ రాజ్యానికి రాజయ్యాడు. రాజభవనంలో జరిగిన ఒక కుట్ర కారణంగా 2 సంవత్సరాలలో అతను చంపబడ్డాడు. ఆ తర్వాత అతని సోదరుడు భువనేకబాహు I రాజయ్యాడు. అతను యాపహువను తన రాజ్యంగా స్థాపించాడు. 1273లో భువనేకబాహు I ఇక్కడ రాజభవనం, కోటను నిర్మించాడు. 1284లో భువనేకబాహు మరణం తరువాత, దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన పాండ్యులు మరోసారి శ్రీలంకపై దండెత్తి, పవిత్ర దంత అవశేషాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత, యాపహువను ఎక్కువగా వదిలేశారు, కేవలం బౌద్ధ సన్యాసులు, మతపరమైన సన్యాసులు మాత్రమే ఇక్కడ నివసించారు.^[28]

గంపొల రాజ్యం

గంపొల రాజ్యాన్ని భువనేకబాహు IV స్థాపించాడు, అతను సావుల విజయబాహు కుమారుడు అని చెబుతారు. ఈ సమయంలో, ముస్లిం యాత్రికుడు, భూగోళ శాస్త్రవేత్త ఇబ్న్ బటూటా శ్రీలంకకు వచ్చి దాని గురించి ఒక పుస్తకం రాశాడు. గంపొల రాజ్య కాలంలో నిర్మించిన ప్రధాన భవనం గడలాదేనియ విహారయ. లంకతిలక విహారయ కూడా గంపొలలో నిర్మించిన మరో ప్రధాన భవనం.

కోట్టె రాజ్యం

యుద్ధంలో గెలిచిన తర్వాత, ఆరవ పరాక్రమబాహు కోట్టె కొత్త రాజ్యాన్ని పరిశీలించడానికి అలగక్కొనర అనే అధికారిని పంపాడు.

సీతావక రాజ్యం

పోర్చుగీసుల కాలంలో సీతావక రాజ్యం కొద్దికాలం మాత్రమే కొనసాగింది.

వన్నిమయ్

వన్నిమయ్ (లేదా వన్ని నాడు) అనేది ఉత్తర శ్రీలంకలోని జాఫ్నా ద్వీపకల్పానికి దక్షిణాన ఉన్న భూభాగాలు. వీటిని వన్నియార్ ముఖ్యులు పాలించారు. 1802లో కాండీ నాయకర్లతో పొత్తు పెట్టుకున్న పండార వన్నియన్ శ్రీలంకలోని బ్రిటిష్, డచ్ వలస శక్తులకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను డచ్ పాలన నుండి ముల్లైతీవు, ఉత్తర వన్నిలోని ఇతర ప్రాంతాలను విముక్తి చేయగలిగాడు. 1803లో పండార వన్నియన్ బ్రిటిష్ వారి చేతిలో ఓడిపోయాడు, వన్ని బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది.^[29]

పదహారవ శతాబ్దపు సంక్షోభం (1505–1594)

పోర్చుగీస్ జోక్యం

ఆధునిక కాలంలో శ్రీలంకను సందర్శించిన మొదటి యూరోపియన్లు పోర్చుగీసు వారు: లోరెన్సో డి అల్మీడా 1505లో వచ్చాడు. ఈ ద్వీపం ఏడు యుద్ధ రాజ్యాలుగా విడిపోయి ఉందని, చొరబాటుదారులను తరిమికొట్టలేకపోయిందని అతను కనుగొన్నాడు. పోర్చుగీసు వారు 1517లో కొలంబో ఓడరేవు నగరంలో ఒక కోటను స్థాపించారు. క్రమంగా తీర ప్రాంతాలపై తమ నియంత్రణను విస్తరించారు. 1592లో, సింహళీయులు తమ రాజధానిని లోతట్టు నగరమైన కాండీకి మార్చారు, ఇది ఆక్రమణదారుల దాడి నుండి మరింత సురక్షితమైన ప్రదేశం. 16వ శతాబ్దం వరకు అడపాదడపా యుద్ధాలు కొనసాగాయి.

పోర్చుగీసుల మిషనరీ ప్రచారాల కారణంగా చాలా మంది లోతట్టు సింహళీయులు క్రైస్తవ మతంలోకి మారారు, అయితే తీరప్రాంత మూర్స్ మతపరంగా హింసించబడ్డారు, మధ్య ఎత్తైన ప్రాంతాలకు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. బౌద్ధ మెజారిటీ పోర్చుగీస్ ఆక్రమణను, దాని ప్రభావాలను ఇష్టపడలేదు. ఎవరైనా తమను కాపాడతారని వారు ఎదురుచూశారు. డచ్ కెప్టెన్ జోరిస్ వాన్ స్పిల్‌బెర్గెన్ 1602లో వచ్చినప్పుడు, కాండీ రాజు సహాయం కోసం అతనికి విజ్ఞప్తి చేశాడు.^[30]

డచ్ జోక్యం

ద్వీపంలోని తీర ప్రాంతాలన్నింటినీ పరిపాలిస్తున్న పోర్చుగీసు వారిని వదిలించుకోవడానికి, కాండీ రాజు రాజసింహ II 1638లో డచ్ వారితో ఒక ఒప్పందం చేసుకున్నాడు. డచ్ వారు స్వాధీనం చేసుకున్న తీర ప్రాంతాలను కాండ్యన్ రాజుకు అప్పగించాలి, దానికి ప్రతిఫలంగా ద్వీపంపై డచ్ వారికి వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యం ఇవ్వాలి - అనేది ఈ ఒప్పందంలోని ప్రధాన నిబంధన. అయితే, రెండు పార్టీలు ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించాయి. 1656లో డచ్ వారు కొలంబోను, 1658లో జాఫ్నాపట్నం సమీపంలోని చివరి పోర్చుగీస్ స్థావరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1660 నాటికి కాండీ రాజ్యం మినహా మొత్తం ద్వీపాన్ని డచ్ వారు నియంత్రించారు. డచ్ వారు (ప్రొటెస్టంట్లు) క్యాథలిక్కులను, మిగిలిన పోర్చుగీస్ స్థిరనివాసులను హింసించారు కానీ బౌద్ధులు, హిందువులు, ముస్లింలను వదిలేశారు. డచ్ వారు పోర్చుగీసు వారి కంటే ప్రజలపై చాలా ఎక్కువ పన్నులు విధించారు.^[30]

