Jump to content

షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు

వికీపీడియా నుండి
(షెడ్యూల్డ్ కులాలు నుండి దారిమార్పు చెందింది)

షెడ్యూల్డ్ కులాలు,[1] షెడ్యూల్డ్ తెగలు భారతదేశంలో అత్యంత వెనుకబడిన సామాజిక-ఆర్థిక సమూహాలుగా ప్రభుత్వం అధికారికంగా గుర్తించిన సామాజిక సమూహాలు.[2] ఈ పేర్లను భారత రాజ్యాంగంలో రాసారు.[3] : 3  బ్రిటిషు పాలనలో చాలా కాలం పాటు, వారిని అణగారిన తరగతులుగా పిలిచేవారు.[3] : 2 

ఆధునిక సాహిత్యంలో, షెడ్యూల్డ్ కులాల వర్గంలోని అనేక కులాలను కొన్నిసార్లు దళితులుగా సూచిస్తారు.[4][5] స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో దళిత నాయకుడు బిఆర్ అంబేద్కర్ ఈ పదాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.[4] గాంధీ ప్రవేశపెట్టిన హరిజన్ కంటే దళిత్ అనే పదానికి అంబేద్కర్ ప్రాధాన్యత ఇచ్చాడు. హరిజన్ అంటే "హరి ప్రజలు" అని అర్థం.[4] అదేవిధంగా, షెడ్యూల్డ్ తెగలను తరచుగా ఆదివాసీ, వనవాసి, వన్యజాతి అనీ పిలుస్తారు. అయితే, భారత ప్రభుత్వం, భారత రాజ్యాంగంలో నిర్వచించిన విధంగా షెడ్యూల్డ్ కులాలకు అనుసూచిత్ జాతి అని, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు అనుసూచిత్ జనజాతి అనే పదాలను ఉపయోగిస్తుంది.[6] 2018 సెప్టెంబరులో ప్రభుత్వం "దళిత్' అనే అవమానకరమైన నామకరణాన్ని ఉపయోగించవద్దని అన్ని ప్రైవేట్ శాటిలైట్ ఛానెల్‌లకు ఒక సలహాను జారీ చేసింది. అయితే, బాగా వాడుకలో ఉన్న 'దళిత' పదాన్ని వాడవద్దనడానికి వ్యతిరేకంగా హక్కుల సంఘాలు, మేధావులు ఎలుగెత్తారు".[7]

భారతదేశ జనాభాలో ( 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం) షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా 16.6%, 8.6%గా ఉన్నాయి.[8][9] రాజ్యాంగం (షెడ్యూల్డ్ కులాలు) ఆర్డర్, 1950 దాని మొదటి షెడ్యూల్‌లో 28 రాష్ట్రాలలో 1,108 కులాలను జాబితా చేసింది,[10] రాజ్యాంగం (షెడ్యూల్డ్ తెగలు) ఆర్డర్, 1950 దాని మొదటి షెడ్యూల్‌లో 22 రాష్ట్రాల్లోని 744 తెగలను జాబితా చేసింది.[11]

భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు రిజర్వేషన్ హోదా, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం, పదోన్నతిలో ప్రాధాన్యత, విశ్వవిద్యాలయాలలో కోటా, ఉచిత, స్టైపెండ్ విద్య, స్కాలర్‌షిప్‌లు, బ్యాంకింగ్ సేవలు, వివిధ ప్రభుత్వ పథకాలు అందించారు. ఎస్సీ, ఎస్టీల పట్ల సానుకూల వివక్ష చూపే సాధారణ సూత్రాలను రాజ్యాంగం నిర్దేశించింది.[12][13]: 35, 137 

నిర్వచనం

[మార్చు]
2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశంలోని షెడ్యూల్డ్ తెగల శాతం
షెడ్యూల్డ్ కులాలు

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 366 (24) ప్రకారం షెడ్యూల్డ్ కులాలు ఇలా నిర్వచించబడ్డాయి:[14]

అటువంటి కులంలు, జాతులు లేదా తెగ లేదా వాటిలో కొంత భాగం లేదా ఆ కులాలు, జాతులు లేదా తెగల లోని సమూహాలు ఈ రాజ్యాంగం లోని ఆర్టికల్ 341 ప్రకారం షెడ్యూల్డ్ కులాలుగా పరిగణించబడతాయి

షెడ్యూల్డ్ తెగలు

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 366 (25)లో షెడ్యూల్డ్ తెగలను ఇలా నిర్వచించారు:[14][15]

