సనాతన ధర్మం

సనాతన ధర్మం (దేవనాగరి: सनातनधर्मः, అర్థం: "శాశ్వత ధర్మం" లేదా "నిత్యమైన ధర్మవ్యవస్థ")^[1] లేదా సనాతనవాదం ^[2] అనేది హిందూమతంకు ఆధునిక ప్రత్యామ్నాయ నామం. ఇది ప్రధానంగా హిందూమతానికి విదేశీయులు ఉపయోగించిన "హిందూ" అనే పేరుకు బదులుగా స్వదేశీయులు (ఎండోనిమ్) ఉపయోగించే పదంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ పదం సంస్కృతంతో పాటు ఇతర భారతీయ భాషలలో కూడా కనిపిస్తుంది. సనాతన ధర్మాన్ని అనుసరించే వ్యక్తిని సనాతని అని పిలుస్తారు.

ఈ పదం "శాశ్వతమైన" లేదా "నిత్యమైన" ధర్మాన్ని, అంటే వర్ణం, కులం లేదా సంప్రదాయం ఏదైనా సరే, అన్ని హిందువులకు వర్తించే ధార్మిక కర్తవ్యాలు, ఆచారాలను సూచిస్తుంది.^[1] భారత ఉపఖండంలోని అనేక హిందువులు తమను తాము "సనాతనులు"గా పేర్కొంటారు. ఇది హిందూమతంలోని అంతర్గత ఏకత్వాన్ని, సమగ్రతను ప్రతిబింబించడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.

19వ శతాబ్దం నుండి ఈ పదాన్ని హిందూమతానికి ప్రత్యామ్నాయ నామంగా ఉపయోగించడం విస్తరించింది. ముఖ్యంగా పండిత్ శ్రద్ధారామ్ వంటి హిందూ సాంప్రదాయవాదులు, ఆర్య సమాజం, బ్రహ్మ సమాజం వంటి సంస్కరణ ఉద్యమాలు, అలాగే క్రైస్తవ మిషనరీల ప్రభావానికి ప్రతిస్పందనగా దీనిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. మతపరమైన సందర్భాలతో పాటు, అనేక హిందువులకు ఇది సాంస్కృతిక, రాజకీయ గుర్తింపును కూడా అందించే భావనగా మారింది.^[3]

వ్యుత్పత్తి

సంస్కృతంలో సనాతన ధర్మం అనే పదబంధం సుమారుగా "శాశ్వత ధర్మం", "నిత్యమైన న్యాయం" లేదా "నిత్య జీవన మార్గం" అనే అర్థాలను ఇస్తుంది.^[4]

పాళి భాషలో దీనికి సమానమైన పదం ధమ్మో సనంతనో (धम्मो सनन्तनो)గా పేర్కొనబడింది.^[4]

ధర్మం అనే పదాన్ని సాధారణంగా "కర్తవ్యం" అని అనువదిస్తారు. అయితే దాని అర్థం అంతకంటే ఎంతో లోతైనది. ఈ పదం సంస్కృత ధాతువు "ధృ" (धृ) నుండి ఉద్భవించింది. దీని అర్థం "ధరించడం", "నిలబెట్టడం" లేదా "ఏదైనా వస్తువు యొక్క అంతర్భూత స్వభావం" అని. ఉదాహరణకు, చక్కెర యొక్క ధర్మం తీపిగా ఉండటం; అగ్ని యొక్క ధర్మం వేడిని కలిగి ఉండటం. అదే విధంగా, ఒక వ్యక్తి యొక్క ధర్మం అతని సహజ స్వభావానికి అనుగుణంగా అతనిని నిలబెట్టే కర్తవ్యాల సమాహారం. ఈ స్వభావం భౌతికమైనదిగాను, ఆధ్యాత్మికమైనదిగాను ఉండవచ్చు. అందువల్ల ధర్మం రెండు ప్రధాన రకాలుగా విభజించబడుతుంది:^[5]

