శ్రీ కల్కాజీ మందిరం

శ్రీ కల్కాజీ మందిరం
శ్రీ కల్కాజీ మందిరం
	కల్కాజీ మందిరంలోని కాళీ దేవి విగ్రహం
	దిల్లీలో స్థానం శ్రీ కల్కాజీ మందిరం (India)
భౌగోళికం
భౌగోళికాంశాలు	28°32′59″N 77°15′39″E / 28.5498°N 77.2607°E
దేశం	భారతదేశం
రాష్ట్రం	దిల్లీ
జిల్లా	దక్షిణ
ప్రదేశం	కల్కాజీ, దక్షిణ దిల్లీ
సంస్కృతి
దైవం	కాళీ దేవి (కాలీ), కల్కా (కాల్కా)
ముఖ్యమైన పర్వాలు	నవరాత్రి మహోత్సవం
వాస్తుశైలి
నిర్మాణ శైలులు	హిందూ దేవాలయ శిల్పకళ
దేవాలయాల సంఖ్య	1
చరిత్ర, నిర్వహణ
నిర్మించిన తేదీ	సత్యయుగం (పురాణ విశ్వాసం ప్రకారం)

కాళ్కాజీ మందిర్ అనేది హిందూ ఆలయంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక ముఖ్యమైన దేవాలయం. ఇది హిందూ దేవి కాళీ మాత కు అంకితమైనది. ఈ ఆలయం దక్షిణ ఢిల్లీలోని కాళ్కాజీ ప్రాంతంలో ఉంది. ఈ ప్రాంతానికి ఆలయ పేరు నుంచే "కాళ్కాజీ" అనే పేరు వచ్చింది. ఇది నెహ్రూ ప్లేస్ కు ఎదురుగా, ఓఖ్లా రైల్వే స్టేషన్ సమీపంలో, అలాగే కాళ్కాజీ మందిర్ మెట్రో స్టేషన్ దగ్గరలో ఉంది.^[1]^[2]^[3] హిందువుల విశ్వాసం ప్రకారం, ఇక్కడి దేవి కల్కా విగ్రహం స్వయంభూవుగా (తానే ప్రత్యక్షమైనది) భావించబడుతుంది.

చరిత్ర

ఈ ఆలయాన్ని తరువాత కాలంలో మరాఠాలు పునర్నిర్మించారు. ఈ ఆలయం చాలా ప్రాచీనమని భావించబడుతున్నప్పటికీ, ప్రస్తుతం ఉన్న భవనంలో అత్యంత పురాతన భాగాలు 1764 తర్వాత మాత్రమే మరాఠాల చేత నిర్మించబడినట్లు విశ్వసిస్తారు. తరువాత 1816లో అక్బర్ IIకు పెష్కార్ అయిన మీర్జా రాజా కీదర్ నాథ్ చేత మరిన్ని నిర్మాణాలు, విస్తరణలు జరిగాయి.^[4]^[5] 20వ శతాబ్దం రెండవ అర్ధభాగంలో, ఆలయం చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఢిల్లీకి చెందిన హిందూ బ్యాంకర్లు, వ్యాపారులు అనేక ధర్మశాలలను నిర్మించారు. ఈ ఆలయం శామ్లాత్ థోక్ బ్రాహ్మణులు, థోక్ జోగియన్లుకి చెందిన భూమిపై నిర్మించబడింది. వీరే ఈ ఆలయ పూజారులుగా పనిచేస్తూ పూజా సేవలను నిర్వహిస్తారు.

