సప్తశృంగి

సప్తశృంగి దేవి ఆలయం
సప్తశృంగి దేవి ఆలయం
మతం
అనుబంధం	Hinduism
జిల్లా	నాసిక్
దేవుడు	దుర్గాదేవి
Festivals	నవరాత్రి
స్థానం
ప్రదేశం	వాణి / నందూరి గ్రామం
రాష్ట్రం	మహారాష్ట్ర
దేశం	India
	మహారాష్ట్రలో స్థానం
భౌగోళిక నిర్దేశాంకాలు	20°23′25″N 73°54′31″E / 20.39028°N 73.90861°E

సప్తశృంగి లేదా సప్తశృంగి దేవి ఆలయం (మరాఠీ: सप्तशृङ्गि, Saptaśrr̥ṇgī) మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని నాసిక్ నుంచి సుమారు 60 కి.మీ దూరంలో ఉన్న వాణి వద్ద ఉన్న ప్రముఖ హిందూ పుణ్యక్షేత్రం. హిందూ సంప్రదాయాల ప్రకారం, సప్తశృంగి నివాసిని దేవి ఏడు పర్వత శిఖరాల మధ్య నివసిస్తుందని నమ్మకం. (సప్త అంటే ఏడు, శృంగ అంటే శిఖరాలు.) ఈ ఆలయం నందూరి, కల్వాన్ తాలూకాలోని ఒక చిన్న గ్రామం సమీపంలో, నాసిక్ వద్ద ఉంది. మరాఠా ప్రజలు, కొన్ని హిందూ గిరిజన సమూహాలు ఈ దేవిని ప్రాచీనకాలం నుంచే ఆరాధిస్తున్నారు. కొందరు ఆమెను తమ కులదైవతంగా కూడా భావిస్తారు. ఈ శిఖరం పైకి చేరుకోవడానికి మొత్తం 510 మెట్లు ఎక్కాలి. దిగువ ప్రాంతం నుంచి ఆలయానికి వెళ్లేందుకు ఆలయ ట్రస్ట్ ఒక ఫనిక్యులర్ ట్రాలీ సౌకర్యాన్ని కూడా ఏర్పాటు చేసింది. దీని పనులు జూలై 2018లో ప్రారంభమయ్యాయి. ఈ ట్రాలీలో మొత్తం 6 కోచ్‌లు ఉండగా, ఒక్కో కోచ్‌లో 10 మంది ప్రయాణికులు కూర్చోవచ్చు. ఈ ట్రాలీ ద్వారా ఆలయానికి చేరడానికి కేవలం 3 నిమిషాల సమయం పడుతుంది. ట్రాలీ పై స్టేషన్ నుంచి ఆలయం వరకు చేరడానికి భక్తులు మరో 20 నుండి 25 మెట్లు ఎక్కాల్సి ఉంటుంది. ఈ ట్రాలీ ప్రతిరోజూ సుమారు 5000 మంది ప్రయాణికులను రవాణా చేస్తుంది. భక్తులు ప్రతిరోజూ పెద్ద సంఖ్యలో ఈ పుణ్యక్షేత్రాన్ని దర్శించుకుంటారు.^[1] ఈ ఆలయం మహారాష్ట్రలో ప్రసిద్ధమైన “మూడున్నర శక్తి పీఠాలు”లో ఒకటిగా కూడా ప్రసిద్ధి. అంతేకాకుండా, ఇది భారత ఉపఖండంలో ఉన్న 51 శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది. పురాణ కథనం ప్రకారం, ఇక్కడ దేవి సతి (శివుని భార్య) యొక్క ఒక అవయవం, ఆమె కుడి భుజం పడిందని విశ్వసిస్తారు. అందువల్ల ఇది మహారాష్ట్రలోని మూడున్నర శక్తిపీఠాలలో ఒక అర్ధ శక్తిపీఠంగా పరిగణించబడుతుంది.

భౌగోళిక స్థితి

సప్తశృంగి అనేది స్థానికంగా గడ్లుగా పిలవబడే ఏడు కొండలతో కూడిన ఒక కొండ శ్రేణి. ఇది పశ్చిమ కనుమలలోని సహ్యాద్రి శ్రేణిలో భాగంగా ఉంటుంది. సహ్యాద్రి శ్రేణిని అజంతా సాత్మాలా శ్రేణి అని కూడా పిలుస్తారు, ఈ శ్రేణిలోని శిఖరాల సగటు ఎత్తు 1500 అడుగులు. ఈ పర్వత శ్రేణి మధ్యభాగంలో ఉన్న ధోడప్ అత్యున్నత శిఖరం, దీని ఎత్తు 4600 అడుగులు కాగా, సప్తశృంగి ఇది పశ్చిమ దిశలో ఉంది.^[2]^[3]^[4] ఈ కొండల జలవిభజన ప్రాంతంలో కుండాలు అని పిలువబడే 108 నీటి మడుగులు (చెరువులు) ఉన్నాయి. నందూరి, కల్వాన్, వాని గ్రామాలు ఆలయానికి అత్యంత సమీపంగా ఉన్నాయి, ఇవి కొండల అడుగుభాగంలో ఉన్నాయి. ఆలయం ఉన్న శిఖరాన్ని చేరేందుకు అనేక మార్గాలు ఉన్నాయి. నాసిక్ నుండి వాని వరకు డిండోరి మార్గం ద్వారా దూరం 39 కి.మీ ,, పింపల్గావ్ బస్వంత్ మార్గం ద్వారా 51 కి.మీ . నడుర్గావ్ గ్రామం ద్వారా వెళ్లే మార్గం అత్యంత సులభమైనదిగా భావించబడుతుంది, ఇది వాని నుండి 14 కి.మీ దూరంలో ఉంది.^[2] ఇది జిల్లా కేంద్రం అయిన నాసిక్ నుండి 60 కి.మీ దూరంలో ఉంది. రాష్ట్ర రహదారి 17 (మహారాష్ట్ర) (SH-17) జాతీయ రహదారి 3 (NH 3)తో అనుసంధానమై, నాసిక్‌ను వాని, నందూరి గ్రామాల సమీపంలోని ఆలయ ప్రదేశంతో కలుపుతుంది. ఆలయ ప్రాంగణానికి చేరేందుకు రాష్ట్ర రవాణా ద్వారా బస్సు సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి.^[5] ఈ కొండల అడవుల్లో ఔషధ మూలికలు ఉన్నట్లు నివేదికలు తెలియజేస్తున్నాయి.^[1]^[3] భక్తులు ఆలయం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేయడానికి ఉపయోగించే ఒక ప్రత్యేక మార్గం కూడా ఉంది. ఈ మార్గం 1230 మీటర్లు నుండి 1350 మీటర్ల ఎత్తు పరిధిలో ఉంటుంది, ఇది కఠినమైన కండరాళ్ల భూప్రకృతిలో ఉన్నట్లు పేర్కొనబడింది.^[3] ఈ కొండలు సస్యశ్యామల అడవులతో కప్పబడి ఉంటాయి.^[6]