అటువంటి తెగలు లేదా గిరిజన సంఘాలు లేదా అటువంటి తెగలు లేదా గిరిజన సంఘాలలోని భాగాలు లేదా సమూహాలను ఈ [భారత] రాజ్యాంగం కోసం ఆర్టికల్ 342 కింద షెడ్యూల్డ్ తెగలుగా పరిగణించబడతాయి

జనాభా వివరాలు

[మార్చు]

జనాభా

[మార్చు]
రాష్ట్రాల వారీగా షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా, 2011 జనాభా లెక్కలు [16][17]
రాష్ట్ర, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాలు రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల మొత్తం జనాభా షెడ్యూల్డ్ కులాలు షెడ్యూల్డ్ తెగలు
నోటిఫైడ్ కమ్యూనిటీల సంఖ్య [18]
(as of October 2017)		 మొత్తం జనాభా మొత్తం షెడ్యూల్డ్ కులాల శాతం రాష్ట్ర, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల జనాభా శాతం నోటిఫైడ్ కమ్యూనిటీల సంఖ్య (2017 డిసెంబరు నాటికి) [18] మొత్తం జనాభా మొత్తం షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య శాతం రాష్ట్ర కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల జనాభా శాతం
ఆంధ్రప్రదేశ్ (తెలంగాణ సహా) 84,580,777 AP: 61TN: 59
 13,878,078 6.89 16.41 ఎపిః 34 టిఎన్ః 32
 5,918,073 5.66 7
అరుణాచల్ ప్రదేశ్ 1,383,727 0N/aN/aN/a 16 951,821 0.91 68.79
అస్సాం 31,205,576 16 2,231,321 1.11 7.15 29 3,884,371 3.72 12.45
బీహార్ 104,099,452 23 16,567,325 8.23 15.91 32 1,336,573 1.28 1.28
ఛత్తీస్గఢ్ 25,545,198 44 3,274,269 1.63 12.82 42 7,822,902 7.48 30.62
గోవా 1,458,545 5 25,449 0.01 1.74 8 149,275 0.14 10.23
గుజరాత్ 60,439,692 36 4,074,447 2.02 6.74 32 8,917,174 8.53 14.75
హర్యానా 25,351,462 37 5,113,615 2.54 20.17 0N/aN/aN/a
హిమాచల్ ప్రదేశ్ 6,864,602 57 1,729,252 0.86 25.19 10 392,126 0.38 5.71
జార్ఖండ్ 32,988,134 22 3,985,644 1.98 12.08 32 8,645,042 8.27 26.21
కర్ణాటక 61,095,297 101 10,474,992 5.2 17.15 50 4,248,987 4.06 6.95
కేరళ 33,406,061 69 3,039,573 1.51 9.1 43 484,839 0.46 1.45
మధ్యప్రదేశ్ 72,626,809 48 11,342,320 5.63 15.62 46 15,316,784 14.65 21.09
మహారాష్ట్ర 112,374,333 59 13,275,898 6.59 11.81 47 10,510,213 10.05 9.35
మణిపూర్ 2,855,794 7 97,328 0.05 3.41 34 1,167,422 1.12 40.88
మేఘాలయ 2,966,889 16 17,355 0.01 0.58 17 2,555,861 2.44 86.15
మిజోరం 1,097,206 16 1,218 0 0.11 15 1,036,115 0.99 94.43
నాగాలాండ్ 1,978,502 0N/aN/aN/a 5 1,710,973 1.64 86.48
ఒడిశా 41,974,218 95 7,188,463 3.57 17.13 62 9,590,756 9.17 22.85
పంజాబ్ 27,743,338 39 8,860,179 4.4 31.94 0N/aN/aN/a
రాజస్థాన్ 68,548,437 59 12,221,593 6.07 17.83 12 9,238,534 8.84 13.48
సిక్కిం 610,577 4 28,275 0.01 4.63 4 206,360 0.2 33.8
తమిళనాడు 72,147,030 76 14,438,445 7.17 20.01 36 794,697 0.76 1.1
త్రిపుర 3,673,917 34 654,918 0.33 17.83 19 1,166,813 1.12 31.76
ఉత్తర ప్రదేశ్ 199,812,341 66 41,357,608 20.54 20.7 15 1,134,273 1.08 0.57
ఉత్తరాఖండ్ 10,086,292 65 1,892,516 0.94 18.76 5 291,903 0.28 2.89
పశ్చిమ బెంగాల్ 91,276,115 60 21,463,270 10.66 23.51 40 5,296,953 5.07 5.8
అండమాన్, నికోబార్ దీవులు 380,581 0N/aN/aN/a 6 28,530 0.03 7.5
చండీగఢ్ 1,055,450 36 199,086 0.1 18.86 0N/aN/aN/a
దాద్రా, నగర్ హవేలీ 343,709 4 6,186 0 1.8 7 178,564 0.17 51.95
డామన్, డయ్యూ 243,247 5 6,124 0 2.52 5 15,363 0.01 6.32
జమ్మూ కాశ్మీర్ 12,541,302 13 924,991 0.46 7.38 12 1,493,299 1.43 11.91
లక్షద్వీప్ 64,473 0N/aN/aN/a   61,120 0.06 94.8
ఢిల్లీ 16,787,941 36 2,812,309 1.4 16.75 0N/aN/aN/a
పుదుచ్చేరి 1,247,953 16 196,325 0.1 15.73 0N/aN/aN/a
భారత్ 1,210,854,977 1,284** 201,378,372 100 16.63 747** 104,545,716 100 8.63
Note