థోక్ బ్రాహ్మణులలో నాలుగు ప్రధాన శాఖలు (తుల్లాలు) ఉన్నాయి. అవి:

తుల్లా తన్సుఖ్
తుల్లా రాంబక్ష్
తుల్లా బహదూర్
తుల్లా జస్రామ్

వారు ఘర్బారీ జోగి, కాన్ఫాడా జోగిగా వర్గీకరించబడతారు.^[6]

పురాణ కథనం

హిందూ పురాణ కథనం ప్రకారం, ఆలయం ఉన్న ప్రదేశంలోనే కాలికా దేవి జన్మించిందని విశ్వసిస్తారు.^[7]

లక్షల సంవత్సరాల క్రితం, ప్రస్తుత ఆలయ పరిసర ప్రాంతంలో నివసించే దేవతలను ఇద్దరు రాక్షసులు బాధించేవారని పురాణం చెబుతుంది. వారు తమ బాధను “సర్వదేవాధిపతి” అయిన బ్రహ్మదేవునికి తెలియజేశారు. కానీ బ్రహ్మ దేవుడు జోక్యం చేసుకోవడానికి నిరాకరించి, వారిని దేవి పార్వతిని ఆశ్రయించమని సూచించాడు.
అప్పుడు పార్వతి దేవి ముఖం నుండి కౌశ్కి దేవి జన్మించింది. ఆమె ఆ ఇద్దరు రాక్షసులను సంహరించింది. అయితే వారి రక్తం ఎండిన భూమిపై పడగానే వేల సంఖ్యలో కొత్త రాక్షసులు పుట్టుకొచ్చారు. కౌశ్కి దేవి ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో వారికి ఎదుర్కొంటూ యుద్ధం కొనసాగించింది.
తన సంతానంపై కరుణించిన పార్వతి దేవి, కౌశ్కి దేవి కనుబొమల నుండి మహా కాళీ దేవిని సృష్టించింది. “ఆమె దిగువ పెదవి కొండలపై తాకగా, పై పెదవి ఆకాశాన్ని తాకింది” అని పురాణం వర్ణిస్తుంది. ఆమె రాక్షసుల గాయాల నుంచి జారిన రక్తాన్ని త్రాగి, దేవతలకు సంపూర్ణ విజయాన్ని అందించింది.
అనంతరం మహా కాళీ దేవి ఇక్కడే నివాసం స్థిరపరచుకుంది. ఈ స్థలం ప్రధాన దేవతగా ఆమెను పూజించడం ప్రారంభమైంది.^[8]

బ్రహ్మదేవుని సలహా మేరకు దేవతలు చేసిన ప్రార్థనలు, పూజలతో సంతోషించిన కల్కాజీ దేవి ఈ ఆలయ ప్రదేశంలో ప్రత్యక్షమై, వారికి ఆశీర్వదించి ఇక్కడే స్థిరపడిందని నమ్ముతారు.

మహాభారతం కాలంలో శ్రీకృష్ణుడు, పాండవులు యుధిష్ఠిరుడు పాలన సమయంలో ఈ ఆలయంలో కాళీ దేవిని పూజించారని కూడా చెబుతారు. ఆలయాన్ని కాళీ దేవి ఆజ్ఞ ప్రకారం తోక్ బ్రాహ్మణులు, తోక్ జోగీలు నిర్మించారని విశ్వాసం ఉంది.^[8]

ఈ ఆలయాన్ని జయంతి పీఠ లేదా మనోకామన సిద్ధ పీఠ అని కూడా పిలుస్తారు. “మనోకామన” అంటే కోరిక, “సిద్ధ” అంటే నెరవేరు కావడం, “పీఠ” అంటే పవిత్ర క్షేత్రం. కనుక, భక్తుల కోరికలు నెరవేరేందుకు మా కాలికాదేవి ఆశీర్వదించే పవిత్ర స్థానంగా దీనిని భావిస్తారు.

