Jump to content

షాముఖి లిపి

వికీపీడియా నుండి
షాహ్ముఖి
షాహ్ముఖి అక్షరాలు
Typeఅబ్జాద్
Spoken languagesపంజాబీ (మాండలికాలు, వైవిధ్యాలతో సహా)
Time period17వ శతాబ్దం–ప్రస్తుతం
Parent systems
ఈజిప్షియన్ చిత్రలిపి
  • ప్రోటో-సినాయిటిక్
    • ఫోనీషియన్
      • అరామిక్
        • నబటేయన్
          • అరబిక్
            • పర్సో-అరబిక్
              • షాహ్ముఖి
Unicode range
Note: This page may contain IPA phonetic symbols in Unicode.

షాముఖి (షాముకిః షాముఖి, [ʃäː (ʃhāː). mʊ. kiː], లిట్. 'షా లేదా రాజు నోటి నుండి', గురుముఖి самугу) అనేది పంజాబీ భాషా రకాలకు, ప్రధానంగా పాకిస్తాన్‌లోని పంజాబ్‌లో ఉపయోగించే పర్షియన్-అరబిక్ వర్ణమాల నుండి అభివృద్ధి చేయబడిన కుడి నుండి ఎడమకు అబ్జాద్ ఆధారిత లిపి.[1][2] ఇది సాధారణంగా నస్తాలిక్ కాలిగ్రాఫిక్ చేతిలో వ్రాయబడుతుంది, దీనిని పర్షియన్, ఉర్దూ భాషలకు కూడా ఉపయోగిస్తారు.[3][4][5] పంజాబీకి ఉపయోగించే రెండు ప్రామాణిక లిపిలో షాముకి ఒకటి, మరొకటి భారతదేశంలోని పంజాబ్‌లో ప్రధానంగా ఉపయోగించే గురుముఖి.[6] షాహ్ముఖిని కుడి నుండి ఎడమకు వ్రాస్తారు ఇందులో 36 ప్రాథమిక అక్షరాలతో పాటు కొన్ని ఇతర అదనపు అక్షరాలు ఉంటాయి.[7][8]

చరిత్ర

[మార్చు]

షాముఖి రాకకు ముందు, పాత పంజాబీ మాండలికాలకు లిపి వ్యవస్థలు అంతగా ప్రాచుర్యం పొందలేదు.

'షాముకి' అనే పేరు ఇటీవలి నాణెం, దాని ప్రతిరూపం 'గురుముఖి' ని అనుకరిస్తుంది.[9] అయితే, పర్షియన్-అరబిక్ లిపి పంజాబీ రచన 17వ శతాబ్దం నుండి బాగా ధృవీకరించబడింది.[10] ధావన్ ప్రకారం, మొఘల్ సమాజంలో పాల్గొనడానికి పంజాబీ ముస్లింలు పర్షియన్ భాష నేర్చుకున్నప్పుడు, మొఘిల్ యుగంలో పంజాబ్ విద్యా పద్ధతుల "సైడ్ ఎఫెక్ట్" గా పంజాబీ లిపిని స్వీకరించడం ప్రారంభించింది. పెర్షియన్ వర్ణమాలలో వ్రాసిన పంజాబీని ఉపయోగించడం ద్వారా పంజాబీ మాట్లాడేవారికి పెర్షియన్ నేర్పించే విద్యా సామగ్రి ఒక వినూత్న ఆవిష్కరణ. దీనికి ముందు పంజాబీ భాషను ప్రామాణీకరించే మొదటి ప్రయత్నాలలో ఇది ఒకటి, పంజాబీ ప్రధానంగా మాట్లాడే భాష, పాఠశాలల్లో అధికారికంగా బోధించబడలేదు.[11]

గురుముఖి లిపికి ఉన్న మతపరమైన (సిక్కు) అర్థాల కారణంగా పంజాబీ ముస్లింలు దానిని ఆదరించలేదని షాకిల్ సూచిస్తున్నారు.[10] షాహ్ముఖి పంజాబీని 2024లో గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్‌కు జోడించారు.[12][13][14]

వర్ణమాల

[మార్చు]