కాండ్యన్ కాలం (1594–1815)

పోర్చుగీసుల దండయాత్ర తర్వాత, కోనప్పు బండార (విమలధర్మసూరియ రాజు) తెలివిగా యుద్ధంలో గెలిచి కాండీ రాజ్యానికి మొదటి రాజు అయ్యాడు. అతను పవిత్ర దంత అవశేషాల ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. 1832లో చివరి రాజు శ్రీ విక్రమ రాజసింహ మరణంతో రాచరికం ముగిసింది.^[31]

వలసరాజ్య శ్రీలంక (1815–1948)

నెపోలియన్ యుద్ధాల సమయంలో, నెదర్లాండ్స్ (అంటే డచ్ ఈస్ట్ ఇండీస్, అంటే ఇండోనేషియా) ఫ్రాన్స్ నియంత్రణలోకి వెళితే, శ్రీలంక కూడా వారి చేతుల్లోకి వెళుతుందని గ్రేట్ బ్రిటన్ భయపడింది. అందువల్ల 1796లో బ్రిటన్ ఎలాంటి ఇబ్బంది లేకుండా శ్రీలంక తీర ప్రాంతాలను ఆక్రమించింది. 1802లో, అమియెన్స్ ఒప్పందం ద్వారా డచ్ ఆధీనంలో ఉన్న ప్రాంతం అధికారికంగా బ్రిటన్‌కు ఇవ్వబడింది. ఇది ఒక క్రౌన్ కాలనీగా మారింది. 1803లో, మొదటి కాండ్యన్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారు కాండీ రాజ్యంపై దండెత్తారు, కానీ తిప్పికొట్టబడ్డారు. 1815లో రెండవ కాండ్యన్ యుద్ధంలో కాండీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు, దీంతో శ్రీలంక స్వాతంత్ర్యం పూర్తిగా ముగిసింది.

ఉవా తిరుగుబాటును అణచివేసిన తరువాత, 1840 క్రౌన్ ల్యాండ్స్ ఆర్డినెన్స్ ద్వారా కాండ్యన్ రైతుల నుండి వారి భూములను లాక్కున్నారు. బ్రిటిష్ వారు శ్రీలంక పర్వత ప్రాంతాలు కాఫీ, టీ, రబ్బరు సాగుకు అనువుగా ఉన్నాయని గుర్తించారు. 19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి, సిలోన్ టీ బ్రిటిష్ మార్కెట్‌లో ఒక ముఖ్యమైన ఉత్పత్తిగా మారింది. ఇది కొద్ది మంది యూరోపియన్ టీ తోటల యజమానులకు అపారమైన సంపదను తెచ్చిపెట్టింది. తోటల్లో పనిచేయడానికి బ్రిటిష్ వారు దక్షిణ భారతదేశం నుండి పెద్ద సంఖ్యలో తమిళ కార్మికులను తీసుకువచ్చారు, వీరు త్వరలోనే ద్వీప జనాభాలో 10%కి చేరుకున్నారు.^[30]

బ్రిటిష్ వారు శ్రీలంకలో మొదటిసారిగా ప్రజాస్వామ్య అంశాలను ప్రవేశపెట్టారు. 1833 నాటికే బర్గర్‌లకు కొంత వరకు స్వయంపాలన ఇచ్చారు. 1909లో రాజ్యాంగ అభివృద్ధి ప్రారంభమైంది. 1920లో ఎన్నుకోబడిన సభ్యుల సంఖ్య అధికారిక నియామకాల కంటే పెరిగింది. సామాన్యులకు ఓటు హక్కు కల్పించడాన్ని సింహళ, తమిళ, బర్గర్ వర్గాలకు చెందిన ప్రముఖులు వ్యతిరేకించినా, 1931లో అందరికీ ఓటు హక్కును (యూనివర్సల్ సఫ్రేజ్) ప్రవేశపెట్టారు.^[30]

స్వాతంత్ర్యోద్యమం

సిలోన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ (CNC) స్వయంప్రతిపత్తి కోసం ఉద్యమించడానికి స్థాపించబడింది, అయితే ఇది త్వరలోనే జాతి, కులాల ప్రాతిపదికన విడిపోయింది. 1926లో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సరోజినీ నాయుడు వంటి భారతీయ నాయకులు సిలోన్‌ను సందర్శించినప్పుడు మొదటిసారిగా స్వాతంత్ర్యం కోసం డిమాండ్ ప్రారంభమైంది.^[32] మార్క్సిస్ట్ లంకా సమ సమాజ పార్టీ (LSSP) పూర్తి స్వాతంత్ర్యం సాధించడాన్ని తమ పార్టీ ప్రధాన విధానంగా మార్చుకుంది. సింహళం, తమిళాన్ని అధికారిక భాషలుగా చేయాలని కూడా వారు డిమాండ్ చేశారు.^[33]

సోల్‌బరీ కమిషన్ స్వాతంత్ర్య రాజ్యాంగం దిశగా ముఖ్యమైన ముందడుగు. అయితే జి.జి. పొన్నంబళం నాయకత్వంలోని తమిళ సంఘాలు మైనారిటీ హక్కుల రక్షణ కోసం సమాన ప్రాతినిధ్యాన్ని (50-50 విధానం) కోరాయి. బ్రిటిష్ వారు బౌద్ధులకు అనుకూలంగా వ్యవహరిస్తున్నారని పొన్నంబళం విమర్శించారు. సోల్‌బరీ కమిషన్ పొన్నంబళం డిమాండ్లను తిరస్కరించింది. ఇదే సమయంలో, డి.ఎస్. సేనానాయకే, ఇతరులు అనధికారికంగా కమిషన్‌ను లాబీ చేసి 1944 నాటి రాజ్యాంగ ముసాయిదాను రూపొందించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.^[32]

డి.ఎస్. సేనానాయకే ప్రభుత్వానికి బ్రిటిష్ అధికార యంత్రాంగంతో ఉన్న సాన్నిహిత్యం శ్రీలంక స్వాతంత్ర్యాన్ని త్వరితం చేసింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో సిలోన్ బ్రిటన్‌కు ముఖ్యమైన స్థావరంగా పని చేయడంతో సేనానాయకే ప్రభుత్వం బ్రిటన్‌తో ఉన్న ప్రత్యేక సంబంధాన్ని ఉపయోగించుకుని స్వాతంత్ర్యం సాధించడంలో విజయం సాధించింది.^[30]