లాల్ బాబా పురాణ కథనం

1980లలో బైజల్ అనే వ్యక్తికి కుడికాలు తీవ్రంగా గాయపడింది. వైద్యులు ఆ కాలు తొలగించాల్సి వస్తుందని చెప్పారు.
ఒక పూజారి, బైజల్ కుటుంబానికి తొమ్మిది పవిత్ర క్షేత్రాలను సందర్శించి ఆశీస్సులు కోరమని సూచించాడు. వారు కఠినమైన యాత్రను పూర్తి చేసినప్పటికీ బైజల్ బాధ కొనసాగింది.
ఝార్ఖండ్‌లోని దేవఘర్ వద్ద ఉన్న బాబా బైద్యనాథ ఆలయానికి చేరుకున్నప్పుడు, బైజల్ కలలో తొమ్మిది రోజుల లోపల ఢిల్లీ కల్కా దేవి ఆలయానికి వెళ్లాలని సూచన లభించిందని చెబుతారు.
కుటుంబ సభ్యులు రైలులో సహయాత్రికుల సహాయంతో బైజల్‌ను దేవి ద్వారానికి తీసుకువచ్చారు. ఐదు నెలల తరువాత అతని కాలు “అద్భుతంగా” నయం అయిందని నమ్మకం.
ఈ సంఘటనతో ప్రేరణ పొందిన బైజల్ సన్యాసం స్వీకరించి “లాల్ బాబా”గా మారాడు. కల్కా దేవిని గౌరవిస్తూ ఎరుపు వస్త్రాలు ధరించి, డమరు వాయిస్తూ భక్తిగా జీవించాడు.

ఈ ఆలయంలోని ముఖ్యమైన ఆచారాలలో ఒకటి తెల్లవారుజామున దేవతను పాలతో స్నానమాచరించడం, అలంకరణ చేయడం, ఆరతి (ప్రార్థనలు) నిర్వహించడం. ఆలయ పూజారులు లాల్ బాబాకు స్నాన ఆచారంలో భాగంగా గంగా జలాన్ని సమర్పించేందుకు అనుమతించారు. దీని ద్వారా లాల్ బాబా ఒక ప్రత్యేక ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించాడు. అతడు గంగా ప్రవహించే ప్రాంతాలకు కాలకాలానికి వెళ్లి, అక్కడి నుండి గంగా నీటిని ఒక పిప్పలో తీసుకువచ్చేవాడు. అతడు, అతని శిష్యులు సేకరించిన గంగా నీటిని నిల్వ చేయడానికి ఒక ప్రత్యేక గదిని కేటాయించారు. క్రమంగా లాల్ బాబాకు గౌరవం, గుర్తింపు పెరిగాయి, అతని అనుచరుల సంఖ్య కూడా అధికమైంది. ఆలయ అధికారులు దేవత గర్భగృహం వైపు ముఖం చేసి యజ్ఞ కుండంలో కూర్చునేందుకు అతడికి అనుమతి ఇచ్చారు. లాల్ బాబా దాదాపు పదేళ్ల క్రితం పరమపదించాడు. అయినప్పటికీ గంగా జలాన్ని సమర్పించే ఆ విశిష్ట ఆచారం ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. లాల్ బాబా ఆసనం ఇప్పుడు “పవిత్రమైనది”గా గుర్తించబడింది. దీని వలన భక్తుల నుండి భారీ విరాళాలు కూడా లభిస్తున్నాయి.^[9]

ఆధునిక నిర్మాణం

ప్రస్తుతం ఆలయ సముదాయం ఇటుక నిర్మాణంతో నిర్మించబడి, ప్లాస్టర్, మార్బుల్‌తో ముగింపును పొందింది. ఇది ఒక పిరమిడ్ ఆకార గోపురంతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. మధ్య భాగంలోని ప్రధాన మండపం 12 వైపుల ప్రణాళికతో ఉంటుంది. దాని వ్యాసం సుమారు 24 అడుగులు, ప్రతి వైపున ఒక ద్వారం ఉంది. ఈ మండపం మార్బుల్‌తో పరచబడి ఉంటుంది. దాని చుట్టూ 8 అడుగులు 9 అంగుళాల వెడల్పుతో వరండా ఉంది. దీనిలో 36 ఖండాకార ద్వారాల తెరుచుకలు ఉన్నాయి. ఈ వరండా అన్ని వైపుల నుంచి మధ్య గర్భమండపాన్ని ఆవరించి ఉంటుంది. ఈ ఆర్కేడ్ మధ్యభాగంలో, తూర్పు ద్వారానికి ఎదురుగా, మార్బుల్ పీఠంపై రెండు ఎర్ర శాండ్స్టోన్ పులులు కూర్చున్నట్లు శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఆ పీఠం, మార్బుల్ రైలింగులపై ఇటీవలి కాలానికి చెందిన నస్తలీక్ శాసనాలు ఉన్నాయి. పులుల మధ్యలో హిందీలో పేరు చెక్కబడిన కాళీదేవి శిలావిగ్రహం ఉంది. దాని ముందు ఒక రాతి త్రిశూలం నిలబడి ఉంటుంది. ఈ ఆలయ సముదాయం ఢిల్లీ మెట్రో మార్గంలో, నెహ్రూ ప్లేస్ బస్ టెర్మినస్, వ్యాపార కేంద్రం, అలాగే ఒఖ్లా రైల్వే స్టేషన్, పారిశ్రామిక ప్రాంతం మధ్యలో ఉంది. ఇది బహాయ్ విశ్వాసంకు చెందిన లోటస్ టెంపుల్ సమీపంలో ఉంది. ఆలయానికి దగ్గరగా, కైలాష్ కాలనీ తూర్పున ఉన్న కొండపై, అలాగే ఇస్కాన్ ఆలయం సమీపంలో, క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దానికి చెందిన అశోకుని శాసనం ఉంది.