సనాతన ధర్మం (Sanātana-dharma) – వ్యక్తి యొక్క ఆధ్యాత్మిక స్వరూపమైన ఆత్మ (ఆత్మన్) ఆధారంగా నిర్వర్తించాల్సిన కర్తవ్యాలు. ఇవి అందరికీ సమానంగా వర్తిస్తాయి. సత్యవచనం, ప్రాణులకు హాని చేయకపోవడం, పవిత్రత, సత్సంకల్పం, దయ, క్షమ, సహనం, ఆత్మనిగ్రహం, దానశీలత, తపస్సు వంటి సద్గుణాలు ఈ ధర్మంలో భాగాలుగా పరిగణించబడతాయి.^[1]
వర్ణాశ్రమ ధర్మం (Varnāśrama-dharma; స్వధర్మం అని కూడా పిలుస్తారు) – వ్యక్తి యొక్క భౌతిక స్వభావం (గుణాలు), జీవితంలోని స్థితిగతుల ఆధారంగా నిర్ణయించబడే కర్తవ్యాలు. ఇవి వ్యక్తి, కాలం, పరిస్థితి, వర్ణం, ఆశ్రమం ప్రకారం మారుతాయి. సనాతన ధర్మంతో సంఘర్షణ ఏర్పడినప్పుడు, వ్యక్తి తన స్వధర్మాన్ని అనుసరించాల్సిన అవసరం ఉంటుందని భావించబడుతుంది. ఉదాహరణకు, భగవద్గీతలో వివరించినట్లు యోధుని కర్తవ్యంగా యుద్ధంలో శత్రువును గాయపరచడం ధర్మసమ్మతంగా పరిగణించబడుతుంది.^[1]

సనాతన ధర్మ భావన ప్రకారం, జీవాత్మ (ఆత్మన్) యొక్క నిత్యమైన, సహజ స్వభావం సేవ (సేవా భావం) చేయడమే. సనాతన ధర్మం అతీతమైనది (పారమార్థికమైనది) కాబట్టి, అది తాత్కాలిక విశ్వాస వ్యవస్థలకు అతీతంగా ఉన్న సార్వత్రిక, శాశ్వత సూత్రాలను సూచిస్తుంది.^[5]

చరిత్ర

ధర్మ సనాతన (dharma sanātana) అనే పదబంధం ప్రాచీన సంస్కృత సాహిత్యంలో కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మనుస్మృతి (4.138)లో ఈ పదబంధం ప్రస్తావించబడింది:^[6]

"సత్యం చెప్పాలి, కానీ ఆ సత్యం హితకరంగా ఉండాలి. ఇతరులను బాధించే విధంగా సత్యాన్ని పలకరాదు. అలాగే ప్రసన్నపరచడానికి లేదా పొగడడానికి అసత్యాన్ని చెప్పరాదు. ఇదే సనాతన ధర్మం."

—మనుస్మృతి 4.138

అలాగే భాగవత పురాణంలో కూడా ధర్మః సనాతనః (శాశ్వత ధర్మం) అనే పదబంధం అనేక చోట్ల కనిపిస్తుంది.^[7]^[8] ఉదాహరణకు:

"ప్రతి నాలుగు యుగాల అంత్యంలో, మానవుల శాశ్వత కర్తవ్యాలు (సనాతన ధర్మం) తప్పుదోవ పట్టినప్పుడు, మహర్షులు తపస్సు ద్వారా వాటిని తిరిగి స్థాపిస్తారు."

—భాగవత పురాణం 8.14.4

ధర్మాణి సనతా (dharmāṇi sanatā) అనే భావన ఋగ్వేదం (3.3.1)లో కూడా కనిపిస్తుంది. దీనిని సాధారణంగా "శాశ్వత కర్తవ్యాలు" లేదా "నిత్య ధర్మాలు" అని అర్థం చేసుకుంటారు.^[9]

అలాగే అథర్వవేదం (10.8.22)లో పరమాత్మను సనాతనం (శాశ్వతుడు) అని సంబోధిస్తూ, ఆ సనాతన భగవంతుని ఆరాధన గురించి పేర్కొనబడింది.^[10]