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో జపాన్‌కు వ్యతిరేకంగా శ్రీలంక ఒక కీలకమైన బ్రిటిష్ స్థావరంగా మారింది. 1942 ఏప్రిల్ 5న జపనీస్ నావికాదళం కొలంబోపై బాంబులు వేసింది. దీనివల్ల భారతీయ వ్యాపారులు దేశం విడిచిపెట్టడంతో సేనానాయకే ప్రభుత్వానికి ఉన్న ఒక ప్రధాన రాజకీయ సమస్య తొలగిపోయింది.^[32] శ్రీలంక నుంచి కొందరు కార్మికులు ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీలో చేరారు. అయితే, సేనానాయకే నేతృత్వంలోని రాజ్యాంగవాదులు బ్రిటన్‌తో కలిసి పని చేసి శ్రీలంకకు స్వాతంత్ర్యం తీసుకురావడంలో విజయం సాధించారు.^[30]

స్వాతంత్ర్యం

సింహళ నాయకుడు డాన్ స్టీఫెన్ సేనానాయకే స్వాతంత్ర్యంపై సిలోన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ (CNC)ని వీడారు.^[34] ఆ తర్వాత 1946లో యునైటెడ్ నేషనల్ పార్టీ (UNP) ని స్థాపించారు.^[35] 1947 ఎన్నికలలో UNP మైనారిటీ స్థానాలను గెలుచుకుంది, అయితే సోలమన్ బండారునాయకే నేతృత్వంలోని సింహళ మహా సభ, జి.జి. పొన్నంబళం నేతృత్వంలోని తమిళ కాంగ్రెస్‌తో కలిసి సంకీర్ణ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. పొన్నంబళం తమిళ జాతీయవాద రాజకీయాల నుండి తప్పుకోవడంతో, ఆ శూన్యాన్ని భర్తీ చేయడానికి ఎస్. జె. వి. చెల్వనాయకం నాయకత్వంలో తమిళ అరాసు కచ్చి (ఫెడరల్ పార్టీ) ఏర్పడింది.^[30]

శ్రీలంక (1948–ప్రస్తుతం)

డొమినియన్

1948 ఫిబ్రవరి 4న డొమినియన్ హోదాతో శ్రీలంకకు స్వాతంత్ర్యం లభించింది, సేనానాయకే మొదటి ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. 1949లో, సిలోన్ తమిళ నాయకుల సమ్మతితో, UNP ప్రభుత్వం భారతీయ తమిళ తోట కార్మికుల ఓటు హక్కును రద్దు చేసింది.^[32]^[36] కాండ్యన్ సింహళీయుల మద్దతు పొందడం కోసమే సేనానాయకే ఈ చర్య తీసుకున్నారు. 1952లో సేనానాయకే మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు డడ్లీ సేనానాయకే ప్రధాని అయ్యారు. 1953లో వామపక్షాల ఆందోళనల (హర్తాల్) కారణంగా ఆయన రాజీనామా చేయగా, సర్ జాన్ కొటెలవాలా ప్రధాని అయ్యారు.^[37] ఆయన జాతీయ భాషల సమస్యను తెరపైకి తెచ్చి, సింహళ, తమిళ భాషల విషయంలో పరస్పర విరుద్ధ విధానాలు అవలంబించి రెండు వర్గాలకు ఆగ్రహం కలిగించారు. బండారునాయకే మద్దతుదారులైన బౌద్ధ సన్యాసులపై దాడులు చేయించి బౌద్ధ వర్గాల వ్యతిరేకతను కూడా ఎదుర్కొన్నారు.

1956లో సింహళం అధికారిక భాషగా చేయబడింది. 1956లో సింహళ ఓన్లీ చట్టం అమలులోకి వచ్చింది. దీని కారణంగా బర్గర్లు (యూరోపియన్ సంతతికి చెందినవారు) వివక్షకు గురయ్యామని భావించి దేశం విడిచిపెట్టారు. ప్రభుత్వ భాషా విధానం వల్ల 1958లో కొలంబోలో సింహళీయులు, తమిళుల మధ్య తొలిసారిగా భారీ అల్లర్లు జరిగాయి.^[30]

1971 తిరుగుబాటు

1971 ఏప్రిల్‌లో వామపక్ష సింహళ జాతీయవాద సంస్థ జనతా విముక్తి పెరమున (JVP) బండారునాయకే ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసింది. యువకులు, పేద ఆయుధాలు ఉన్నప్పటికీ, భద్రతా దళాలు వారిని ఓడించేలోపు వారు దక్షిణ, మధ్య ప్రావిన్సులలోని ప్రధాన ప్రాంతాలను తమ అధీనంలో ఉంచుకోగలిగారు. ఈ తిరుగుబాటు భద్రతా చర్యల పునరాలోచనకు కారణమైంది.^[30] 1960ల చివరలో రోహణ విజేవీర ఈ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. పేదరికంలో ఉన్న కులాల నుండి యువకులు, నిరుద్యోగులు ఇందులో చేరారు. రహస్య శిబిరాల ద్వారా మార్క్సిజం-లెనినిజం, సైనిక నైపుణ్యాలలో శిక్షణ పొందారు. ఏప్రిల్ 5న తిరుగుబాటుదారులు ఒకేసారి 74 పోలీసు స్టేషన్లపై దాడులు చేశారు. ప్రభుత్వం అకస్మాత్తుగా ఎదురైన ఈ సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కోవడానికి భారత్ సహాయాన్ని కోరింది. పదివేల మంది తిరుగుబాటుదారులు మరణించినట్లు అంచనా.

గణతంత్రం

1972 మే 22న 1972 శ్రీలంక రాజ్యాంగంతో డెమోక్రటిక్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ శ్రీలంక ఆవిర్భవించింది.

1977 నాటికి బండారునాయకే విధానాలపై ప్రజలు విసిగిపోయారు. మార్కెట్ ఆర్థిక వ్యవస్థ, ఉచిత రేషన్ వాగ్దానాలతో జూనియస్ జయవర్ధనే ఆధ్వర్యంలోని UNP అధికారంలోకి వచ్చింది. SLFP, వామపక్ష పార్టీలు పార్లమెంటులో పూర్తిగా తుడిచిపెట్టుకుపోయాయి. దీంతో అప్పపిళ్లై అమృతలింగం నేతృత్వంలోని తమిళ యునైటెడ్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్ (TULF) ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా నిలిచింది. ఇది శ్రీలంక రాజకీయాల్లో ప్రమాదకరమైన జాతి విభజనకు దారితీసింది.

అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, జయవర్ధనే రాజ్యాంగాన్ని తిరగరాశారు. 1978 కొత్త రాజ్యాంగం శ్రీలంక పరిపాలన స్వభావాన్ని సమూలంగా మార్చేసింది. పార్లమెంటరీ విధానం స్థానంలో శక్తివంతమైన చీఫ్ ఎగ్జిక్యూటివ్‌తో కూడిన అధ్యక్ష విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. జయవర్ధనే మొదటి అధ్యక్షుడయ్యారు.^[30]

1978 రాజ్యాంగంలో తమిళుల మనోభావాలకు సంబంధించి ముఖ్యమైన మినహాయింపులు ఇచ్చారు. సింహళం అధికార భాషగా ఉన్నప్పటికీ, తమిళానికి "జాతీయ భాష" హోదా ఇచ్చారు. విశ్వవిద్యాలయ ప్రవేశాలలో తమిళులకు ఇబ్బందిగా ఉన్న విధానాన్ని తొలగించారు. తమిళ నాయకులతో శాంతి కోసం ప్రయత్నించినప్పటికీ, తమిళ టైగర్లు (LTTE) ఉగ్రదాడులు పెంచడంతో పరిస్థితులు విషమించాయి. ఉగ్రవాదాన్ని అణచివేయడానికి ప్రభుత్వం సైన్యాన్ని రంగంలోకి దించింది. తమిళ మిలిటెంట్లు దాడులు చేయడం, ప్రభుత్వం ఎదురుదాడి చేయడం వల్ల పోరాటం ఉద్ధృతమైంది. తమిళ నాడులో మిలిటెంట్లకు శిక్షణా శిబిరాలు ఉన్నాయని శ్రీలంక ఆరోపించగా, భారత్ ఖండించింది. హింస పెరగడంతో చర్చలకు అవకాశం సన్నగిల్లింది.

అంతర్గత సంఘర్షణ

1983 జూలైలో తమిళ టైగర్లు శ్రీలంక సైనికులపై చేసిన దాడికి ప్రతీకారంగా, సింహళీయులు తమిళులపై భారీ ఎత్తున దాడులకు పాల్పడ్డారు. దీని ఫలితంగా అనేక మంది తమిళులు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఇళ్ళు, దుకాణాలు ధ్వంసమయ్యాయి. 150,000 మందికి పైగా తమిళులు కెనడా, బ్రిటన్, ఆస్ట్రేలియా వంటి దేశాలకు వలస వెళ్లి స్థిరపడ్డారు.

2005 నవంబర్‌లో జరిగిన ఎన్నికల్లో మహింద రాజపక్స అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు. ఎల్టీటీఈతో శాంతి చర్చలు ఆగిపోయి, మే 2009లో ఎల్టీటీఈ ఓడిపోయే వరకు యుద్ధం కొనసాగింది.

మే 18, 2009న శ్రీలంక ప్రభుత్వం ఎల్టీటీఈపై సంపూర్ణ విజయం సాధించినట్లు ప్రకటించింది. ఈ యుద్ధంలో వేలాది మంది సైనికులు, ఎల్టీటీఈ సభ్యులు, పౌరులు మరణించారు. ఐక్యరాజ్యసమితి అంచనాల ప్రకారం ఈ యుద్ధంలో 80,000 నుండి 100,000 మంది పౌరులు మరణించి ఉండవచ్చు.^[38] శ్రీలంక సైన్యం, ఎల్టీటీఈ రెండు వర్గాలూ యుద్ధ నేరాలకు పాల్పడ్డాయని ఆరోపణలు ఉన్నాయి.^[39]^[40]

అంతర్జాతీయ సంస్థలు శ్రీలంక ప్రభుత్వంపై తమిళుల మారణహోమం ఆరోపణలు చేశాయి. డిసెంబర్ 10, 2013న పర్మనెంట్ పీపుల్స్ ట్రిబ్యునల్ శ్రీలంక ప్రభుత్వం తమిళులపై మారణహోమానికి పాల్పడిందని తీర్పు ఇచ్చింది.^[41]^[42]^[43]^[44]^[45]^[46]^[47]

సంఘర్షణానంతర కాలం

జనవరి 2010లో జరిగిన అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో మహింద రాజపక్స మళ్లీ విజయం సాధించారు. 2015లో మైత్రిపాల సిరిసేన చేతిలో ఓడిపోయారు. ఆ తర్వాత రణిల్ విక్రమసింఘే ప్రధానిగా ఒక సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.^[48]^[49]^[50]

ఈస్టర్ సండే దాడులు

21 ఏప్రిల్ 2019న, శ్రీలంక రాజధాని కొలంబోలోని మూడు చర్చిలు, మూడు లగ్జరీ హోటళ్లపై ఇస్లామిక్ ఉగ్రవాదులు ఆత్మాహుతి దాడులు చేశారు. ఈ దాడులలో 267 మంది మరణించారు (వీరిలో 45 మంది విదేశీయులు ఉన్నారు).^[51]^[52]^[53]^[54]^[55]^[56]^[57]^[58] ఈ దాడులకు పాల్పడిన ఎనిమిది మంది ఆత్మాహుతి దళ సభ్యులు శ్రీలంక పౌరులే. వీరికి నేషనల్ తౌహీద్ జమాత్ (NTJ) అనే స్థానిక ఇస్లామిక్ ఉగ్రవాద సంస్థతో సంబంధం ఉందని, వీరికి విదేశీ ఉగ్రవాదులతో కూడా సంబంధాలు ఉన్నాయని అనుమానిస్తున్నారు.^[59]^[60]

అధికారంలోకి రాజపక్స సోదరులు

2019లో అప్పటి శ్రీలంక అధ్యక్షుడు మైత్రిపాల సిరిసేన తిరిగి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయకూడదని నిర్ణయించుకున్నారు.^[61] నవంబర్ 2019 అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో, శ్రీలంక మాజీ రక్షణ ప్రధాన కార్యదర్శి గొటబయ రాజపక్స (మాజీ అధ్యక్షుడు మహింద రాజపక్స సోదరుడు) అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు.^[62] 2020లో జరిగిన పార్లమెంటు ఎన్నికల్లో రాజపక్స సోదరుల పార్టీ ఘన విజయం సాధించి, మహింద రాజపక్స ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.^[63]