ఆచారాలు

ఆలయాన్ని సంవత్సరం పొడవునా భక్తులు సందర్శిస్తారు. అయితే వారి ప్రార్థనలు, వేడుకల ప్రధాన సమయం సంవత్సరంలో రెండుసార్లు జరిగే నవరాత్రి ఉత్సవం. ఇది వసంతం, శరదృతువులలో జరిగే తొమ్మిది రోజుల హిందూ పండుగ. ఈ సమయంలో ఒక పెద్ద జాతర కూడా నిర్వహిస్తారు. భక్తులు చేరి, దుర్గాదేవిని మహిమపరుస్తూ భజనలు, కీర్తనలు పాడుతారు.^[10] ఈ తొమ్మిది రోజులపాటు అనేక హస్తకళా వస్తువుల వ్యాపారులు కూడా తమ వ్యాపారం పెంచుకునేందుకు ఆలయం వద్దకు వస్తారు. భక్తులు దేవిని దర్శించేందుకు పాము లాగా వంకర వంకరగా నిలిచే క్యూలలో ఎదురుచూస్తారు. ప్రధాన ఆచారంలో ప్రతిరోజూ ఉదయం (ఉదయం 6:00), సాయంత్రం (రాత్రి 7:30) దేవత విగ్రహానికి పాలు సమర్పించి స్నానం చేయించడం (మాతా స్నానం), తరువాత ఆరతి నిర్వహించడం ఉంటుంది. అనంతరం స్తోత్ర పఠనం జరుగుతుంది. నైవేద్యాలను ఆలయ ప్రవేశద్వారం ముందు కొనుగోలు చేయవచ్చు. పూజ, అర్చన, ఇతర ఆచారాలు నెలవారీ పద్ధతిలో క్రమంగా నిర్వహించబడతాయి. ఈ పూజారులు 1,000కి పైగా నాయి కుటుంబాలకు చెందినవారు. వీరు నాలుగు ప్రధాన బ్రాహ్మణ పూజారి వంశాల, ఒక యోగి/మహంతుల వంశానికి చెందిన వారసులుగా భావిస్తారు. ఆలయ పరిసర వాతావరణం రాత్రి మొత్తం దీపాలతో ప్రకాశవంతంగా, స్వచ్ఛంగా ఉంటుంది. భక్తులు అక్కడ ధ్యానం చేయడానికి కూడా ప్రయత్నిస్తారు. ప్రతిరోజూ సాయంత్రం ఆరతి ఘనంగా జరుగుతుంది.