అయితే, "సనాతన ధర్మం" అనే పదాన్ని హిందూ మతానికి ప్రత్యామ్నాయ పేరుగా ఉపయోగించడం చాలా తరువాతి కాలంలో విస్తృతమైంది. ముఖ్యంగా 19వ శతాబ్దంలో ఆర్య సమాజం, బ్రహ్మ సమాజం వంటి సంస్కరణోద్యమాలకు ప్రతిస్పందనగా సంప్రదాయ హిందూ వర్గాలు ఈ పదాన్ని ఎక్కువగా ఉపయోగించడం ప్రారంభించాయి. ఈ విధంగా "సనాతన ధర్మం" అనేది హిందూ మతంలోని శాశ్వత, సాంప్రదాయ, వైదిక ఆచారాలను సూచించే పదంగా ప్రాచుర్యం పొందింది.

19వ శతాబ్దం చివర్లో జరిగిన హిందూ పునరుజ్జీవన ఉద్యమం సమయంలో, సనాతన ధర్మం అనే పదం హిందూమతంకు ప్రత్యామ్నాయ నామంగా మళ్లీ ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. దీనికి ప్రధాన కారణం, విదేశీ మూలం గల పర్షియన్ పదమైన "హిందూ" అనే బాహ్యనామం (exonym) స్థానంలో స్వదేశీ మూలం గల పదాన్ని ఉపయోగించాలనే ప్రయత్నం.^[11]^[12]

ప్రస్తుతం సనాతన ధర్మం అనే పదాన్ని అనేక సందర్భాల్లో హిందూమతంకు పర్యాయపదంగా ఉపయోగిస్తారు.^[13] అయితే ఆధునిక వాడుకలో ఈ పదం ముఖ్యంగా "సాంప్రదాయ హిందూ దృక్పథం" లేదా సనాతని భావజాలాన్ని సూచించడానికి ఉపయోగించబడుతోంది. ఇది ఆర్య సమాజం వంటి సంస్కరణవాద, సామాజిక-రాజకీయ హిందూ ఉద్యమాల నుండి భిన్నమైన సంప్రదాయవాద దృక్పథాన్ని సూచిస్తుంది.^[14]^[15]^[16]

ఉదాహరణకు, ఆర్య సమాజం విగ్రహారాధనను వ్యతిరేకించినప్పటికీ, సాంప్రదాయ సనాతన ధర్మం అనుచరులు దానిని హిందూ సంప్రదాయంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా పరిగణించారు. ఈ కారణంగా 19వ, 20వ శతాబ్దాల ప్రారంభంలో "సనాతన ధర్మం" అనే పదం సంప్రదాయ హిందూ ఆచారాలు, విశ్వాసాలు, మతసంస్థలను కాపాడే ఉద్యమాలకు చిహ్నంగా మారింది.

లాహోర్ సనాతన ధర్మ సభ వంటి సంస్థలు హిందూ సంప్రదాయాన్ని సంస్కరణవాద ఉద్యమాల ప్రభావం నుండి రక్షించేందుకు కృషి చేశాయి.^[16] అయితే ఆధునిక కాలంలో అనేక ఆధ్యాత్మిక పండితులు, సంస్థలు సనాతన ధర్మంను స్థిరమైన లేదా కఠినమైన వ్యవస్థగా కాకుండా, కాలానుగుణంగా అభివృద్ధి చెందుతూ సమస్త జ్ఞానాన్ని స్వీకరించే విశాలమైన ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంగా వివరిస్తున్నారు. వారి అభిప్రాయం ప్రకారం, "సనాతన" అంటే ఆది అంతాలు లేనిది; అందువల్ల సనాతన ధర్మం కూడా సమగ్రత, సహనశీలత, విశ్వజనీనతను ప్రతిబింబించాలి.^[17]