షాహ్ముఖి లిపి అనేది అరబిక్ లిపి పర్షియన్ వర్ణమాల సవరించిన రూపం. ఇది ఉర్దూ వర్ణమాలతో సమానంగా ఉంటుంది, కానీ పంజాబీ ధ్వనిశాస్త్రాన్ని సూచించే అదనపు అక్షరాలను కలిగి ఉంటుంది. సరైకీని వ్రాయడానికి, విస్తరించిన షాహ్ముఖిని ఉపయోగిస్తారు, ఇందులో అంతర్విస్ఫోటన హల్లుల ( ٻ, ڄ, ݙ, ڳ ) కోసం 4 అదనపు అక్షరాలు ఉంటాయి.[15]

అచ్చు డయాక్రిటిక్స్

[మార్చు]

ఉర్దూ మాదిరిగానే, షాహ్ముఖిలో కూడా హ్రస్వ అచ్చులను వ్యక్తీకరించడానికి డయాక్రిటిక్స్ ఉన్నాయి, ఇవి అసలు అరబిక్ లిపి నుండి నిలుపుకున్న ఒక సంప్రదాయం.[4][16]

షాముఖిలో ఉపయోగించిన స్వరచిహ్నాలు
పేరు చిహ్నం వాడుక ఐపిఎ గమనికలు ఉదాహరణలు
హ్రస్వ అచ్చులు
జబార్ ◌َ‎ a [ə] ఒక అక్షరం పైన వ్రాయబడింది
జీరో ◌ِ‎ i [ɪ] ఒక అక్షరం కింద వ్రాయబడింది
పేష్ ◌ُ‎ u [ʊ] ఒక అక్షరం పైన వ్రాయబడింది
Nūn Ġunna ◌٘‎ ṉ [◌̃] , [ŋ] నాసికా అచ్చు డయాక్రిటిక్ ' مُون٘ہہ ' ('ముఖం')
Tashdīd ◌ّ‎ జెమినేట్ [ː] హల్లును రెట్టింపు చేస్తుంది - పొడిగించబడుతున్న అక్షరం పైన వస్తుంది ' కّ ' ('kk')
రుణ డయాక్రిటిక్స్
ఖరీ జబర్ ◌ٰ á [äː] కొన్ని అరబిక్ అరువు పదాలలో మాత్రమే ఉపయోగించబడుతుంది ' عیسیٰ ' ('Jesus')
జబార్ తన్వీన్ ◌ً an [ən] ' فوراً ' ('వెంటనే')
ఇతర డయాక్రిటిక్స్
హమ్జా ◌ٔ విభిన్నమైన రెండు అచ్చుల మధ్య ఉండే ద్విస్వరాన్ని సూచిస్తుంది , ఉదాహరణకు: ' ئ ', ' ۓ ', ' ؤ ', أ , వీటిని ప్రత్యేక స్వర చిహ్నంగా రాయరు.