నేపథ్యం

మహారాష్ట్రలో మూడు నర, అర్ధం (మూడు నరకాలు సగం) శక్తి పీఠాలు (హిందూ దేవికి సంబంధించిన ప్రముఖ పీఠాలు) ఉన్నట్లు పేర్కొనబడుతుంది. ఈ నాలుగు దేవీ ఆలయాలు: కొల్హాపూర్లోని మహాలక్ష్మి ఆలయం, తుల్జాపూర్ లోని తుల్జా భవాని ఆలయం, మహూర్ లోని రేణుక ఆలయం (మాతృపూర్), వాణిలోని సప్తశృంగి ఆలయం.^[7] ఈ నాలుగు ఆలయాలు పవిత్ర ఔం (AUM) యొక్క నాలుగు భాగాలను కూడా సూచిస్తాయని భావిస్తారు: A కార, U కార, Ma కార, Mmm కార (అర్ధ మాత్ర). ఈ ఆలయాలలో ఏది అర్ధ పీఠం (పూర్తి శక్తి పీఠం కన్నా తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగిన అర్ధ శక్తి పీఠం) అన్న విషయంలో వివాదం ఉన్నప్పటికీ, సాధారణంగా సప్తశృంగి ఆలయాన్ని అర్ధ శక్తి పీఠంగా పరిగణిస్తారు.^[6]^[8] అయితే ఆలయ అధికారిక వెబ్‌సైట్ దీనిని పూర్తి శక్తి పీఠంగా ప్రకటిస్తుంది.^[9] సప్తశృంగిలో ఉన్న దేవీ కేంద్రిత గ్రంథం దేవీ మహాత్మ్యం లో పేర్కొన్న మూడు ప్రధాన దేవతలు, మూడు దేవీ రూపాల సమ్మిళిత అవతారంగా భావించబడతాయి. వీటిని కొల్హాపూరులోని మహాలక్ష్మి, తుల్జాపూరులోని మహాసరస్వతి, మహూర్‌లోని మహాకాళీతో సమానంగా పరిగణిస్తారు.^[8]^[9] దేవీ భాగవత పురాణంలో సప్తశృంగి కొండలు ఒక శక్తి పీఠంగా పేర్కొనబడ్డాయి.^[6]^[10] అయితే ఇతర ప్రధాన హిందూ ధార్మిక గ్రంథాలలో సప్తశృంగి ఆలయానికి ఈ స్థాయి ప్రత్యేక గుర్తింపు ఇవ్వబడలేదని పేర్కొనబడింది.^[6]

ఈ ఆలయ ప్రధాన దేవిని ఇతర పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు: సప్తశృంగి ("ఏడు కొండల దేవి"), సప్తశృంగ నివాసిని ("సప్తశృంగ – ఏడు కొండలపై నివసించే దేవి"), సప్తశృంగ మాత ("సప్తశృంగి యొక్క మాతృదేవి"). మొదటి రెండు పేర్లకు దేవి అనే ప్రత్యయం కూడా జతచేయవచ్చు. ఆమెను బ్రహ్మస్వరూపిణి ("బ్రహ్మం స్వరూపం కలది") అని కూడా పిలుస్తారు. సృష్టికర్త బ్రహ్మదేవుని కమండలం (జలపాత్ర) నుండి ఈ దేవి ప్రదర్శించబడిందని విశ్వసించబడుతుంది.^[6] దేవి దేవీ మహాత్మ్యంలో మహిమనొందిన దుర్గ రూపాన్ని ధరించి, విశ్వాన్ని బాధించిన మహిషాసుర అనే మహాభైంకర రాక్షసుడిని సంహరించినట్లు చెబుతారు.^[6] అనంతరం దేవి ఇక్కడే స్థిరపడినట్లు భక్తుల విశ్వాసం. దేవి ఇక్కడే అవతరించి సప్తశృంగిలో నివసించినందున, దీనిని దేవి యొక్క మూలస్థానంగా పరిగణిస్తారు.^[8]^[11]

పురాణ కథలు

శివుడు సతి దేవి శరీరాన్ని మోస్తున్న దృశ్యం

ఈ ఆలయం భారత ఉపఖండంలో ఉన్న 51 శక్తి పీఠాలలో ఒకటి. శోకంతో, క్రోధంతో ఉన్న శివుడు సతి దేవి మృతదేహాన్ని తన భుజాలపై మోస్తూ ప్రపంచమంతా సంచరిస్తున్నప్పుడు, విష్ణువు తన సుదర్శన చక్రంతో ఆమె శరీరాన్ని ఖండాలుగా చేసినప్పుడు పడిపోయిన అవయవాలలో ఒకటిగా ఆమె కుడిచేయి ఇక్కడ పడిందని విశ్వాసం. ఈ సంఘటన వెనుక కథ ఏమంటే, సతి దేవి తండ్రైన రాజు ప్రజాపతి దక్షుడు (సతి దేవి పార్వతి దేవి అవతారం, శివుని భార్య) ‘‘బృహస్పతిరీత్యాది’’ అనే ఒక యజ్ఞం నిర్వహించాడు. యజ్ఞం అనేది హిందూ అగ్నియాగం. ఇందులో వేదకాలం దేవతలైన అగ్ని మొదలైనవారిని ఆహ్వానించి, నెయ్యి, పాలు, ధాన్యాలు వంటి హవిస్సులను సమర్పిస్తారు.

