సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి
| సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం | |||
|---|---|---|---|
| మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర హోదా కాలక్రమం భాగం రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 లో భాగం | |||
| తేదీ | 1956 ఆగస్టు 8 - 1960 మే 1 | ||
| స్థలం | బొంబాయి రాష్ట్రం, భారతదేశం | ||
| లక్ష్యాలు | ద్విభాషా బొంబాయి రాష్ట్రం నుండి మరాఠీ మాట్లాడే ప్రజల కోసం మహారాష్ట్ర ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయడం | ||
| పద్ధతులు | నిరసన ప్రదర్శనలు, వీధి నిరసనలు, అల్లర్లు, నిరాహార దీక్షలు, సమ్మెలు | ||
| స్థితి | పూర్తి | ||
| పౌర ఘర్షణల్లో పాల్గొన్న పక్షాలు | |||
| |||
| ముఖ్య నాయకులు | |||
| |||
| జననష్టం | |||
| మరణాలు | 106 | ||
| ఈ ఉద్యమం ఫలితంగా ముంబై, నాగ్పూర్లను రాజధానులుగా చేర్చి, మహారాష్ట్ర అనే ప్రత్యేక మరాఠీ భాషా రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది . | |||
సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం (అనువాదం: ఐక్య మహారాష్ట్ర ఉద్యమం), సాధారణంగా సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితిగా పిలువబడేది, ఇది 1956 నుండి 1960 వరకు పశ్చిమ భారతదేశం, మధ్య భారతదేశంలో ప్రత్యేక మరాఠీ మాట్లాడే రాష్ట్రం కోసం వాదించిన భారతదేశంలోని ఒక సంస్థ.
బొంబాయి రాష్ట్రంలోని మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాల నుండి ఒక కొత్త మరాఠీ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని, బొంబాయి నగరాన్ని రాజధానిగా చేసుకోవాలని సమితి డిమాండ్ చేసింది.[1] 1960 మే 1న మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం మరాఠీ భాషా రాష్ట్రంగా ఏర్పడినప్పుడు సమితి తన లక్ష్యాన్ని సాధించింది. 1967 గోవా అభిప్రాయ సేకరణ మహారాష్ట్రతో విలీనాన్ని తిరస్కరించే వరకు, సభ్యులు బెల్గాం, కార్వార్, బీదర్ వంటి ఉత్తర కర్ణాటకలోని మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలను, కొత్తగా విలీనం చేయబడిన గోవా, దామాన్ రాష్ట్రాలను మహారాష్ట్రలో చేర్చాలని వాదించడం కొనసాగించారు.
చరిత్ర
[మార్చు]సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమ సంస్థ 1956 ఫిబ్రవరి 6న పూణే తిలక్ స్మారక్ మందిర్లో స్థాపించబడింది. సమితి తన కార్యనిర్వాహక మండలిని ప్రకటించింది. శ్రీపాద్ అమృత్ డాంగే అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఉపాధ్యక్షుడిగా టీఆర్.నారవణే, ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎస్ఎం జోషి ఎంపికయ్యారు. సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితికి చెందిన ప్రముఖ కార్యకర్తలు ఎస్. ఎం. జోషి, శ్రీపాద్ అమృత్ డాంగే, నారాయణ్ గణేష్ గోరే, నానా పాటిల్, ఉద్ధవరావు పాటిల్ వంటి వామపక్ష కార్యకర్తలు. ఇతర నాయకులలో అన్నాభావు సాఠే, మైనా గావంకర్, వాల్చంద్ కొఠారి, ప్రహ్లాద్ కేశవ్ అత్రే, కేశవ్ సీతారాం ఠాక్రే, పాండురంగ్ మహాదేవ్ బాపట్, భాఉజాహెబ్ రౌత్, అమర్ షేక్, జి. టి. మడ్ఖోల్కర్, మధు దండవతే, వై. కె. సౌని ఉన్నారు. ప్రచారంలో భాగంగా, ప్రల్హాద్ కేశవ్ అత్రే తన మరాఠా వార్తాపత్రికను ఉపయోగించి ప్రధానమంత్రి జవహర్లాల్ నెహ్రూ, మొరార్జీ దేశాయ్ (అప్పటి బొంబాయి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి), భాషా పరంగా పునర్నిర్మించిన మహారాష్ట్ర లేదా గుజరాత్ నుండి ముంబై నగరాన్ని వేరు చేయడానికి అనుకూలంగా ఉన్న ముంబై కాంగ్రెస్ పార్టీ రాజకీయ నాయకుడు ఎస్. కె. పాటిల్ విమర్శించారు.[2]