హల్లులు

[మార్చు]
నెం పేరు[17] ఐపిఎ తుది గ్లిఫ్ మధ్యస్థ గ్లిఫ్ ప్రారంభ గ్లిఫ్ వివిక్త గ్లిఫ్
1 الف alif /äː/, /ə/, /ɪ/, /ʊ/ ـا‬ ـا‬ ا‬ ا
2 بے bē /b/ ـب‬ ـبـ‬ بـ‬ ب
3 پے pē /p/ ـپ‬ ـپـ‬ پـ‬ پ
4 تے tē /t/ ـت‬ ـتـ‬ تـ‬ ت
5 ٹے ṭē /ʈ/ ـٹ‬ ـٹـ‬ ٹـ‬ ٹ
6 ثے s̱ē /s/ ـث‬ ـثـ‬ ثـ‬ ث
7 جيم jīm /d͡ʒ/ ـج‬ ـجـ‬ جـ‬ ج
8 چے cē /t͡ʃ/ ـچ‬ ـچـ‬ چـ‬ چ
9 وڈّی حے waḍḍi ḥē /ɦ/ ـح‬ ـحـ‬ حـ‬ ح
10 خے k͟hē /x/ ـخ‬ ـخـ‬ خـ‬ خ
11 دال dāl /d/ ـد‬ ـد‬ د‬ د
12 ڈال ḍāl /ɖ/ ـڈ‬ ـڈ‬ ڈ‬ ڈ
13 ذال ẕāl /z/ ـذ‬ ـذ‬ ذ‬ ذ
14 رے rē /r/ ـر‬ ـر‬ ر‬ ر
15 ڑے ṛē /ɽ/ ـڑ‬ ـڑ‬ ڑ‬ ڑ
16 زے zē /z/ ـز‬ ـز‬ ز‬ ز
17 ژے žē /ʒ/ ـژ‬ ـژ‬ ژ‬ ژ
18 سین sīn /s/ ـس‬ ـسـ‬ سـ‬ س
19 شین shīn /ʃ/ ـش‬ ـشـ‬ شـ‬ ش
20 صاد ṣwād /s/ ـص‬ ـصـ‬ صـ‬ ص
21 ضاد ẓwād /z/ ـض‬ ـضـ‬ ضـ‬ ض
22 طوئیں t̤oēṉ /t/ ـط‬ ـطـ‬ طـ‬ ط
23 ظوئیں z̤oēṉ /z/ ـظ‬ ـظـ‬ ظـ‬ ظ
24 عین ʻain /∅/, /äː/, /ə/, /eː/, /oː/, ـع‬ ـعـ‬ عـ‬ ع
25 غین ġain /ɣ/ ـغ‬ ـغـ‬ غـ‬ غ
26 فے fē /f/ ـف‬ ـفـ‬ فـ‬ ف
27 قاف qāf /q/ ـق‬ ـقـ‬ قـ‬ ق
28 کاف kāf /k/ ـک‬ ـکـ‬ کـ‬ ک
29 گاف gāf /ɡ/ ـگ‬ ـگـ‬ گـ‬ گ
30 لام lām /l/ ـل‬ ـلـ‬ لـ‬ ل
31[18] ࣇام ḷām /ɭ/ ـࣇ‬ ـࣇـ‬ ࣇـ‬ لؕ
32 میم mīm /m/ ـم‬ ـمـ‬ مـ‬ م
33 نون nūn /n, ɲ/ ـن‬ ـنـ‬ نـ‬ ن
34[18] ݨون ṇūn /ɳ/ ـݨ‬ ـݨـ‬ ݨـ‬
35 نون غنّہ nūn ġunnah /◌̃, ŋ/ ـں‬ ـن٘ـ‬ ن٘ـ‬ ں
36 واؤ vāo /ʋ, uː, ʊ, oː, ɔː/ ـو‬ ـو‬ و‬ و
37 نکی ہے
گول ہے		 nikkī hē
gol hē		 /ɦ, ɑː, e:/ ـہ‬ ـہـ‬ ہـ‬ ہ
38 دو چشمی ہے do-cashmī hē /ʰ/ or /ʱ/ ـھ‬ ـھـ‬ ھ‬ ھ
39 ہمزہ hamzah /ʔ/, /∅/ ء‬ ء‬ ء‬ ء
40 چھوٹی يے choṭī yē /j, iː/ ـی‬ ـیـ‬ یـ‬ ی
41 وڈّی يے waḍḍi yē /ɛː, eː/ ـے‬ N/A N/A ے

పంజాబీ పదాలలో ఏవీ ں , ھ , లేదా ے తో ప్రారంభం కావు. ڑ తో ప్రారంభమయ్యే పదాలు అత్యంత అరుదు, కానీ ఇక్బాల్ సలాహుద్దీన్ వడ్డీ పంజాబీ లుఘాత్ వంటి షాముఖి నిఘంటువులలో కొన్ని నమోదు చేయబడ్డాయి.[19] ఆస్పిరేటెడ్ హల్లుల డిగ్రాఫ్‌లు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి. అదనంగా, ل & لؕ లు ا తో లిగేచర్‌లను ఏర్పరుస్తాయి : لا ( ـلا ) لؕا ( ـلؕا ).