సతి దేవి (శక్తి అని కూడా పిలుస్తారు) తన భర్త శివుడికి ఆహ్వానం లేకపోయినా యజ్ఞానికి వెళ్లింది. దక్షుడు తన అల్లుడైన శివునిని ఒక భిక్షాటన జీవిగా భావించి ఇష్టపడేవాడు కాదు. అందుచేత ఆయన ఉద్దేశపూర్వకంగా శివునికి ఆహ్వానం పంపలేదు, కానీ ఇతర దేవతలందరికీ ఆహ్వానం ఇచ్చాడు. తన భర్తపై తండ్రి చేసిన అవమానాన్ని చూసి సతి దేవి తీవ్రంగా బాధపడింది. అయినప్పటికీ ఆమె తండ్రి యజ్ఞానికి ఆహ్వానం లేకుండానే వెళ్లాలని నిర్ణయించుకుంది. అక్కడికి వెళ్లిన తర్వాత దక్షుడు ఆమెను పూర్తిగా పట్టించుకోకుండా శివునిపై దూషణలు చేశాడు. దీంతో సతి దేవి తీవ్ర అవమానానికి గురై, ఆవేదనతో యజ్ఞాగ్నిలోకి దూకి ఆత్మహత్య చేసుకుంది. ఈ వార్త శివునికి చేరగానే మొదట తన సహాయకుడిని అక్కడికి పంపి విచారించమని, ప్రతీకారం తీర్చమని ఆదేశించాడు. అనంతరం శివుడే యజ్ఞస్థలానికి వచ్చి విధ్వంసాన్ని సృష్టించాడు. అతడు తీవ్రమైన శోకం, కోపంలో సతి మృతదేహాన్ని తన భుజాలపై మోసుకొని విశ్వమంతా సంచరించసాగాడు. ఈ పరిస్థితిని చూసిన బ్రహ్మ, విష్ణువు శివుని మళ్లీ సాధారణ స్థితికి తెచ్చేందుకు జోక్యం చేసుకోవాలని నిర్ణయించారు. అందుకే విష్ణువు శివుని వెనక అనుసరిస్తూ, తన సుదర్శన చక్రంతో సతి మృతదేహాన్ని ముక్కలుగా కోయడం ప్రారంభించాడు. ఇలా విష్ణువు ఆమె శరీరాన్ని 51 ముక్కలుగా (కొన్ని పురాణ గ్రంథాలు 108 ముక్కలు అని కూడా పేర్కొంటాయి^[6] ) విభజించాడు. శివుడు ప్రపంచమంతా తిరుగుతున్న సమయంలో ఈ అవయవాలు ఉపఖండంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో పడిపోయాయి.

ఆ ప్రాంతాలన్నీ ‘‘శక్తిపీఠాలు’’ (శక్తి లేదా దుర్గాదేవి నివాసస్థానాలు)గా ప్రసిద్ధి చెందాయి. సతి దేవి కుడిచేయి సప్తశృంగి కొండలపై పడిందని నమ్మకం. అందుచేత ఈ ప్రదేశం పవిత్రమై, ఇక్కడ ఒక శక్తిపీఠం స్థాపించబడిందని విశ్వసిస్తారు.^[8] దేవి సప్తశృంగి గురించి ఒక పురాణ కథనం ప్రకారం, రాక్షస రాజు మహిషాసురుడు అడవుల్లో విధ్వంసం సృష్టిస్తున్న సమయంలో, దేవతలు, ప్రజలు దేవి దుర్గను ఆ రాక్షసుణ్ని సంహరించమని ప్రార్థించారు. అప్పుడు 18 భుజాల సప్తశృంగి దేవి దుర్గ రూపం ధరించి మహిషాసురుణ్ని సంహరించింది. అందువల్ల ఆమెను మహిషాసురమర్దిని అని కూడా పిలుస్తారు.^[6] మహిషాసురుడు ఎద్దు రూపంలో ఉండేవాడు. కొండ అడుగుభాగంలో, మెట్లు ఎక్కడం ప్రారంభమయ్యే చోట రాతితో తయారు చేసిన ఒక ఎద్దు తల ఉంది. అది మహిషాసురుని తల అని విశ్వసిస్తారు.^[12]

రామాయణం యుద్ధ భాగంలో, యుద్ధభూమిలో లక్ష్మణుడు అచేతనంగా పడిపోయినప్పుడు, అతని ప్రాణాలను తిరిగి తీసుకురావడానికి ఔషధ మొక్కలు వెతుకుతూ హనుమాన్ సప్తశృంగి కొండలకు వచ్చాడని నమ్మకం ఉంది.^[1] సప్తశృంగి పర్వతం రామాయణలో పేర్కొన్న దండకారణ్యం అనే అడవి ప్రాంతంలో భాగంగా ఉండేదని చెబుతారు. రాముడు తన భార్య సీతాదేవితో పాటు లక్ష్మణుడితో కలిసి దేవిని ప్రార్థించి ఆమె ఆశీస్సులు పొందేందుకు ఈ కొండలను సందర్శించాడని ప్రస్తావన ఉంది.^[6] మహర్షి మార్కండేయ పేరుతో ఉన్న మార్కండేయ కొండలో ఒక గుహ ఉంది. ఆ గుహలోనే మహర్షి నివసించాడని పురాణ విశ్వాసం. ఈ కొండ సప్తశృంగి కొండకు తూర్పు వైపున ఉండగా, ఈ రెండు కొండలను ఒక లోతైన లోయ వేరు చేస్తుంది. ఈ గుహలో ఉండే సమయంలో మార్కండేయుడు దేవిని ఆనందింపజేయడానికి పురాణాలు పఠించేవాడని నమ్మకం ఉంది.^[12]

ఇంకొక స్థానిక నమ్మకం ప్రకారం, ప్రతి రాత్రి ఆలయ గర్భగృహంలో ఒక పులి నివసిస్తూ ఆలయాన్ని కాపాడుతుందని, సూర్యోదయానికి ముందు అది వెళ్లిపోతుందని చెబుతారు.^[12] మరొక పురాణ కథనం ప్రకారం, ఒక వ్యక్తి తేనెగూడు ధ్వంసం చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, దేవి ప్రత్యక్షమై ఆ చర్యను ఆపిందని చెబుతారు.^[6] దేవి మహిమను గూర్చి ఇటీవలి కథనాలు కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్నిటికి షిర్డీ సాయిబాబాకు, ఆయన భక్తులకూ సంబంధం ఉన్నాయి.