2010 నుండి శ్రీలంకలో విదేశీ రుణం విపరీతంగా పెరిగింది.^[64] కోవిడ్-19 మహమ్మారి వల్ల వచ్చిన ఆర్థిక మాంద్యం ఈ సంక్షోభాన్ని మరింత వేగవంతం చేసింది. 2021 నాటికి విదేశీ రుణం దేశ జీడీపీలో 101%కి చేరుకుంది,^[65] ఇది తీవ్ర ఆర్థిక సంక్షోభానికి దారితీసింది. మార్చి 2022లో, ఆర్థిక పరిస్థితిని ప్రభుత్వం సరిగ్గా నిర్వహించలేకపోవడాన్ని నిరసిస్తూ ప్రజలు వీధుల్లోకి వచ్చారు. ద్రవ్యోల్బణం, ఆహారం, ఇంధనం వంటి నిత్యావసరాల కొరత వల్ల ఆందోళనలు తీవ్రమయ్యాయి.^[66]^[67]^[68]^[69] జూలై 2022లో, నిరసనకారులు కొలంబోలోని అధ్యక్ష భవనాన్ని ఆక్రమించారు. దీనితో గొటబయ రాజపక్స దేశం విడిచి మాల్దీవులకు పారిపోయారు.^[70]^[71]^[72] ఆ తర్వాత పార్లమెంటు రణిల్ విక్రమసింఘేను తాత్కాలిక అధ్యక్షుడిగా ఎన్నుకుంది.^[73]

2024 నుంచి

2024 సెప్టెంబర్ 23న, అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో విజయం సాధించిన తర్వాత అనుర కుమార దిస్సనాయకే శ్రీలంక కొత్త అధ్యక్షుడిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.^[74] తర్వాత, హరిణి అమరసూర్య శ్రీలంక కొత్త ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేసి, ఆ పదవిని చేపట్టిన మూడవ మహిళగా గుర్తింపు పొందారు.^[75] నవంబర్ 2024లో జరిగిన పార్లమెంటు ఎన్నికలలో, అధ్యక్షుడు అనుర కుమార దిస్సనాయకే నేతృత్వంలోని జాతీయ ప్రజా శక్తి (NPP) కూటమి మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీ సాధించింది.^[76]