స్వాతంత్ర్యానికి ముందు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలను ప్రవేశపెడతామని ప్రతిజ్ఞ చేసింది.[3] అయితే, స్వాతంత్ర్యం తరువాత, జవహర్లాల్ నెహ్రూ, సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. వారు భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలను భారతదేశ సమగ్రతకు ముప్పుగా భావించారు. మొదటిసారిగా బహుశా ఏకైకసారిగా, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ దాని అధిపతి మాధవ్ సదాశివ్ గోల్వాల్కర్ భాషా ప్రాతిపదికన పటాన్ని తిరిగి గీయడానికి వ్యతిరేకంగా నెహ్రూ, పటేల్లకు మద్దతు ఇచ్చారు. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ ఏర్పాటుకు తెలుగు జాతీయవాది పొట్టి శ్రీరాములు నిరాహార దీక్షతో మరణించడం ఉత్ప్రేరకంగా నిలిచింది. 1956లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిటీ (ఎస్ఆర్సి) ఆంధ్రప్రదేశ్ , కేరళ & కర్ణాటకలను భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాలుగా ఏర్పాటు చేయాలని సిఫార్సు చేసింది, కానీ మహారాష్ట్ర-గుజరాత్కు ద్విభాషా రాష్ట్రాన్ని సిఫార్సు చేసింది, దీనికి బొంబాయి రాజధానిగా, విదర్భ మహారాష్ట్ర వెలుపల ఉండాలని సూచించింది. ఇంకా, పూర్వపు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని మరాఠీ మాట్లాడే ప్రజలను, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ & బెరార్ రాష్ట్రంలోని మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలతో ఏకం చేయడానికి విదర్భ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని వారు సిఫార్సు చేశారు. 1955 నవంబర్ 21న రాజధాని నగరం బొంబాయిలోని ఫ్లోరా ఫౌంటెన్ వద్ద ప్రదర్శనకారులపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. వారి జ్ఞాపకార్థం ఫ్లోరా ఫౌంటెన్కు తదనంతరం హుతాత్మ చౌక్ లేదా "అమరవీరుల కూడలి" అని పేరు మార్చారు. ఆందోళనల కాలంలో వివిధ ప్రదేశాలలో భద్రతా దళాల కాల్పుల్లో మొత్తం 106 మంది మరణించినట్లు అంచనా. నవంబర్ 21 సంఘటనకు సంబంధించిన విమర్శల ఫలితంగా, అప్పటి బొంబాయి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి మొరార్జీ దేశాయ్ను తొలగించి, ఆయన స్థానంలో యశ్వంతరావు చవాన్ను నియమించారు.[4] ఎస్ఆర్సితో విభేదిస్తూ నెహ్రూ చేసిన ప్రసంగం, అప్పటి నెహ్రూ క్యాబినెట్ ఆర్థిక మంత్రి సి.డి. దేశ్ముఖ్ను జనవరి 1956లో తన పదవికి రాజీనామా చేసేలా చేసింది.[3][5] ఇది పూర్వపు ఉద్యమం సంయుక్త మహారాష్ట్ర పరిషత్ ఏర్పాటుకు దారితీసింది, ఇది 1 నవంబర్ 1956న ప్రారంభించబడింది, ఇది గొప్ప రాజకీయ సంచలనాన్ని సృష్టించింది కేశవరావు జెధే నాయకత్వంలో పూణేలో ఒక అఖిల పార్టీ సమావేశం జరిగింది, 6 ఫిబ్రవరి 1956న సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి స్థాపించబడింది. 1957 రెండవ సార్వత్రిక ఎన్నికలలో, సమితి 133 స్థానాలకు గాను 101 స్థానాలను కైవసం చేసుకుని కాంగ్రెస్ దిగ్గజాలను ఓడించింది, ఇందులో బొంబాయి నుండి 12 స్థానాలు ఉన్నాయి. గుజరాత్ , మరాఠ్వాడ & విదర్భల మద్దతుతో మాత్రమే కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయగలిగింది.
1960 మే 1న బొంబాయి రాష్ట్రం మరాఠీ మాట్లాడే రాష్ట్రమైన మహారాష్ట్ర, గుజరాతీ మాట్లాడే రాష్ట్రంగా విభజించబడినప్పుడు సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితి తన లక్ష్యాన్ని సాధించింది. అయితే గోవా (అప్పుడు పోర్చుగీస్ కాలనీ బెల్గాం, కార్వార్, ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలు, ఇవి కూడా సమితి ఊహించిన మహారాష్ట్రలో భాగంగా ఉండేవి, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలో చేర్చబడలేదు. సంయుక్త మహారాష్ట్ర సమితికి చెందిన ప్రముఖ నాయకులు 1960 మే 1 తర్వాత సంస్థను విడిచిపెట్టాలని నిర్ణయించుకున్నారు, కాని అప్పటి సమితి చైర్మన్ ఉధవరావు పాటిల్, 1960లో మినహాయించబడిన కర్ణాటకలోని 862 మరాఠీ మాట్లాడే గ్రామాల కోసం తన పోరాటాన్ని కొనసాగించారు.