అలాంటి ఒక కథనం ప్రకారం, వాణి గ్రామానికి చెందిన కాకాజీ వైద్య అనే పూజారి సప్తశృంగి ఆలయంలో సేవ చేస్తుండేవాడు. తన చుట్టూ ఉన్న జీవిత బాధలతో తీవ్రంగా కలత చెందిన అతడు దేవిని శాంతి ప్రసాదించమని ప్రార్థించాడు. అతని భక్తితో సంతృప్తి చెందిన దేవి స్వప్నంలో ప్రత్యక్షమై ఒక "బాబా" వద్దకు వెళ్లమని సూచించింది. అతడు మొదట ఆమె చెప్పిన బాబా అంటే త్ర్యంబకేశ్వర ఆలయంలోని శివుడు అని భావించి అక్కడికి వెళ్లి పూజలు చేశాడు. అయినా అతనికి మనశ్శాంతి కలగలేదు. తిరిగి వాణికి వచ్చి ఎన్నో రోజులు రుద్ర మంత్రం పఠిస్తూ శివలింగంను పూజించాడు. అయినప్పటికీ శాంతి లభించలేదు. మళ్లీ దేవిని ప్రార్థించగా, దేవి స్వప్నంలో ప్రత్యక్షమై తాను ఉద్దేశించిన బాబా అంటే షిర్డీలోని సాయిసమర్థ అని చెప్పింది. పూజారికి సాయిబాబా గురించి తెలియకపోయినా, సాయిబాబా తన దివ్యశక్తితో అతని అవసరాన్ని తెలుసుకొని తన భక్తుడు మాధవరావును పంపాడని చెబుతారు. సంయోగవశాత్తూ మాధవరావు కూడా దేవికి వెండి స్తనాల సమర్పణ చేయడానికి వాణికి వచ్చాడు. పూజారి అతనితో కలిసి ఆలయానికి వెళ్లి ఆ వెండి స్తనాలను దేవి పాదాల వద్ద సమర్పించాడు. ఆ సమయంలో పూజారికి తొలిసారి మనశ్శాంతి లభించిందని కథనం. ఆ తరువాత పూజారి మాధవరావుతో కలిసి షిర్డీకి వెళ్లి సాయిబాబా దర్శనం చేసుకొని 12 రోజులపాటు అక్కడ నివసించి ప్రశాంతతను అనుభవించి తిరిగి వాణికి వచ్చాడని చెబుతారు.^[13]

విశేషాలు

సప్తశృంగి ఆలయం రెండు అంతస్తులు కలిగిన ఆలయం. దేవిని పై అంతస్తులో ప్రతిష్ఠించారు. దేవి విగ్రహం ఒక నిటారుగా ఉన్న భారీ రాతి గోడ అడుగుభాగంలోని గుహలో చెక్కబడింది.^[2]^[12] దేవి నిటారుగా ఉన్న పర్వత శిలాముఖంపై ఉన్న రాతిలో స్వయంభూ (స్వయంగా అవతరించినది)గా చెప్పబడుతుంది. ఆమె చుట్టూ ఏడు (సంస్కృతంలో సప్త) శిఖరాలు (సంస్కృతంలో శృంగ) ఉన్నందున ఆమెకు సప్తశృంగి మాత (ఏడు శిఖరాల తల్లి) అనే పేరు వచ్చింది.^[8]^[12] సప్తశృంగి దేవి విగ్రహ రూపం దేవీ మహాత్మ్యంలో పేర్కొన్న మహాలక్ష్మి రూపాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఈ దేవి పద్దెనిమిది చేతులతో ఉంటుంది (అష్టాదశ భుజ). కొన్నిసార్లు తప్పుగా అష్టభుజ (ఎనిమిది చేతులు)గా కూడా వర్ణించబడుతుంది.

ఈ విగ్రహం సుమారు 8 అడుగుల ఎత్తుతో ఉంటుంది. ఇది సిందూరంతో కప్పబడినందున కాషాయ రంగులో కనిపిస్తుంది. దేవీ మహాత్మ్యం కథనం ప్రకారం మహిషాసురుని సంహరించడానికి దేవికి అనేక ఆయుధాలు ప్రసాదించబడ్డాయి. ఆమె వాటిని తన చేతుల్లో ధరించి ఉంటుంది: శివుడు యొక్క త్రిశూలం, విష్ణువు యొక్క సుదర్శన చక్రం, వరుణుడు యొక్క శంఖం (శంఖం), అగ్ని దేవుడు అగ్ని యొక్క జ్వాలలు, వాయు యొక్క విల్లు, బాణం, ఇంద్రుడు యొక్క వజ్రం (పిడుగు ఆయుధం), ఘంట (గంట), యముడు యొక్క దండం (గద) , దక్షుడు యొక్క అక్షమాల (మాల), బ్రహ్మ యొక్క కమండలం (నీటి పాత్ర), సూర్యదేవుడు సూర్యుడు యొక్క కిరణాలు, కాళీ యొక్క ఖడ్గం, కవచం, విశ్వకర్మ యొక్క పరశు (గొడ్డలి), కుబేరుడు యొక్క మద్యం పాత్ర, గద (మేసు), కమలం, భల్లము, పాశం (తాడు).^[6]^[8]^[11]^[12]^[14]

దేవి ఎత్తైన కిరీటం (ఒక పోపుల తియారా లాగ) ధరించి ఉంటుంది. ఆమెకు బంగారు ముక్కుచుట్టు, బంగారు హారాలు ఉంటాయి, ఇవి రోజూ వాడే ఆభరణాలు. ఆమె వస్త్రధారణ ఒక రోబ్, బ్లౌజ్ రూపంలో ఉంటుంది, ఇవి ప్రతిరోజూ కొత్త వస్త్రాలతో మార్చబడతాయి. ఆరాధన కోసం అలంకరించేముందు ఆమెకు సంప్రదాయబద్ధంగా అభిషేకం లేదా స్నానం చేయిస్తారు; వారానికి రెండు రోజుల పాటు గోరువెచ్చని నీటిని ఉపయోగిస్తారని తెలియజేయబడింది.

ఆలయం ముందు ప్రాంగణంలో గంటలు, దీపాలతో అలంకరించిన ఒక త్రిశూలం ఉంది. దేవికి చెందిన ఇతర విలువైన ఆభరణాలు సాధారణంగా వానిలో భద్రపరచబడతాయి, అయితే ప్రత్యేక పండుగ రోజులలో దేవతను అలంకరించేందుకు వాటిని ఉపయోగిస్తారు.

దేవి విగ్రహం ప్రకాశవంతమైన ఎరుపు రంగులో సిందూరంతో పూతబడుతుంది, ఇది ఈ ప్రాంతంలో శుభప్రదంగా భావించబడుతుంది. అయితే ఆమె కళ్లపై రంగు పూతపోసరు; అవి తెల్లటి పోర్సిలిన్తో తయారుచేయబడి ఎంతో ప్రకాశవంతంగా మెరుస్తాయి.^[11]^[12] దేవి ప్రధాన ఆలయానికి జోడింపుగా నిర్మించిన ఒక పోర్టికో వంటి నిర్మాణాన్ని సాతారా సైన్యాధిపతి , గత శతాబ్దం ప్రారంభంలో జరిగిన సాధారణ నిర్మాణాన్ని సూచిస్తారు. అనంతర జోడింపులు విన్చూర్ నాయకుడిచే చేయబడ్డాయి.^[12]

ఈ ఆలయం ఇటీవల అనేక సౌకర్యాల నిర్మాణంతో పునరుద్ధరణలను కూడా ఎదుర్కొంది. ఆలయంలో ఏర్పాటుచేసిన సౌకర్యాలలో 500కిపైగా మెట్లు ఉన్నాయి.^[12] ఇవి కొండ రాతి ఒడ్డుల్లో చెక్కబడి, రహదారి నుండి ఆలయ ప్రవేశద్వారం వరకు తీసుకెళ్తాయి. అలాగే ఒక సమూహ మందిరం, భక్తులు వరుసగా నిలబడి క్రమబద్ధమైన దర్శనం చేసుకునేందుకు గ్యాలరీ కూడా ఏర్పాటు చేయబడింది.^[8] ఈ మెట్లు 1710 ఏడీలో ఉమాబాయి దాభాడే చేత నిర్మించబడ్డాయి. ఈ మెట్ల వద్ద రాముడు, హనుమంతుడు, రాధ, కృష్ణుడు, దత్తాత్రేయుడు, కొన్ని చోట్ల తాబేలు రూపాలు కూడా కనిపిస్తాయి. దుర్గ లేదా మాత ఆలయాలకు అంకితమైన అనేక దేవాలయాలలో ఇటువంటి ఆకృతులు దర్శనమిస్తాయి.