మతం

[మార్చు]
షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల రాష్ట్ర వారీ మతం, 2011 జనాభా లెక్కలు
రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు షెడ్యూల్డ్ కులం షెడ్యూల్డ్ తెగ
హిందూ సిక్కు బౌద్ధమతం హిందూ ముస్లిం క్రిస్టియన్ సిక్కు బౌద్ధమతం జైన్   మతం పేర్కొనబడలేదు
ఆంధ్రప్రదేశ్ (తెలంగాణ సహా) 13,848,473 2,053 27,552 5,808,126 28,586 57,280 890 608 644 810 21,129
అరుణాచల్ ప్రదేశ్N/aN/aN/a 97,629 3,567 389,507 245 96,391 441 358,663 5,378
అస్సాం 2,229,445 1,335 541 3,349,772 13,188 495,379 387 7,667 424 12,039 5,515
బీహార్ 16,563,145 1,595 2,585 1,277,870 11,265 32,523 150 252 123 10,865 3,525
ఛత్తీస్గఢ్ 3,208,726 1,577 63,966 6,933,333 8,508 385,041 620 1,078 312 488,097 5,913
గోవా 25,265 7 177 99,789 531 48,783 20 62 18 12 60
గుజరాత్ 4,062,061 1,038 11,348 8,747,349 34,619 120,777 1,262 1,000 1,266 3,412 7,489
హర్యానా 4,906,560 204,805 2,250N/aN/aN/aN/aN/aN/aN/aN/a
హిమాచల్ ప్రదేశ్ 1,709,634 15,939 3,679 307,914 37,208 275 294 45,998 54 23 360
జార్ఖండ్ 3,983,629 669 1,346 3,245,856 18,107 1,338,175 984 2,946 381 4,012,622 25,971
కర్ణాటక 10,418,989 2,100 53,903 4,171,265 44,599 12,811 802 472 1,152 665 17,221
కేరళ 3,039,057 291 225 431,155 18,320 32,844 42 44 18 376 2,040
మధ్యప్రదేశ్ 11,140,007 2,887 199,426 14,589,855 33,305 88,548 1,443 1,796 852 584,338 16,647
మహారాష్ట్ర 8,060,130 11,484 5,204,284 10,218,315 112,753 20,335 2,145 20,798 1,936 93,646 40,285
మణిపూర్ 97,238 39 51 8,784 4,296 1,137,318 209 2,326 288 11,174 3,027
మేఘాలయ 16,718 528 109 122,141 10,012 2,157,887 301 6,886 254 251,612 6,768
మిజోరం 1,102 9 107 5,920 4,209 933,302 62 91,054 343 751 474
నాగాలాండ్N/aN/aN/a 15,035 5,462 1,680,424 175 4,901 500 3,096 1,380
ఒడిశా 7,186,698 825 940 8,271,054 15,335 816,981 1,019 1,959 448 470,267 13,693
పంజాబ్ 3,442,305 5,390,484 27,390N/aN/aN/aN/aN/aN/aN/aN/a
రాజస్థాన్ 11,999,984 214,837 6,772 9,190,789 13,340 25,375 663 445 622 1,376 5,924
సిక్కిం 28,016 15 244 40,340 369 16,899 72 1,36,041 125 12,306 208
తమిళనాడు 14,435,679 1,681 1,085 783,942 2,284 7,222 84 50 45 55 1,015
త్రిపుర 654,745 69 104 888,790 2,223 153,061 250 1,19,894 318 768 1,509
ఉత్తర ప్రదేశ్ 41,192,566 27,775 137,267 1,099,924 21,735 1,011 264 353 410 2,404 8,172
ఉత్తరాఖండ్ 1,883,611 7,989 916 287,809 1,847 437 364 1,142 7 9 288
పశ్చిమ బెంగాల్ 21,454,358 3,705 5,207 3,914,473 30,407 343,893 1,003 220,963 876 774,450 10,888
అండమాన్, నికోబార్ దీవులుN/aN/aN/a 156 1,026 26,512 0 85 0 344 407
చండీగఢ్ 176,283 22,659 144N/aN/aN/aN/aN/aN/aN/aN/a
దాద్రా, నగర్ హవేలీ 6,047 0 139 175,305 242 2,658 15 12 4 54 274
డామన్, డయ్యూ 6082 1 41 15,207 125 16 0 1 1 0 13
జమ్మూ కాశ్మీర్ 913,507 11,301 183 67,384 1,320,408 1,775 665 100,803 137 1,170 957
లక్షద్వీప్N/aN/aN/a 44 61,037 3 4 2 10 4 16
ఢిల్లీ 2,780,811 25,934 5,564N/aN/aN/aN/aN/aN/aN/aN/a
పుదుచ్చేరి 196,261 33 31N/aN/aN/aN/aN/aN/aN/aN/a
భారత్ 189,667,132 5,953,664 5,757,576 84,165,325 1,858,913 10,327,052 14,434 866,029 12,009 7,095,408 206,546
Note