ఇతర సంప్రదాయాలతో పోటీ

ఆర్య సమాజం, రాధా స్వామి ఉద్యమం, రామకృష్ణ మిషన్ వంటి సంస్కరణవాద సంస్థలు శతాబ్దానికి పైగా కాలంగా తమ అనుచరులను విస్తరించేందుకు కృషి చేశాయి. ఈ ప్రక్రియలో కొన్నిసార్లు హిందూ సమాజంలో లోతైన విభేదాలు కూడా ఏర్పడ్డాయి. ఉదాహరణకు, దక్షిణాఫ్రికాలోని హిందూ సమాజం ఆర్య సమాజ అనుచరులు, సనాతన ధర్మ అనుచరులు (సనాతనులు) అనే రెండు వర్గాలుగా విడిపోయిన సందర్భాలు ఉన్నాయి.^[18]

ప్రారంభ దశలో సంస్కరణవాద సంస్థలు మెరుగైన సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉండగా, 1860ల నాటికి సనాతన ధర్మ అనుచరులలో కూడా ప్రతిసంస్కరణ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. సంప్రదాయ హిందూ విశ్వాసాలను ఆధునిక పద్ధతుల్లో ప్రచారం చేయడానికి అనేక సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది 1873లో కలకత్తాలో స్థాపించబడిన సనాతన ధర్మ రక్షిణి సభ .^[19]

19వ శతాబ్దం చివరి, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభ దశల్లో ఆర్య సమాజం విగ్రహారాధనను తీవ్రంగా విమర్శించగా, సనాతన ధర్మ అనుచరులు దానికి బలమైన ప్రతిస్పందన ఇచ్చారు. ఈ వాదోపవాదాలు కొన్నిసార్లు హిందూ - ముస్లిం సంఘర్షణలతో సమానంగా ఉద్రిక్త వాతావరణాన్ని సృష్టించాయని కొందరు పరిశోధకులు పేర్కొన్నారు.^[20]

కొంతమంది పండితులు ఆర్య సమాజాన్ని హిందూమతంలోని "ప్రొటెస్టెంట్" (సంస్కరణవాద) ఉద్యమంతో పోల్చగా, సనాతన ధర్మ అనుచరులను సంప్రదాయవాద లేదా "కాథలిక్" హిందువులుగా పోల్చారు.^[21]

ఈ విధంగా, ఆధునిక హిందూమత చరిత్రలో సనాతన ధర్మం, వివిధ సంస్కరణవాద ఉద్యమాల మధ్య జరిగిన చర్చలు, విభేదాలు,, పరస్పర ప్రభావాలు హిందూ మత సామాజిక-మతపరమైన అభివృద్ధిలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించాయి.

ఇవి కూడా చూడండి

గ్రంథసూచి

Knott, Kim (1998). Hinduism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-160645-8.
Hatcher, Brian A. (2015). Hinduism in the Modern World. Routledge. ISBN 978-1-135-04631-6.
Harvey, Andrew (2001). Teachings of the Hindu Mystics. Shambhala. ISBN 978-1-57062-449-0.
Bowker, John (2000). The Concise Oxford Dictionary of World Religions. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280094-7.