బస్సులు, వాహనాలు కొండపైకి వెళ్లి ఆలయ పాదభాగం వరకు చేరేందుకు అనుకూలమైన సరైన రహదారి నిర్మించబడే ముందు, కొండను కాలినడకన ఎక్కేందుకు అనేక మార్గాలు ఉండేవి. వాటిలో ఒక మార్గాన్ని కాస్బే వాణి గ్రామానికి చెందిన శ్రీ గోపాల్ కులకర్ణి నిర్మించారు. ఈ మెట్లు నిర్మించిన తరువాత ఆయనకు గడ్కారీ అనే గౌరవనామం ఇవ్వబడింది.^[12] దేవి మహిమను, ఆమె విజయాలను వర్ణించే పవిత్ర గ్రంథమైన దేవీ మహాత్మ్యం ఈ ప్రదేశంలోనే మహర్షి మార్కండేయుడు రచించాడని విశ్వసిస్తారు. దేవి నివసించే కొండకు ఎదురుగా ఉన్న కొండపై ఆయన కఠిన తపస్సు చేశాడని చెబుతారు; ఆ కొండకు ప్రస్తుతం ఆయన పేరే పెట్టబడింది.^[12]

సప్తశృంగి దేవి ఆలయం ఉన్న పర్వత శిఖరంపై ఒక జెండా ఎగరవేయబడుతుందని చెబుతారు. ఏప్రిల్ నెలలో పౌర్ణమి రోజున బురిగావ్ గ్రామ నాయకుడు కొండ ఎక్కి, ఉదయం సూర్యోదయ సమయంలో ఆ జెండాను ఎగరవేస్తాడని విశ్వాసం. అతడు ఉపయోగించే దారి రహస్యంగా ఉంచబడుతుందని చెబుతారు. ఆ మార్గాన్ని తెలుసుకునేందుకు ప్రయత్నించే వ్యక్తి చూపును కోల్పోతాడని కూడా ఒక నమ్మకం ఉంది.^[12] ఆలయం నుండి దిగే మార్గంలో మహోనిద్రి పర్వతంపై ఒక గుహ ఉంది. స్థానిక పురాణం ప్రకారం, రాక్షసులను సంహరించిన తరువాత సప్తశృంగి దేవి ఈ గుహలోనుండి అదృశ్యమైందని చెబుతారు.^[2] మూడు నరకాలు సగం శక్తి పీఠాలలో ఒకటిగా భావించబడే శ్రీ సప్తశృంగి దేవి విగ్రహ పరిరక్షణ పనులు 2022 జూలై 21 నుండి ప్రారంభమై సుమారు 45 రోజులకు పూర్తయ్యాయి. ఈ ప్రక్రియలో విగ్రహం మీద ఉన్న సుమారు 2000 కిలోగ్రాముల సిందూరం తొలగించబడింది. దాంతో శ్రీ సప్తశృంగి దేవి యొక్క అత్యంత పురాతన స్వయంభూ రూపం వెలుగులోకి వచ్చింది. 2022 సెప్టెంబర్ 8న శ్రీ సప్తశృంగి దేవి విగ్రహానికి ప్రాణ ప్రతిష్ఠ కార్యక్రమం నిర్వహించబడింది. ఈ సందర్భంగా దేవి ఆభరణాలను ట్రస్ట్ కార్యాలయంలో పూజించి, ఆభరణాల ఊరేగింపు నిర్వహించారు. ఆలయాన్ని భక్తుల కోసం నవరాత్రి పండుగ మొదటి రోజు, అంటే 26 సెప్టెంబర్ 2022న తిరిగి తెరిచారు.^[15]

ఆరాధన

సప్తశృంగి ఆలయంలో అత్యంత ముఖ్యమైన పండుగ ‘‘చైత్రోత్సవం’’ లేదా ‘‘చైత్ర పండుగ’’. ఈ ఉత్సవం రామ నవమి రోజున (హిందూ నెల చైత్రంలో శుక్ల పక్షంలో తొమ్మిదవ తిథి) ప్రారంభమై, చైత్ర పౌర్ణమి (పౌర్ణమి రోజు) నాడు అత్యంత వైభవంగా ముగుస్తుంది. ఇది ఉత్సవంలో అతి ముఖ్యమైన రోజు.^[16]

ఈ పండుగలో ప్రత్యేకంగా సంతానం లేని మహిళలు దేవిని పిల్లల వరం కోరుతూ వ్రతాలు చేపడతారు. తుది రోజున సుమారు 2,50,000 మంది భక్తులు పాల్గొంటారని అంచనా. తొమ్మిది రోజుల ఉత్సవంలో చివరి మూడు రోజుల్లో దాదాపు 10 లక్షల మంది భక్తులు చేరుకుంటారు. భక్తులు మహారాష్ట్రతో పాటు గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాల నుండి కూడా వస్తారు. చాలామంది భక్తులు నాసిక్ (60 కి.మీ) , ధూలే (150 కి.మీ) , ఇతర పట్టణాల నుండి కాలినడకన ఆలయానికి చేరుకుంటారు.^[17]