రాజ్యాంగం లోను, ఇతర చట్టాలలోనూ నిర్మితమైన రక్షణలను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి, 338, 338A అధికరణాల కింద రాజ్యాంగంలో రెండు రాజ్యాంగ కమిషన్లకు స్థానం కల్పించింది: షెడ్యూల్డ్ కులాల జాతీయ కమిషన్,[23] షెడ్యూల్డ్ తెగల జాతీయ కమిషన్.[24] ఈ రెండు కమిషన్ల అధ్యక్షులు జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్‌లో ఎక్స్ అఫిషియో సభ్యులుగా ఉంటారు.

షెడ్యూల్డ్ కులాల సబ్ ప్లాన్

[మార్చు]

1979 నాటి షెడ్యూల్డ్ కులాల ఉప-ప్రణాళిక (SCSP) షెడ్యూల్డ్ కులాల సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా అభివృద్ధికీ, వారి పని, జీవన పరిస్థితులలో మెరుగుదల కోసమూ ఒక ప్రణాళిక ప్రక్రియను తప్పనిసరి చేసింది. ఇది ఒక గొడుగు వ్యూహం, సాధారణ అభివృద్ధి రంగం నుండి షెడ్యూల్డ్ కులాలకు ఆర్థిక భౌతిక ప్రయోజనాలు లభించేలా చూస్తుంది.[25] రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల (UTలు) వార్షిక ప్రణాళిక నుండి జాతీయ SC జనాభాకు ఒక కనీస నిష్పత్తిలో నిధులు, సంబంధిత ప్రయోజనాలను కలగజేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. గణనీయమైన SC జనాభా ఉన్న ఇరవై ఏడు రాష్ట్రాలు, కేం.పా.ప్రాలు ఈ ప్రణాళికను అమలు చేస్తున్నాయి. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం షెడ్యూల్డ్ కులాల జనాభా 16.66 కోట్లు (మొత్తం జనాభాలో 16.23%) ఉన్నప్పటికీ, SCSP ద్వారా చేసిన కేటాయింపులు దామాషా జనాభా కంటే తక్కువగా ఉన్నాయి.[26] భూసంస్కరణలు, వలసలు (కేరళ గల్ఫ్ డయాస్పోరా), విద్య, ప్రజాస్వామ్యీకరణ కారణంగా కేరళలో షెడ్యూల్డ్ కులాల సంతానోత్పత్తి చాలా తక్కువగా ఉన్న ఒక విచిత్రమైన అంశం బయటపడింది.