మూలాలు

↑ Deraniyagala 1996.
↑ Geiger 1930, p. 228.
↑ Gunasekara 1900.
1 2 3 De Silva 2005, p. 13.
↑ Pieris 2007.
↑ De Silva 2005, p. 14.
↑ Stein 1994.
↑ Blaze 1933, p. 2.
↑ latlong2019.
↑ BBC 2007.
↑ Garg 1992, p. 142.
↑ Rediff.com 2014.
↑ অর্থশাস্ত্রম, কৌটিল্যম (2001). কৌটিল্যম অর্থশাস্ত্রম. Kolkata: সংস্কৃত পুস্তক ভাণ্ডার.
↑ Starr, Chester G. (1956). "The Roman Emperor and the King of Ceylon". Classical Philology. 51 (1): 27–30. doi:10.1086/363981. JSTOR 266383. S2CID 161093319.
↑ Curtin 1984: 100
↑ "A Brief History of Christianity in Sri Lanka". 20 September 2013.
↑ Sastri, pp 172–173
↑ Chattopadhyaya, pp 7–9
↑ "South India", p. 59 in Indian History with Objective Questions and Historical Maps. 26th ed. 2010
↑ Kulke, Hermann; Kesavapany, K; Sakhuja, Vijay (2009). Nagapattinam to Suvarnadwipa: Reflections on the Chola Naval Expeditions to Southeast Asia. Institute of Southeast Asian Studies. pp. 195–. ISBN 978-981-230-937-2.
↑ Gunawardena, Charles A. (2005). Encyclopedia of Sri Lanka. Sterling Publishers Pvt. Ltd. pp. 71–. ISBN 978-1-932705-48-5.
1 2 3 Sirisena, W. M. (1978) Sri Lanka and South-East Asia: Political, Religious and Cultural Relations. Brill Archive. ISBN 9004056602. p. 57
↑ de Silva. A History of Sri Lanka. pp. 91–92.
↑ India's interaction with Southeast Asia, by Govind Chandra Pande p.286
↑ Craig J. Reynolds (2019). Power, Protection and Magic in Thailand: The Cosmos of a Southern Policeman. ANU Press. pp. 74–75.
↑ "Quest of the Dragon and Bird Clan; The Golden Age (Volume III)" -Lungshanoid (Glossary)- By Paul Kekai Manansala
↑ "Dambadeniya Kingdom and Palace Complex | AmazingLanka.com".
↑ "The Ancient Kingdom of Yapahuwa | AmazingLanka.com".
↑ The laws and customs of the Tamils of Ceylon, Henry Wijayakone Tambiah, Tamil Cultural Society of Ceylon 1954, p. 65.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Wickramasinghe, Nira (2015). Sri Lanka in the Modern Age: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-025755-2.
↑ Kulatunga, K. M. M. B. (2005-01-01). Disorder in Sri Lanka (in ఇంగ్లీష్). Nidahas Publication. ISBN 9789551035020.
1 2 3 4 Russell, Jane (1982) Communal Politics under the Donoughmore constitution. Tsiisara Prakasakyo, Dehivala.
↑ "Features". Priu.gov.lk. Archived from the original on 10 December 2018. Retrieved 17 August 2012.
↑ "Asia Times: Sri Lanka: The Untold Story". Atimes.com. Archived from the original on 7 November 2001. Retrieved 17 August 2012.
↑ "Sri Lanka – Sinhalese Parties". Countrystudies.us. 1 January 1986. Retrieved 17 August 2012.
↑ Hoole, M.R.R. (1988) Chapter1: Missed Opportunities and the Loss of Democracy Archived 16 జూలై 2012 at the Wayback Machine. Volume 1 in Broken Palmyra. Uthr.org. Retrieved on 25 August 2014.
↑ "Sri Lanka – United National Party "Majority" Rule, 1948–56". Countrystudies.us. Retrieved 17 August 2012.
↑ Gray, David (20 May 2009). "Up to 100,000 killed in Sri Lanka's civil war: UN" (in ఆస్ట్రేలియన్ ఇంగ్లీష్). ABC News. Retrieved 2016-04-07.
↑ "Sri Lanka: US War Crimes Report Details Extensive Abuses". Human Rights Watch. 22 October 2009. Retrieved 17 January 2010.
↑ "Govt.: LTTE Executed Soldiers". The Sunday Leader. 8 December 2010. Archived from the original on 12 December 2010. Retrieved 17 January 2010.
↑ "The Global Failure to Protect Tamil Rights Under International Law". 31 October 2018.
↑ Francis Anthony Boyle, Professor (2009). The Tamil Genocide by Sri Lanka: The Global Failure to Protect Tamil Rights Under International Law. Tamils against genocide. ISBN 978-0932863706.
↑ "Permanent People's Tribunal – Tribunal on Sri Lanka". No. 16 January 2010. The Irish School of Ecumenics, Trinity College Dublin The School of Law and Government, Dublin City University. Permanent People's Tribunal.
↑ "Sri Lanka guilty of genocide against Eelam Tamils with UK, US complicity: PPT". Retrieved 12 September 2016.
↑ "Tribunal condemns Sri Lankan genocide against Eelam Tamils". Retrieved 12 September 2016.
↑ "Sri Lanka guilty of genocide against Eelam Tamils with UK, US complicity: PPT". Retrieved 12 September 2016.
↑ "Peoples' Tribunal on Sri Lanka 07-10 December 2013" (PDF). Peoples' Tribunal on Sri Lanka – Permanent People's Tribunal. Permanent People’s Tribunal. 10 December 2013. Archived from the original (PDF) on 7 June 2016.
↑ "Sri Lanka's Rajapaksa suffers shock election defeat – BBC News" (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). BBC News. 9 January 2015. Retrieved 2016-09-12.
↑ Iyengar, Rishi (18 August 2015). "Rajapaksa Defeated in Sri Lanka Election". Time. Archived from the original on 2016-09-04. Retrieved 2016-09-12.
↑ tharindu. "Ranil takes oath as PM : MoU signed for national govt". srilankamirror.com. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 2016-09-12.
↑ "Easter Sunday attacks SC grants Leave to proceed 12 FR Petitions". Daily Mirror Online. 3 October 2019. Retrieved 17 December 2019.
↑ "Sri Lanka intel chief sacked over Easter attacks". Asia Times. 9 December 2019. Retrieved 17 December 2019.
↑ "US Official, Injured in Sri Lanka Suicide Attack, Dies in Hospital". NDTV.com.
↑ Bastians, Dharisha; Gettleman, Jeffrey; Schultz, Kai (21 April 2019). "Blasts Targeting Christians Kill Hundreds in Sri Lanka". The New York Times. Retrieved 21 April 2019.
↑ "156 Dead in Blasts at Two Sri Lanka Churches During Easter Mass: Report". NDTV. 22 April 2019. Retrieved 24 April 2019.
↑ "Sri Lanka Easter bombings live: Blasts during church services in Colombo". The National. 21 April 2019. Retrieved 22 April 2019.
↑ Sirilal, Ranga; Aneez, Shihar (21 April 2019). "Bombs kill more than 200 in Sri Lankan churches, hotels on Easter Sunday". Reuters. Retrieved 22 April 2019.
↑ Pokharel, Sugam; McKirdy, Euan (21 April 2019). "Sri Lanka blasts: At least 138 dead and more than 400 injured in multiple church and hotel explosions". CNN. Retrieved 21 April 2019.
↑ "The Latest: UN Security Council condemns Sri Lanka attack". San Francisco Chronicle. 22 April 2019. Archived from the original on 22 April 2019. Retrieved 22 April 2019.
↑ "Sri Lanka bombers' mentor is dead, but his memory still stokes fear" (in ఇంగ్లీష్). CNN. 26 April 2019. Retrieved 30 April 2019.
↑ "President Maithripala Sirisena to not contest Sri Lanka polls" (in ఇంగ్లీష్). Al Jazeera.
↑ "Sri Lanka election: Wartime defence chief Rajapaksa wins presidency". BBC News. 17 November 2019.
↑ "Mahinda Rajapaksa sworn in as Sri Lanka's PM".
↑ "Sri Lanka's foreign debt crisis forecast for 2021". 27 February 2021. Archived from the original on 9 August 2021. Retrieved 19 June 2021.
↑ "Sri Lanka declares worst economic downturn in 73 years". France 24 (in ఇంగ్లీష్). 30 April 2021. Retrieved 4 April 2022.
↑ "Protest ongoing near President's private residence; security beefed up". Daily Mirror Sri Lanka (in English). 31 March 2022. Retrieved 31 March 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ "ජනපතිගේ නිවස අසල විරෝධයට විශාල ජනතාවක්". ada.lk (in Sinhala). Retrieved 31 March 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ Kuruwita, Rathindra; Rasheed, Zaheena (31 March 2022). "Curfew in Sri Lanka as protesters try to storm president's house" (in ఇంగ్లీష్). Al Jazeera.
↑ "Army bus set on fire during protest". Daily Mirror Sri Lanka (in English). 31 March 2022. Retrieved 31 March 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ "Sri Lanka: Why is the country in an economic crisis?" (in English). BBC. 13 July 2022. Retrieved 13 July 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ "Sri Lanka: President Gotabaya Rajapaksa flees the country on military jet" (in English). BBC. 13 July 2022. Retrieved 13 July 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ "Sri Lanka: Protesters 'will occupy palace until leaders go'" (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). BBC News. 2022-07-10. Retrieved 2022-07-11.
↑ Stepansky, Joseph (20 July 2022). "Sri Lanka live news: Ranil Wickremesinghe elected president". Al Jazeera. Retrieved 2022-07-20.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)
↑ "Anura Kumara Dissanayake sworn in as Sri Lanka's president". www.bbc.com.
↑ Jayasinghe, Uditha (24 September 2024). "Sri Lanka President Dissanayake picks Amarasuriya as PM, takes finance job". Reuters. Retrieved 26 December 2024.
↑ "Sri Lanka: Left-leaning leader's coalition secures landslide victory". www.bbc.com.