మూలాలు

1 2 3 4 "Sanatana dharma | Hinduism".
↑ Jacobs, Stephen (2010). Hinduism Today: An Introduction. A&C Black. ISBN 978-0-8264-3065-6.
↑ "The concept of Sanatan Dharma: its roots and the historical context of its use". The Indian Express. 2023-09-04.
1 2 Harvey, Andrew (2001). Teachings of the Hindu Mystics. Boulder: Shambhala. pp. xiii. ISBN 1-57062-449-6.
1 2 "Sanatana Dharma".
↑ Manusmriti (4-138)
↑ Swami Prabhupada, Bhaktivedanda, Srimad-Bhagavatam (Bhagavata Purana) (8.14.4)
↑ Authority, Anxiety, and Canon By Laurie L. Patton, p.103.
↑ Ganga Sahay Sharma (2015). "Rigveda" (in Hindi). p. 573.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ Ganga Sahay Sharma. "Atharva Veda". p. 562.
↑ The Concise Oxford Dictionary of World Religions. Ed. John Bowker. Oxford University Press, 2000
↑ J. Zavos, Defending Hindu Tradition: Sanatana Dharma as a Symbol of Orthodoxy in Colonial India, Religion, Vol. 31, No. 2, April 2001, pp. 109–123.
↑ Lester R. Kurtz (2007), Gods in the Global Village: The World's Religions in Sociological Perspective, Pine Forge Press, p. 49, ISBN 978-1-4129-2715-4
↑ Dansk etnografisk forening (1995), Folk, Volumes 36–37
↑ Anupama Arya (2001), Religion and Politics in India: A Study of the Role of Arya Samaj
1 2 Robin Rinehart (1999), One Lifetime, Many Lives: The Experience of Modern Hindu Hagiography, Oxford University Press, p. 20
↑ "Sanatana Mission". Sanatana Mission (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-11-12.
↑ Thillayvel Naidoo, The Arya Samaj movement in South Africa, Motilal Banarsidass Publ., 1992, ISBN 978-81-208-0769-3
↑ Philip Lutgendorf, The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas, University of California Press, 1991, ISBN 978-0-520-06690-8
↑ Tika Ram Sharma, D. M. Gupta, Essays on Rabindranath Tagore, Vimal Prakashan, 1987
↑ Agehananda Bharati, The Asians in East Africa: Jayhind and Uhuru, Nelson-Hall Co., 1972, ISBN 978-0-911012-49-1

[Britannica-1] 1 2 3 4 "Sanatana dharma | Hinduism".

[2] Jacobs, Stephen (2010). Hinduism Today: An Introduction. A&C Black. ISBN 978-0-8264-3065-6.

[3] "The concept of Sanatan Dharma: its roots and the historical context of its use". The Indian Express. 2023-09-04.

[harvey2001-4] 1 2 Harvey, Andrew (2001). Teachings of the Hindu Mystics. Boulder: Shambhala. pp. xiii. ISBN 1-57062-449-6.

[sanatana-dharma-5] 1 2 "Sanatana Dharma".

[manusmriti2345-6] Manusmriti (4-138)

[7] Swami Prabhupada, Bhaktivedanda, Srimad-Bhagavatam (Bhagavata Purana) (8.14.4)

[patton1234-8] Authority, Anxiety, and Canon By Laurie L. Patton, p.103.

[9] Ganga Sahay Sharma (2015). "Rigveda" (in Hindi). p. 573.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[10] Ganga Sahay Sharma. "Atharva Veda". p. 562.

[san-11] The Concise Oxford Dictionary of World Religions. Ed. John Bowker. Oxford University Press, 2000

[12] J. Zavos, Defending Hindu Tradition: Sanatana Dharma as a Symbol of Orthodoxy in Colonial India, Religion, Vol. 31, No. 2, April 2001, pp. 109–123.

[ref70cumez-13] Lester R. Kurtz (2007), Gods in the Global Village: The World's Religions in Sociological Perspective, Pine Forge Press, p. 49, ISBN 978-1-4129-2715-4

[ref48zupul-14] Dansk etnografisk forening (1995), Folk, Volumes 36–37

[ref55micac-15] Anupama Arya (2001), Religion and Politics in India: A Study of the Role of Arya Samaj

[ref97dizel-16] 1 2 Robin Rinehart (1999), One Lifetime, Many Lives: The Experience of Modern Hindu Hagiography, Oxford University Press, p. 20

[17] "Sanatana Mission". Sanatana Mission (in ఇంగ్లీష్). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2019-11-12.

[ref64jirum-18] Thillayvel Naidoo, The Arya Samaj movement in South Africa, Motilal Banarsidass Publ., 1992, ISBN 978-81-208-0769-3

[ref13baqeb-19] Philip Lutgendorf, The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas, University of California Press, 1991, ISBN 978-0-520-06690-8

[ref48royoq-20] Tika Ram Sharma, D. M. Gupta, Essays on Rabindranath Tagore, Vimal Prakashan, 1987

[ref38ropil-21] Agehananda Bharati, The Asians in East Africa: Jayhind and Uhuru, Nelson-Hall Co., 1972, ISBN 978-0-911012-49-1

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]