భక్తులు మొత్తం కొండను ప్రదక్షిణ చేయడం సాధారణం (చూడండి: ప్రదక్షిణ). సాధారణంగా హిందువులు దేవాలయం లేదా గర్భగృహాన్ని చుట్టూ తిరుగుతారు. కానీ ఇక్కడ దేవి విగ్రహం కొండపై చెక్కబడి ఉండటం వల్ల, మొత్తం కొండనే ప్రదక్షిణ చేయాల్సి ఉంటుంది. ఉత్సవ కాలంలో ప్రతిరోజూ దేవికి అభిషేకం నిర్వహిస్తారు. దీనిలో పంచామృతం (పంచ అంటే ఐదు, అమృతం అంటే అమరత్వ నెక్టార్) ఉపయోగిస్తారు. ఇది సాధారణంగా తేనె, చక్కెర, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి వంటి పదార్థాల మిశ్రమంగా ఉంటుంది. ఉత్సవానికి ముందరి రోజు (చైత్ర శుక్ల చతుర్దశి), దేవి జెండాను పూజించి గ్రామం అంతటా ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్తారు. ఇందులో డారేగావ్ గ్రామానికి చెందిన గ్రామాధిపతి (గవలి-పాటిల్) పాల్గొంటాడు. చివరకు అర్ధరాత్రి కొండ శిఖరంపై జెండాను ఎగరవేస్తారు. చివరి రోజున భక్తులు కొండ శిఖరాన్ని సందర్శించి పవిత్ర జెండా దర్శనం చేసుకుంటారు. ఈ సంప్రదాయం కనీసం 15వ శతాబ్దం నుండి కొనసాగుతున్నదిగా చెబుతారు.

భక్తులు చేసిన నవస్ (వ్రత ప్రతిజ్ఞలు) ఉత్సవ సమయంలో పూర్తి చేస్తారు.^[12]^[18]^[19] ఈ సందర్భంగా ధాన్యం, పుష్పాలు, కొబ్బరికాయలు, నగదు లేదా ఆభరణాలను దేవతకు నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. సూర్య కుండ నుండి తీసుకొచ్చిన నీటితో ప్రతిరోజూ దేవికి అభిషేకం (పవిత్ర స్నానం) చేసిన తరువాత, బియ్యం, పాలు, చక్కెర మరిగించి తయారు చేసిన ఖీర్ను దేవికి సమర్పిస్తారు. పిండి, వెన్నతో తయారు చేసిన తురిస్ అనే కేకులు కూడా నైవేద్యంగా ఇస్తారు. ఆభరణాలు మినహా మిగతా అన్ని నైవేద్యాలను ఆలయ వంశపారంపర్య సంరక్షకులైన భోపాలు తీసుకుపోతారు.^[18]^[19] ఆశ్విన్ (హిందూ పంచాంగ నెల)లోని శుక్ల పక్షం దశమి నాడు ఇక్కడ ఒక పెద్ద ఉత్సవం నిర్వహించబడుతుంది. ఆలయంలో దసరా, నవరాత్రి ప్రధాన పండుగలు. ఈ తొమ్మిది రోజుల పాటు వేలాది మంది భక్తులు ఆలయానికి వస్తారు. ఆలయం అనుసరిస్తున్న హిందూ చంద్ర పంచాంగం ప్రకారం మంగళవారం, శుక్రవారం, ఎనిమిదో, తొమ్మిదో, పద్నాల్గో రోజులు దేవికి పూజలు అర్పించడానికి ప్రత్యేకమైన రోజులుగా భావిస్తారు.^[2]^[8]^[12]

ఇతరంగా జరుపుకునే పండుగలలో గుడి పడ్వా, గోకులాష్టమి, నవరాత్రోత్సవం, కోజాగిరి, లక్ష్మీపూజన్, హరిహర్ భేట మొదలైన ఎన్నో పండుగలు ఉన్నాయి. వీటికి కూడా పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు హాజరవుతారు.^[8]

భక్తులు దేవికి కొబ్బరికాయలు, పట్టు వస్త్రంతో పాటు చీర, చోలి (బ్లౌజ్) సమర్పించడం వంటి ఆచారాలు పాటిస్తారు.^[8] దేవతకు ఇతర సంప్రదాయ నైవేద్యాలలో వెండితో చేసిన కళ్ళు సమర్పించడం, నవరాత్రి సమయంలో దేవి అంతర్గత ప్రదక్షిణ మార్గం చుట్టూ తగిన నమూనాలో కుంకుమ వలయం వేయడం ఉన్నాయి. దేవి జీవితచరిత్రగా భావించే ఏడు వందల శ్లోకాలతో కూడిన సప్తశతిని కూడా అనేక మంది భక్తులు పఠిస్తారు.^[8] మహారాష్ట్రలోని కాథర్ లేదా కుటాడి సమాజానికి చెందిన వారు కుటుంబంలో శిశువు జన్మించిన తరువాత జరిగే పచ్చవి కార్యక్రమంలో, తమ కులదేవత సప్తశృంగిని పూజించి, మేకను బలి ఇచ్చే ఆచారాన్ని పాటిస్తారు. అనంతరం 12వ రోజున శిశువు పేరుపెట్టే కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తారు.^[20] ప్రాచీన జానపద నృత్య-నాటక రూపమైన గోంధళ్ను గోంధలి, భుట్యే, ఆరాధి, నాయక్ సమాజాలకు చెందిన భక్తులు దేవి ముందు ప్రదర్శిస్తారు. గోంధళ్ నృత్యాన్ని చేసే గోంధళీలను పెళ్లిళ్లు, ముఖ్యమైన కుటుంబ వేడుకల సమయంలో కూడా ఆహ్వానిస్తారు. ఈ గోంధళ్ ప్రదర్శన సాధారణంగా రాత్రివేళ నిర్వహించబడుతుంది. ఇందులో గానం తో పాటు తాళాలు, చిన్న మృదంగం, సంబల్, తుంతుణే లేదా ఒక తీగ వాయిద్యంతో సంగీత సహకారం ఉంటుంది.^[8]

రక్షణ, సౌకర్యాలు

ఈ ఏడు కొండలు డెక్కన్ ట్రాప్ భౌగోళిక నిర్మాణంలో భాగంగా ఉన్నాయి. వీటిలో గట్టి, అమిగ్డలోయిడల్ బాసాల్ట్ రాళ్లు, బోల్ బెడ్స్ (ఎరుపు బోల్), లాటరైట్ రాళ్ళు ఉన్నాయి. గత అనేక సంవత్సరాలుగా ఈ కొండ ఆలయం తరచుగా రాతి ముక్కలు పడిపోవడం వల్ల నష్టాన్ని ఎదుర్కొంటోంది. ఈ రాళ్ల పతన సమయంలో అనేక మంది యాత్రికులు గాయపడగా, కొన్నిసార్లు ప్రాణాంతక సంఘటనలు కూడా జరిగాయి.^[19]