ఆస్పిరేట్స్

[మార్చు]
నెం డిగ్రాఫ్[20] లిప్యంతరీకరణ[20] ఐపిఎ ఉదాహరణ
1 بھ bh [bʱ] بھاری
2 پھ ph [pʰ] پھل
3 تھ th [t̪ʰ] تھم
4 ٹھ ṭh [ʈʰ] ٹھیس
5 جھ jh [d͡ʒʱ] جھاڑی
6 چھ ch [t͡ʃʰ] چھوکرا
7 دھ dh [d̪ʱ] دھوبی
8 ڈھ ḍh [ɖʱ] ڈھول
9 رھ rh [ɾʰ] بارھویں
10 ڑھ ṛh [ɽʰ] کڑھنا
11 کھ kh [kʰ] کھولنا
12 گھ gh [ɡʱ] گھبراہٹ
13 لھ lh [lʰ] کولھ
14 مھ mh [mʰ] سامھنا
15 نھ nh [nʰ] چنھاں
16 وھ wh [ʋʰ] وھایا
17 یھ yh [jʰ] یھاوا[21]
  • అనేది e (ਏ) లేదా æ (ਐ) శబ్దాలను వ్రాసేటప్పుడు చివరి స్థానంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది, ప్రారంభ & మధ్య స్థానాలలో, ఇది ی రూపాన్ని తీసుకుంటుంది.
  • అచ్చులు ఈ క్రింది విధంగా వ్యక్తీకరించబడతాయి:
తుది మధ్య ప్రారంభ
ـہ ـَ اَ
یٰ ـَا آ
N/A ـِ اِ
ـِى ـِيـ اِی
ـے‬ ـيـ اے
ـَے‬ ـَيـ اَے
N/A ـُ اُ
ـُو اُو
ـو او
ـَو اَو


పర్షియన్ & ఉర్దూ నుండి వ్యత్యాసం

[మార్చు]

అరబిక్‌లో లేని శబ్దాలను సూచించడానికి ఇప్పటికే అరబిక్ మూలంలోనే అదనపు అక్షరాలు చేర్చబడిన పంజాబీలో మాత్రమే ఉండే ప్రత్యేక శబ్దాలను సూచించడానికి, షాముఖిలో దాని పర్షియన్ మూలం, సంబంధిత ఉర్దూ వర్ణమాల కంటే ఎక్కువ అక్షరాలు ఉన్నాయి. పర్షియన్ నుండి భిన్నంగా ఉండి, ఉర్దూలో భిన్నంగా లేని అదనపు అక్షరాలలో ఇవి ఉన్నాయి: /ʈ/ ను సూచించడానికి ٹ , /ɖ/ ను సూచించడానికి ڈ , /ɽ/ ను సూచించడానికి ڑ , / ◌̃/ ను సూచించడానికి ں , /ɛ:/ లేదా /e:/ ను సూచించడానికి ے . అంతేకాకుండా, /ʰ/ లేదా /ʱ/ ను సూచించడానికి ھ అనే ఒక ప్రత్యేక దో-కాష్మీ- హే అక్షరం ఉంది ; ఈ అక్షరం ప్రధానంగా పైన వివరించిన అనేక ద్వివర్ణాలలో భాగంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఉర్దూ నుండి భిన్నంగా అదనపు అక్షరాలలో ఇవి ఉన్నాయి: /ɭ/ ను సూచించడానికి لؕ /ɳ/ ను సూచించడానికి ݨ . అయితే, ఈ అక్షరాలు అరుదుగా ఉపయోగించబడతాయి.

ఉచ్చారణ

[మార్చు]

ژ అక్షరాన్ని ఫ్రెంచ్‌లో 'j' అని లేదా ఇంగ్లీషులో 'vi si on ' అని ఉచ్ఛరిస్తారు, ع అక్షరాన్ని వివిధ అరబిక్, పర్షియన్ పదాలలో దాని ధ్వని మారడం వల్ల తరచుగా అనేక విధాలుగా లిప్యంతరీకరణ చేస్తారు.