వనరులు

Oldenberg, Hermann, ed. (1879). The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record. London & Edinburgh: Williams and Norgate.
Mahānāma; tr. Geiger, Wilhelm; tr. Bode, Mabel Haynes (1912). The Mahāvaṃsa, Or, The Great Chronicle of Ceylon. London: Oxford University Press.
Dhammakitti; Ger tr. Geiger, Wilhelm; Eng tr. Rickmers, Christian Mabel (1929). Cūḷavaṃsa: Being the More Recent Part of the Mahāvaṃsa, Part 1. London: Oxford University Press.
Gunasekara, B., ed. (1900). The Rajavaliya: Or a Historical Narrative of Sinhalese Kings. Colombo: George J. A. Skeen, Government Printer, Ceylon.
Knox, Robert (1681). An Historical Relation of the Island Ceylon. London: Richard Chiswell.
de Silva, K. M. (2005). A History of Sri Lanka. Colombo: Vijitha Yapa. pp. 782. ISBN 955-8095-92-3.
Deraniyagala, S. U. (8–14 September 1996). "Pre- and protohistoric settlement in Sri Lanka". XIII U. I. S. P. P. Congress Proceedings. 5. Lanka Library: 277–285.{{cite journal}}: CS1 maint: date format (link)
Geiger, Wilhelm (July 1930). "The Trustworthiness of the Mahavamsa". The Indian Historical Quarterly. 6 (2). Digital Library & Museum of Buddhist Studies: 205–228. Archived from the original on 2020-01-26. Retrieved 2026-06-11.
Blaze, L. E. (1933). History of Ceylon (PDF) (Eighth ed.). Colombo: Christian literature society for India and Africa.
"Places in Sri Lanka with Categories". www.latlong.net. Retrieved 15 September 2019.
"Gods row minister offers to quit". BBC News. 15 September 2007. Retrieved 15 September 2019.
Garg, Gaṅgā Rām (1992). Encyclopaedia of the Hindu World. Concept Publishing Company. ISBN 9788170223757.

[FOOTNOTEDeraniyagala1996-1] Deraniyagala 1996.

[FOOTNOTEGeiger1930228-2] Geiger 1930, p. 228.

[FOOTNOTEGunasekara1900-3] Gunasekara 1900.

[FOOTNOTEDe_Silva200513-4] 1 2 3 De Silva 2005, p. 13.

[FOOTNOTEPieris2007-5] Pieris 2007.

[FOOTNOTEDe_Silva200514-6] De Silva 2005, p. 14.

[FOOTNOTEStein1994-7] Stein 1994.

[FOOTNOTEBlaze19332-8] Blaze 1933, p. 2.

[FOOTNOTElatlong2019-9] tlong2019.

[FOOTNOTEBBC2007-10] BBC 2007.

[FOOTNOTEGarg1992142-11] Garg 1992, p. 142.

[FOOTNOTERediff.com2014-12] Rediff.com 2014.

[13] অর্থশাস্ত্রম, কৌটিল্যম (2001). কৌটিল্যম অর্থশাস্ত্রম. Kolkata: সংস্কৃত পুস্তক ভাণ্ডার.

[14] Starr, Chester G. (1956). "The Roman Emperor and the King of Ceylon". Classical Philology. 51 (1): 27–30. doi:10.1086/363981. JSTOR 266383. S2CID 161093319.

[15] Curtin 1984: 100

[16] "A Brief History of Christianity in Sri Lanka". 20 September 2013.

[17] Sastri, pp 172–173

[18] Chattopadhyaya, pp 7–9

[19] "South India", p. 59 in Indian History with Objective Questions and Historical Maps. 26th ed. 2010

[20] Kulke, Hermann; Kesavapany, K; Sakhuja, Vijay (2009). Nagapattinam to Suvarnadwipa: Reflections on the Chola Naval Expeditions to Southeast Asia. Institute of Southeast Asian Studies. pp. 195–. ISBN 978-981-230-937-2.

[21] Gunawardena, Charles A. (2005). Encyclopedia of Sri Lanka. Sterling Publishers Pvt. Ltd. pp. 71–. ISBN 978-1-932705-48-5.

[Sirisena-22] 1 2 3 Sirisena, W. M. (1978) Sri Lanka and South-East Asia: Political, Religious and Cultural Relations. Brill Archive. ISBN 9004056602. p. 57

[23] Silva. A History of Sri Lanka. pp. 91–92.

[24] India's interaction with Southeast Asia, by Govind Chandra Pande p.286

[25] Craig J. Reynolds (2019). Power, Protection and Magic in Thailand: The Cosmos of a Southern Policeman. ANU Press. pp. 74–75.

[26] "Quest of the Dragon and Bird Clan; The Golden Age (Volume III)" -Lungshanoid (Glossary)- By Paul Kekai Manansala

[27] "Dambadeniya Kingdom and Palace Complex | AmazingLanka.com".

[28] "The Ancient Kingdom of Yapahuwa | AmazingLanka.com".

[29] The laws and customs of the Tamils of Ceylon, Henry Wijayakone Tambiah, Tamil Cultural Society of Ceylon 1954, p. 65.

[Wickramasinghe-30] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Wickramasinghe, Nira (2015). Sri Lanka in the Modern Age: A History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-025755-2.

[31] Kulatunga, K. M. M. B. (2005-01-01). Disorder in Sri Lanka (in ఇంగ్లీష్). Nidahas Publication. ISBN 9789551035020.

[Russell-32] 1 2 3 4 Russell, Jane (1982) Communal Politics under the Donoughmore constitution. Tsiisara Prakasakyo, Dehivala.

[33] "Features". Priu.gov.lk. Archived from the original on 10 December 2018. Retrieved 17 August 2012.

[34] "Asia Times: Sri Lanka: The Untold Story". Atimes.com. Archived from the original on 7 November 2001. Retrieved 17 August 2012.

[35] "Sri Lanka – Sinhalese Parties". Countrystudies.us. 1 January 1986. Retrieved 17 August 2012.

[36] Hoole, M.R.R. (1988) Chapter1: Missed Opportunities and the Loss of Democracy Archived 16 జూలై 2012 at the Wayback Machine. Volume 1 in Broken Palmyra. Uthr.org. Retrieved on 25 August 2014.

[37] "Sri Lanka – United National Party "Majority" Rule, 1948–56". Countrystudies.us. Retrieved 17 August 2012.