ఇవి కూడా చూడండి

కాళ్కా గుహ ఆలయం

మూలాలు

↑ Kalka ji Mandir Archived 21 ఫిబ్రవరి 2009 at the Wayback Machine www.durga-puja.org.
↑ Kalka Mandir Archived 27 ఆగస్టు 2023 at the Wayback Machine The Handbook for Delhi: With Index and Two Maps, Illustrating the Historic Remains of Old Delhi, and the Position of the British Army Before the Assault in 1857, &c. &c., by Frederic Henry Cooper. Published by Re-printed by T.C. McCarthly, 1865.Page 98.
↑ The archaeology and monumental remains of Delhi by Carr Stephen. Published by Aryan Books International, 2002. ISBN 81-7305-222-0. Page 16- Kalkaji.
↑ "Fascinating tale of the Kalkaji Temple". The Hindu. 26 January 2004. Retrieved 5 January 2019.^{[dead link]}
↑ Sutton, Deborah (2022-09-20). "Sacred architectures as monuments: a study of the Kalkaji Mandir, Delhi". ARQ: Architectural Research Quarterly. 26 (1). Cambridge University Press: 47–56. doi:10.1017/S1359135522000380. Retrieved 2025-08-20.
↑ "Shri Kalkaji Mandir". templesofindia.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2024-03-02.
↑ A Gazetteer of Delhi, 1912. New Delhi: Aryan Books International. 2011. p. 409. ISBN 9788173054167. Archived from the original on 27 August 2023. Retrieved 18 November 2020.
↑ ^8.0 ^8.1 admin (2023-01-07). "Kalkaji Mandir - Timings, History, Location, Photos". Vihara Darshani - Temples, Beaches, Timings, Accommodation (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2023-03-24. Retrieved 2024-03-02.
↑ Java, Navina (2021-10-24). "The legend of Lal Baba". The Hindu. New Delhi: THG PUBLISHING. Archived from the original on 2021-10-23. Retrieved 2025-08-19.
↑ Oct 24, ANI / Updated. "Grand 'aarti' performed at Delhi's Jhandewalan temple on 'Durga Ashtami'". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 3 November 2020. Retrieved 18 November 2020. {{cite news}}: |first1= has generic name (help)CS1 maint: numeric names: authors list (link)

బాహ్య లింకులు

[1] Kalka ji Mandir Archived 21 ఫిబ్రవరి 2009 at the Wayback Machine www.durga-puja.org.

[2] Kalka Mandir Archived 27 ఆగస్టు 2023 at the Wayback Machine The Handbook for Delhi: With Index and Two Maps, Illustrating the Historic Remains of Old Delhi, and the Position of the British Army Before the Assault in 1857, &c. &c., by Frederic Henry Cooper. Published by Re-printed by T.C. McCarthly, 1865.Page 98.

[3] The archaeology and monumental remains of Delhi by Carr Stephen. Published by Aryan Books International, 2002. ISBN 81-7305-222-0. Page 16- Kalkaji.

[4] "Fascinating tale of the Kalkaji Temple". The Hindu. 26 January 2004. Retrieved 5 January 2019.^{[dead link]}

[Sutton-5] Sutton, Deborah (2022-09-20). "Sacred architectures as monuments: a study of the Kalkaji Mandir, Delhi". ARQ: Architectural Research Quarterly. 26 (1). Cambridge University Press: 47–56. doi:10.1017/S1359135522000380. Retrieved 2025-08-20.

[6] "Shri Kalkaji Mandir". templesofindia.org (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2024-03-02.

[7] A Gazetteer of Delhi, 1912. New Delhi: Aryan Books International. 2011. p. 409. ISBN 9788173054167. Archived from the original on 27 August 2023. Retrieved 18 November 2020.

[vihara-8] 8.0 ^8.1 admin (2023-01-07). "Kalkaji Mandir - Timings, History, Location, Photos". Vihara Darshani - Temples, Beaches, Timings, Accommodation (in బ్రిటిష్ ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 2023-03-24. Retrieved 2024-03-02.

[lalbaba-9] Java, Navina (2021-10-24). "The legend of Lal Baba". The Hindu. New Delhi: THG PUBLISHING. Archived from the original on 2021-10-23. Retrieved 2025-08-19.

[10] Oct 24, ANI / Updated. "Grand 'aarti' performed at Delhi's Jhandewalan temple on 'Durga Ashtami'". The Times of India (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 3 November 2020. Retrieved 18 November 2020. {{cite news}}: |first1= has generic name (help)CS1 maint: numeric names: authors list (link)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]