కొండ చుట్టూ ఉన్న ప్రదక్షిణ మార్గంలో ఉత్కంఠభరితమైన నిటారైన రాతి ఒడ్డులు ఉన్నాయి. బాసాల్ట్ రాళ్లలో ఏర్పడిన విరిగిపోయిన నిర్మాణాలు, స్తంభాకార జాయింట్లు కారణంగా రాతి నిర్మాణాలు అస్థిరంగా మారినట్లు భావిస్తారు. ఈ సమస్య ఆలయానికి నష్టం కలగకుండా, యాత్రికులకు గాయాలు కాకుండా నివారించేందుకు భూగర్భ శాస్త్రవేత్తల పరిశోధనలకు అంశంగా మారింది.^[3]

2018లో ఒక ఫ్యూనిక్యులర్ రైలును ప్రారంభించారు. మెట్లు ఎక్కి నడిచి వెళ్లడం కన్నా, భక్తులు కొన్ని నిమిషాల్లో సౌకర్యంగా ఆలయానికి చేరుకోవడానికి ఇది ఏర్పాటు చేయబడింది. అదేవిధంగా ఆలయంలోకి నేరుగా చేరేందుకు ఒక లిఫ్ట్ కూడా ఏర్పాటు చేయబడింది.^[21]

కొండపైకి వెళ్లే మార్గం కూడా క్లిష్టమైనదిగా ఉండి, కొన్నిసార్లు ప్రాణాంతక ప్రమాదాలు చోటుచేసుకున్నాయి. 2008లో ఒక ప్రైవేట్ బస్సు U-టర్న్ వద్ద వాలీ లోకి పడిపోవడంతో 43 మంది మృతి చెందారు. ఈ ఘటన తరువాత ఇలాంటి ప్రమాదాలను నివారించేందుకు కొన్ని చర్యలు తీసుకున్నారు, ఉదాహరణకు బారికేడ్లు ఏర్పాటు చేయడం, హెచ్చరిక బోర్డులు పెట్టడం.

ఈ చర్యలకు ఆర్థిక సహాయం అందించేందుకు కొండ అడుగున టోల్ వసూలు కూడా ప్రారంభించారు. అయితే 2010లో "సకల్" పత్రికలో వచ్చిన వార్తా నివేదిక ప్రకారం తీసుకున్న చర్యలు ఇంకా సరిపోవడం లేదని పేర్కొన్నారు.^[22]

వివిధ సందర్భాలలో పెద్ద సంఖ్యలో జనసమూహం చేరే ప్రదేశంగా ఉండటం వల్ల, ఈ ఆలయాన్ని ఉగ్రవాదుల లక్ష్య జాబితాలో కూడా చేర్చినట్లు పేర్కొనబడింది. అత్యవసర పరిస్థితుల నిర్వహణ కోసం రాష్ట్ర పోలీసులు మాక్ డ్రిల్లులను నిర్వహిస్తున్నారు.^[23] యాత్రికులకు వివిధ సౌకర్యాలు కల్పించడం, భద్రతకు సంబంధించిన సరిదిద్దు చర్యలు తీసుకోవడం వంటి బాధ్యతలను శ్రీ సప్తశృంగ నివాసిని దేవి ట్రస్ట్ నిర్వహిస్తోంది. ఈ ట్రస్ట్ 1975లో ఏర్పడింది. అప్పటి నుంచి అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను అమలు చేసింది.^[24]

పండుగల సమయంలో, ముఖ్యంగా చైత్రోత్సవం సందర్భంగా, మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ (MSRTC) అదనపు బస్సులను ఏర్పాటు చేస్తుంది. 2010లో, ఉత్సవం ఎనిమిది రోజుల వ్యవధిలో అదనపు బస్సుల ద్వారా ₹ 8.6 మిలియన్ ఆదాయం వచ్చినట్లు MSRTC నివేదించింది.^[25]

రాత్రి బస కోసం భక్త నివాస్‌లో వసతి సదుపాయాలు కల్పించబడుతున్నాయి. అలాగే, అన్ని సందర్శకులకు తగిన ధరల్లో భోజన సౌకర్యం కూడా అందుబాటులో ఉంది.

ప్రస్తుత యాత్రా కేంద్రంతో పాటు, ఈ ప్రాంతాన్ని ఒక వినోద ప్రదేశంగా కూడా అభివృద్ధి చేయడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, ట్రస్ట్ కలిసి పలు అభివృద్ధి ప్రణాళికలను రూపొందించాయి. అయితే స్థలాభావం ప్రధాన కారణంగా అభివృద్ధి పరిమితంగా ఉందని పేర్కొనబడింది.

ఈ ప్రదేశానికి చుట్టుపక్కల ఉన్న విశాల భూభాగం అటవీ శాఖ (పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో) నియంత్రణలో ఉండడం కూడా అభివృద్ధికి ఒక అడ్డంకిగా ఉంది.^[26]

మూలాలు

1 2 3 "Places of Tourist Nashik District". Official web site of Nashik District. the original నుండి 1 అక్టోబరు 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 మార్చి 2013.
1 2 3 4 5 Milind Gunaji (2010). Offbeat Tracks in Maharashtra. Popular Prakashan. pp. 92–. ISBN 978-81-7991-578-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.
1 2 3 4 Ansari, M.K.; Ahmad, M.; Singh, Rajesh; Singh, T.N. (December 2012). "Rockfall assessment near Saptashrungi Gad temple, Nashik, Maharashtra, India". International Journal of Disaster Risk Reduction. 2: 77–83. Bibcode:2012IJDRR...2...77A. doi:10.1016/j.ijdrr.2012.09.002.
↑ Ansari, M. K.; Ahmad, M.; Singh, T. N. (2014). "Rockfall risk assessment for pilgrims along the circumambulatory pathway, Saptashrungi Gad Temple, Vani, Nashik Maharashtra, India". Geomatics, Natural Hazards and Risk. 5: 81–92. doi:10.1080/19475705.2013.787657. S2CID 129789857.
↑ "कोजागिरीनिमित्त सप्तश्रृंगी गडासाठी १८५ जादा बसेस" (in మరాఠీ). Nashik: Loksatta. the original నుండి 25 August 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 W. D. "saptashrungi devi temple vani nashik | सप्तश्रृंगी देवी का अर्धशक्तिपीठ | Webdunia Hindi" (in హిందీ). Webdunia.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2013.
↑ Sunita Pant Bansal (23 January 2008). Hindu Pilgrimage. Hindoology Books. pp. 191–. ISBN 978-81-223-0997-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 March 2013.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 "Shakti Peeth". Manase.org. the original నుండి 30 March 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.
1 2 Official site
↑ "Chapter XXXVIII, The Vow and the Sacred Places of the Devî". SrîMad Devî Bhâgavatam, sacred-texts.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.
1 2 3 "Info". the original నుండి 2021-05-18 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-01-28.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Places". Saptashring. Nasik District Gazetter. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.
↑ Sudarshan (1 January 2004). Sai – The Age of Cosmic Family. Lotus Press. pp. 54–. ISBN 978-81-901912-5-8. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.
↑ mahatmya
↑ "अतिप्राचीन स्वरुपात प्रकटली सप्तशृंगी देवी; पाहा आदिमायेची स्वयंभू स्वरुपातील तेजोमय मूळ मूर्ती". Maharashtra Times (in మరాఠీ). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-09-29.
↑ "सप्तशृंगी देवीच्या चैत्रोत्सवाला भाविकांची गर्दी" (in మరాఠీ). Zee News. 7 April 2012. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
↑ "गडावर एक लाखांवर भाविक निघाले पायीच...!" (in మరాఠీ). Sakal. 26 March 2010. the original నుండి 22 February 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
1 2 Festivals
1 2 3 "सप्तश्रृंगी दर्शनासाठी लाखोंची गर्दी" (in మరాఠీ). Maharashtra Times. 18 April 2011. the original నుండి 22 February 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
↑ Kumar Suresh Singh (2004). People of India: Maharashtra. Popular Prakashan. pp. 962–. ISBN 978-81-7991-101-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 February 2013.
↑ "सप्तश्रृंगी गडावर देशातील पहिली फ्युनिक्युलर ट्रॉली".
↑ "बस अपघाताची तीन वर्षे" (in మరాఠీ). Sakal. 20 January 2010. the original నుండి 22 February 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
↑ "सप्तशृंग गडावर मॉकड्रील" (in మరాఠీ). Lokmat. 10 December 2012. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
↑ "सप्तशृंग निवासिनी ट्रस्टवर स्थानिकांना प्रतिनिधित्त्व नाही" (in మరాఠీ). Sakal. 25 September 2010. the original నుండి 5 November 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
↑ "एसटीची आठ दिवसांत ८६ लाखांची कमाई!" (in మరాఠీ). Dhule: Sakal. 8 April 2010. the original నుండి 21 July 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.
↑ "धर्मस्थळांची 'श्रीमंती'!" (in మరాఠీ). Sakal. 15 May 2011. the original నుండి 19 May 2011 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