ఇవి కూడా చూడండి

[మార్చు]

మూలాలు

[మార్చు]
  1. ↑ "Scheduled Caste Welfare – List of Scheduled Castes". Ministry of Social Justice and Empowerment. the original నుండి 13 September 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 16 August 2012.
  2. ↑ "Scheduled Castes And Scheduled Tribes". United Nations in India. the original నుండి 22 November 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2021-11-21.
  3. 1 2 "Scheduled Communities: A social Development profile of SC/ST's (Bihar, Jharkhand & West Bengal)" (PDF). Planning Commission (India). the original (PDF) నుండి October 20, 2019 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.
  4. 1 2 3 Roychowdhury, Adrija (September 5, 2018). "Why Dalits want to hold on to Dalit, not Harijan, not SC". The Indian Express. ఒరిజినల్ నుండి 29 November 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 November 2021.
  5. ↑ "Dalit". Merriam-Webster.com Dictionary. ఒరిజినల్ నుండి 6 October 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 October 2022.
  6. ↑ Bali, Surya (2018-10-26). "We are 'Scheduled Tribes', not 'Adivasis'". Forward Press. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2023-12-05.
  7. ↑ Union minister: Stick to SC, avoid the term 'Dalit' Archived 22 అక్టోబరు 2018 at the Wayback Machine "Union social justice minister Thawarchand Gehlot said media should stick to the constitutional term "Scheduled Castes" while referring to Dalits as there are objections to the term to the term "Dalit" – backing the government order which has significant sections of scheduled caste civil society up in arms." Times of India 5 September 2018.
  8. ↑ "2011 Census Primary Census Abstract" (PDF). Censusindia.gov.in. ఒరిజినల్ నుండి 5 August 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.
  9. ↑ "Half of India's dalit population lives in 4 states". The Times of India. 2 May 2013. ఒరిజినల్ నుండి 11 November 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.
  10. ↑ "Text of the Constitution (Scheduled Castes) Order, 1950, as amended". Lawmin.nic.in. the original నుండి 19 June 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.
  11. ↑ "Text of the Constitution (Scheduled Tribes) Order, 1950, as amended". Lawmin.nic.in. the original నుండి 20 September 2017 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.
  12. ↑ Kumar, K Shiva (17 February 2020). "Reserved uncertainty or deserved certainty? Reservation debate back in Mysuru". The New Indian Express. ఒరిజినల్ నుండి 21 November 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 November 2021.
  13. ↑ "THE CONSTITUTION OF INDIA [As on 9th December, 2020]" (PDF). Legislative Department. ఒరిజినల్ నుండి 26 November 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 29 November 2021.
  14. 1 2 "Chapter- II, Social Constitutional Provisions for Protection and Development of the Scheduled Castes and Scheduled Tribes" (PDF). ncsc.nic.in.
  15. ↑ "Chapter III" (PDF). dopt.gov.in. ఒరిజినల్ నుండి 5 December 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 5 December 2022.
  16. ↑ "Basic Population Figures of India and States, 2011". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. the original నుండి 10 May 2022 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  17. ↑ "Government of India, Ministry of Social Justice website". ఒరిజినల్ నుండి 5 March 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 6 March 2021.
  18. 1 2 Handbook on Social Welfare Statistics (PDF) (Report). New Delhi: Ministry of Social Justice and Empowerment, Government of India. September 2018. the original (PDF) నుండి 30 June 2020 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది.
  19. 1 2 Bhagat, Ram B. (2006). "Census and caste enumeration: British legacy and contemporary practice in India". Genus. 62 (2): 119–134. ISSN 0016-6987.
  20. 1 2 Nongkynrih, A K (2010). "Scheduled Tribes and the Census: A Sociological Inquiry". Economic and Political Weekly. 45 (19): 43–47. ISSN 0012-9976.
  21. 1 2 Sahgal, Kelsey Jo Starr and Neha (2021-06-29). "Measuring caste in India". Pew Research Center. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2024-08-07.
  22. 1 2 3 4 Social Studies Division : works and activities (details) (PDF). censusindia.gov.in (Report). ఒరిజినల్ నుండి 7 జూలై 2024 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది (PDF) చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 13 ఆగస్టు 2024.
  23. ↑ "National Commission for Schedule Castes". Indiaenvironmentportal.org. ఒరిజినల్ నుండి 31 August 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.
  24. ↑ "THE CONSTITUTION (EIGHTY-NINTH AMENDMENT) ACT, 2003". Indiacode.nic.in. ఒరిజినల్ నుండి 15 September 2008 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.
  25. ↑ Sridharan, R (October 31, 2005). "Letter from Joint Secretary (SP) to Planning Secretaries of All Indian States/UTs". Planning Commission (India). ఒరిజినల్ నుండి 26 February 2009 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 1 October 2017.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
  26. ↑ Bone, Omprakash S. (2015). Mannewar: A Tribal Community in India. Notion Press. ISBN 978-9352063444.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=షెడ్యూల్డ్_కులాలు,_షెడ్యూల్డ్_తెగలు&oldid=4587496" నుండి వెలికితీశారు