పాల్గొన్నవారు
[మార్చు]ఈ ఉద్యమంలో పాల్గొన్న ప్రముఖ వ్యక్తులలో వీరు ఉన్నారు -
- శ్రీపాద్ అమృత్ డాంగే
- శ్రీధర్ మహాదేవ్ జోషి
- ప్రహ్లాద్ కేశవ్ అత్రే
- కేశవ్ సీతారాం థాకరే
- పాండురంగ్ మహాదేవ్ బాపట్
- కేశవరావు జెధే
- మధు దండవతే
- ఉధవరావు పాటిల్
- శంకరరావు డియో
- అహల్యా రంగనేకర్
- అన్నాభావు సాఠే
- గజానన్ త్రయంబక్ మద్ఖోల్కర్
- చింతామన్ ద్వారకనాథ్ దేశ్ముఖ్
- నారాయణ్ గణేష్ గోరే
- గోపాల్రావు బాజీరావు ఖేడ్కర్
ఫలితం
[మార్చు]
- ఎస్ఎంఎస్ ఉద్యమం మద్దతు ఫలితంగా, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాలు (ముంబై & నాగ్పూర్ రాజధానులుగా, గుజరాత్ (అహ్మదాబాద్ రాజధానిగా) 1960 ఏప్రిల్ 25న భారత పార్లమెంటు రూపొందించిన బొంబాయి పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1960 ప్రకారం ఏర్పడ్డాయి.
- మహారాష్ట్ర మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయిన యశ్వంత్రావ్ చవాన్ ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభ ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.
స్మారక చిహ్నాలు
[మార్చు]
- ముంబైలోని ఫోర్ట్లోని ఫ్లోరా ఫౌంటెన్ పక్కన హుతాత్మ చౌక్ స్మారక్ను ఏర్పాటు చేశారు. శాంతియుత నిరసన సందర్భంగా పోలీసులు జరిపిన కాల్పుల్లో ప్రాణాలు కోల్పోయిన 106 మంది అమరవీరుల జ్ఞాపకార్థం దీనిని నిర్మించారు.
- సంయుక్త మహారాష్ట్ర స్మృతి దళన్ను 2010లో దాదర్లో నిర్మించారు. ఇది మహారాష్ట్ర ఏర్పాటు చరిత్రను ఉద్యమ మూలాలను ప్రదర్శిస్తుంది. 2,800 చదరపు అడుగుల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉన్న ఈ 3 అంతస్తుల గ్యాలరీ, మ్యూజియం & కళల సంగమంగా ఉంది.
జనాదరణ పొందిన సంస్కృతి
[మార్చు]అంజలి పాటిల్, వైభవ్ తత్వవాడి, మోహన్ అగాషే, సచిన్ ఖేడేకర్ నటించిన జీ5 లోని మరాఠీ వెబ్సిరీస్ ' హుతాత్మ' , ఉద్యమంలో పాల్గొన్న ప్రజలు ఎదుర్కొన్న సవాళ్ల ఆధారంగా రూపొందించబడింది.
బుకర్ బహుమతి గెలుచుకున్న సల్మాన్ రష్దీ రాసిన క్లాసిక్ మిడ్నైట్స్ చిల్డ్రన్, సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమంతో పాటు మహాగుజరత్ ఉద్యమం రెండింటి నేపథ్యాన్ని కలిగి ఉంది.
పుస్తకాలు
[మార్చు]- మహారాష్ట్ర : ఒక సంకల్పనేచ మాగోవా (లేఖ - మాధవ దాతర్)
- ముంబై సంయుక్త మహారాష్ట్ర లఢా (అతిహాసిక్, లేఖికా - శిరీష్ పై)
- సంయుక్త మహారాష్ట్ర కాల ఆణి ఆజ్ (సంపాదక - ప్రా. భగవాన్ కాళే)
- సంయుక్త మహారాష్ట్రా చలవలిత శాహిరాంచే యోగాదానము, (లేఖిక - సుహాసిని)
మూలాలు
[మార్చు]- ↑ Dandavate, Madha (19 November 2017). Dialogue with Life. Allied Publishers. ISBN 9788177648560. Retrieved 19 November 2017 – via Google Books.
- ↑ Guha, Ramachandra (2003-04-13). "The battle for Bombay". The Hindu. Archived from the original on 2003-07-06. Retrieved 2008-11-12.
- ↑ 3.0 3.1 Error on call to Template:cite paper: Parameter title must be specified
- ↑ "BMC will give jobs to kin of Samyukta Maharashtra martyrs". epaper.TimesOfIndia.com. Archived from the original on 16 August 2011. Retrieved 19 November 2017.
- ↑ Gopal, Sarvepalli (1980). Jawaharlal Nehru: A Biography, Volume 2: 1947-1956. Cambridge, MA, US: Harvard University Press. ISBN 9781473521889. Retrieved 11 January 2017.