బాహ్య లింకులు

[Gad-1] 1 2 3 "Places of Tourist Nashik District". Official web site of Nashik District. the original నుండి 1 అక్టోబరు 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 మార్చి 2013.

[Gunaji2010-2] 1 2 3 4 5 Milind Gunaji (2010). Offbeat Tracks in Maharashtra. Popular Prakashan. pp. 92–. ISBN 978-81-7991-578-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.

[Ansari2013-3] 1 2 3 4 Ansari, M.K.; Ahmad, M.; Singh, Rajesh; Singh, T.N. (December 2012). "Rockfall assessment near Saptashrungi Gad temple, Nashik, Maharashtra, India". International Journal of Disaster Risk Reduction. 2: 77–83. Bibcode:2012IJDRR...2...77A. doi:10.1016/j.ijdrr.2012.09.002.

[4] Ansari, M. K.; Ahmad, M.; Singh, T. N. (2014). "Rockfall risk assessment for pilgrims along the circumambulatory pathway, Saptashrungi Gad Temple, Vani, Nashik Maharashtra, India". Geomatics, Natural Hazards and Risk. 5: 81–92. doi:10.1080/19475705.2013.787657. S2CID 129789857.

[5] "कोजागिरीनिमित्त सप्तश्रृंगी गडासाठी १८५ जादा बसेस" (in మరాఠీ). Nashik: Loksatta. the original నుండి 25 August 2021 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[Hindu-6] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 W. D. "saptashrungi devi temple vani nashik | सप्तश्रृंगी देवी का अर्धशक्तिपीठ | Webdunia Hindi" (in హిందీ). Webdunia.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 4 March 2013.

[Bansal2008-7] Sunita Pant Bansal (23 January 2008). Hindu Pilgrimage. Hindoology Books. pp. 191–. ISBN 978-81-223-0997-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2 March 2013.

[Shakthi-8] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 "Shakti Peeth". Manase.org. the original నుండి 30 March 2013 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.

[official-9] 1 2 Official site

[Chapter-10] "Chapter XXXVIII, The Vow and the Sacred Places of the Devî". SrîMad Devî Bhâgavatam, sacred-texts.com. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.

[info-11] 1 2 3 "Info". the original నుండి 2021-05-18 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2026-01-28.

[Sapta-12] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Places". Saptashring. Nasik District Gazetter. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.

[Sudarshan2004-13] Sudarshan (1 January 2004). Sai – The Age of Cosmic Family. Lotus Press. pp. 54–. ISBN 978-81-901912-5-8. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 3 March 2013.

[14] tmya

[15] "अतिप्राचीन स्वरुपात प्रकटली सप्तशृंगी देवी; पाहा आदिमायेची स्वयंभू स्वरुपातील तेजोमय मूळ मूर्ती". Maharashtra Times (in మరాఠీ). ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2022-09-29.

[16] "सप्तशृंगी देवीच्या चैत्रोत्सवाला भाविकांची गर्दी" (in మరాఠీ). Zee News. 7 April 2012. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[17] "गडावर एक लाखांवर भाविक निघाले पायीच...!" (in మరాఠీ). Sakal. 26 March 2010. the original నుండి 22 February 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[festival-18] 1 2 Festivals

[MaTa-19] 1 2 3 "सप्तश्रृंगी दर्शनासाठी लाखोंची गर्दी" (in మరాఠీ). Maharashtra Times. 18 April 2011. the original నుండి 22 February 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[Singh2004-20] Kumar Suresh Singh (2004). People of India: Maharashtra. Popular Prakashan. pp. 962–. ISBN 978-81-7991-101-3. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 February 2013.

[21] "सप्तश्रृंगी गडावर देशातील पहिली फ्युनिक्युलर ट्रॉली".

[22] "बस अपघाताची तीन वर्षे" (in మరాఠీ). Sakal. 20 January 2010. the original నుండి 22 February 2014 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[23] "सप्तशृंग गडावर मॉकड्रील" (in మరాఠీ). Lokmat. 10 December 2012. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[24] "सप्तशृंग निवासिनी ट्रस्टवर स्थानिकांना प्रतिनिधित्त्व नाही" (in మరాఠీ). Sakal. 25 September 2010. the original నుండి 5 November 2010 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[25] "एसटीची आठ दिवसांत ८६ लाखांची कमाई!" (in మరాఠీ). Dhule: Sakal. 8 April 2010. the original నుండి 21 July 2012 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[26] "धर्मस्थळांची 'श्रीमंती'!" (in మరాఠీ). Sakal. 15 May 2011. the original నుండి 19 May 2011 న ఆర్కైవు చెయ్యబడింది. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 7 March 2013.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]