గ్యాలరీ

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ Evans, Lorna Priest; Malik, M.G. Abbas (1 May 2019). "Unicode Proposal for ArLaam" (PDF). Unicode. Punjabi Parchar. ఒరిజినల్ నుండి 21 April 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 April 2020.
  2. ↑ Singh Saini, Tejineder; Singh Lehal, Gurpreet; S Kalra, Virinder (August 2008). "Shahmukhi to Gurmukhī Transliteration System". Aclweb.org. Coling 2008 Organizing Committee: 177–180. ఒరిజినల్ నుండి 14 August 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 April 2020.
  3. ↑ Sharma, Saurabh; Gupta, Vishal (May 2013). "Punjabi Documents Clustering System" (PDF). Journal of Emerging Technologies in Web Intelligence. 5 (2): 174. doi:10.4304/JETWI.5.2.171-187. S2CID 55699784. the original (PDF) నుండి 21 April 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 April 2020.
  4. 1 2 Dhanju, Kawarbir Singh; Lehal, Gurpreet Singh; Saini, Tejinder Singh; Kaur, Arshdeep (October 2015). "Design and Implementation of Shahmukhi Spell Checker" (PDF). Learnpunjabi.org. ఒరిజినల్ నుండి 21 December 2018 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 May 2020.
  5. ↑ Malik, Muhammad Ghulam Abbas; Boitet, Christian; Bhattcharyya, Pushpak (27 June 2012). "Analysis of Noori Nasta'leeq for Major Pakistani Languages". King AbdulAziz University. Penang, Malaysia. p. 4. ఒరిజినల్ నుండి 15 August 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 April 2020.
  6. ↑ Dorren, Gaston (2018). Babel: Around the World in Twenty Languages. Profile Books. ISBN 978-1782832508.
  7. ↑ Sharma, Saurabh; Gupta, Vishal (May 2013). "Punjabi Documents Clustering System" (PDF). Journal of Emerging Technologies in Web Intelligence. 5 (2): 174. doi:10.4304/JETWI.5.2.171-187. S2CID 55699784. the original (PDF) నుండి 21 April 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 21 April 2020.
  8. ↑ Handbook of Literacy in Akshara Orthography. Springer. 2019. p. 142. ISBN 978-3030059774.
  9. ↑ Shackle, Christopher. "Punjabi language". Encyclopedia Britannica (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-06-12.
  10. 1 2 Shackle, Christopher (2007). "Panjabi". In Cardona, George; Jain, Dhanesh (eds.). The Indo-Aryan Languages. Routledge. p. 655. ISBN 978-0-415-77294-5.
  11. ↑ Dhavan, Purnima (2019-12-31), Green, Nile (ed.), "Marking Boundaries and Building Bridges: Persian Scholarly Networks in Mughal Punjab", The Persianate World, University of California Press, pp. 168–169, doi:10.1525/9780520972100-009, ISBN 978-0-520-97210-0{{citation}}: CS1 maint: work parameter with ISBN (link)
  12. ↑ "110 new languages are coming to Google Translate". Google. 27 June 2024. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 June 2025. Here are some of the newly supported languages in Google Translate ... Punjabi (Shahmukhi) is the variety of Punjabi written in Perso-Arabic script (Shahmukhi), and is the most spoken language in Pakistan.
  13. ↑ Shah, Aditi (28 June 2024). "Google Translate Now Supports 110 New Languages Including Marwari, Awadhi, Shahmukhi And More". NDTV. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 June 2025.[permanent dead link]
  14. ↑ "Milestone for Punjabi-speaking community, Google translate now supports Shahmukhi script". Babushahi. 2 June 2024. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 June 2025.
  15. ↑ Bashir, Elena; Conners, Thomas J.; Hefright, Brook (2019). A descriptive grammar of Hindko, Panjabi, and Saraiki. Hefright, Brook. De Gruyter Mouton. pp. 62, 77. ISBN 978-1-61451-296-7. OCLC 1062344143.
  16. ↑ Bhardwaj, Mangat (2016). Panjabi: A Comprehensive Grammar. Routledge. p. 378. ISBN 978-1317643265. It is an ancient Arabic writing tradition (carried on in Persian, Urdu and Shahmukhi) to omit the diacritics (except the Hamza) in ordinary writing and to depend on the context to interpret a word.
  17. ↑ Delacy, Richard (2003). Beginner's Urdu Script. McGraw-Hill. pp. xv–xvi.
  18. 1 2 Rarely used in literature, except when a distinction between the pronunciation of the non-retroflex character is needed
  19. ↑ Muhammad Iqbal Salahuddin (2002). وڈی پنجابی لغت: پنجابی توں پنجابی (in పంజాబీ). Vol. 2. లాహోర్: Aziz Publishers. pp. 1672–1673. ISBN 978-969-455-042-8. LCCN 2010341553. OCLC 629702100. OL 31212991M. Wikidata Q113450202. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-08-29.
  20. 1 2 "Urdu romanization" (PDF). The Library of Congress.
  21. ↑ Muhammad Iqbal Salahuddin (2002). وڈی پنجابی لغت: پنجابی توں پنجابی (in పంజాబీ). Vol. 3. లాహోర్: Aziz Publishers. p. 2958. ISBN 978-969-455-042-8. LCCN 2010341553. OCLC 629702100. OL 31212991M. Wikidata Q113450202. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-08-29.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=షాముఖి_లిపి&oldid=4890323" నుండి వెలికితీశారు