[38] Gray, David (20 May 2009). "Up to 100,000 killed in Sri Lanka's civil war: UN" (in ఆస్ట్రేలియన్ ఇంగ్లీష్). ABC News. Retrieved 2016-04-07.

[39] "Sri Lanka: US War Crimes Report Details Extensive Abuses". Human Rights Watch. 22 October 2009. Retrieved 17 January 2010.

[40] "Govt.: LTTE Executed Soldiers". The Sunday Leader. 8 December 2010. Archived from the original on 12 December 2010. Retrieved 17 January 2010.

[41] "The Global Failure to Protect Tamil Rights Under International Law". 31 October 2018.

[42] Francis Anthony Boyle, Professor (2009). The Tamil Genocide by Sri Lanka: The Global Failure to Protect Tamil Rights Under International Law. Tamils against genocide. ISBN 978-0932863706.

[43] "Permanent People's Tribunal – Tribunal on Sri Lanka". No. 16 January 2010. The Irish School of Ecumenics, Trinity College Dublin The School of Law and Government, Dublin City University. Permanent People's Tribunal.

[44] "Sri Lanka guilty of genocide against Eelam Tamils with UK, US complicity: PPT". Retrieved 12 September 2016.

[45] "Tribunal condemns Sri Lankan genocide against Eelam Tamils". Retrieved 12 September 2016.

[46] "Sri Lanka guilty of genocide against Eelam Tamils with UK, US complicity: PPT". Retrieved 12 September 2016.

[47] "Peoples' Tribunal on Sri Lanka 07-10 December 2013" (PDF). Peoples' Tribunal on Sri Lanka – Permanent People's Tribunal. Permanent People’s Tribunal. 10 December 2013. Archived from the original (PDF) on 7 June 2016.

[48] "Sri Lanka's Rajapaksa suffers shock election defeat – BBC News" (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). BBC News. 9 January 2015. Retrieved 2016-09-12.

[49] Iyengar, Rishi (18 August 2015). "Rajapaksa Defeated in Sri Lanka Election". Time. Archived from the original on 2016-09-04. Retrieved 2016-09-12.

[50] tharindu. "Ranil takes oath as PM : MoU signed for national govt". srilankamirror.com. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 2016-09-12.

[51] "Easter Sunday attacks SC grants Leave to proceed 12 FR Petitions". Daily Mirror Online. 3 October 2019. Retrieved 17 December 2019.

[52] "Sri Lanka intel chief sacked over Easter attacks". Asia Times. 9 December 2019. Retrieved 17 December 2019.

[53] "US Official, Injured in Sri Lanka Suicide Attack, Dies in Hospital". NDTV.com.

[54] Bastians, Dharisha; Gettleman, Jeffrey; Schultz, Kai (21 April 2019). "Blasts Targeting Christians Kill Hundreds in Sri Lanka". The New York Times. Retrieved 21 April 2019.

[55] "156 Dead in Blasts at Two Sri Lanka Churches During Easter Mass: Report". NDTV. 22 April 2019. Retrieved 24 April 2019.

[56] "Sri Lanka Easter bombings live: Blasts during church services in Colombo". The National. 21 April 2019. Retrieved 22 April 2019.

[57] Sirilal, Ranga; Aneez, Shihar (21 April 2019). "Bombs kill more than 200 in Sri Lankan churches, hotels on Easter Sunday". Reuters. Retrieved 22 April 2019.

[58] Pokharel, Sugam; McKirdy, Euan (21 April 2019). "Sri Lanka blasts: At least 138 dead and more than 400 injured in multiple church and hotel explosions". CNN. Retrieved 21 April 2019.

[59] "The Latest: UN Security Council condemns Sri Lanka attack". San Francisco Chronicle. 22 April 2019. Archived from the original on 22 April 2019. Retrieved 22 April 2019.

[60] "Sri Lanka bombers' mentor is dead, but his memory still stokes fear" (in ఇంగ్లీష్). CNN. 26 April 2019. Retrieved 30 April 2019.

[61] "President Maithripala Sirisena to not contest Sri Lanka polls" (in ఇంగ్లీష్). Al Jazeera.

[62] "Sri Lanka election: Wartime defence chief Rajapaksa wins presidency". BBC News. 17 November 2019.

[63] "Mahinda Rajapaksa sworn in as Sri Lanka's PM".

[64] "Sri Lanka's foreign debt crisis forecast for 2021". 27 February 2021. Archived from the original on 9 August 2021. Retrieved 19 June 2021.

[65] "Sri Lanka declares worst economic downturn in 73 years". France 24 (in ఇంగ్లీష్). 30 April 2021. Retrieved 4 April 2022.

[66] "Protest ongoing near President's private residence; security beefed up". Daily Mirror Sri Lanka (in English). 31 March 2022. Retrieved 31 March 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[67] "ජනපතිගේ නිවස අසල විරෝධයට විශාල ජනතාවක්". ada.lk (in Sinhala). Retrieved 31 March 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[68] Kuruwita, Rathindra; Rasheed, Zaheena (31 March 2022). "Curfew in Sri Lanka as protesters try to storm president's house" (in ఇంగ్లీష్). Al Jazeera.

[69] "Army bus set on fire during protest". Daily Mirror Sri Lanka (in English). 31 March 2022. Retrieved 31 March 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[70] "Sri Lanka: Why is the country in an economic crisis?" (in English). BBC. 13 July 2022. Retrieved 13 July 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[71] "Sri Lanka: President Gotabaya Rajapaksa flees the country on military jet" (in English). BBC. 13 July 2022. Retrieved 13 July 2022.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[72] "Sri Lanka: Protesters 'will occupy palace until leaders go'" (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). BBC News. 2022-07-10. Retrieved 2022-07-11.

[73] Stepansky, Joseph (20 July 2022). "Sri Lanka live news: Ranil Wickremesinghe elected president". Al Jazeera. Retrieved 2022-07-20.{{cite news}}: CS1 maint: deprecated archival service (link)

[74] "Anura Kumara Dissanayake sworn in as Sri Lanka's president". www.bbc.com.

[75] Jayasinghe, Uditha (24 September 2024). "Sri Lanka President Dissanayake picks Amarasuriya as PM, takes finance job". Reuters. Retrieved 26 December 2024.

[76] "Sri Lanka: Left-leaning leader's coalition secures landslide victory". www.bbc.com.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]