సమతట

సమతట
సమతట;
సా.శ 4వ శతాబ్దం–సా.శ 13వ శతాబ్దం
	వీర జడమర నాణెం, ఇది కనిష్కుడు I కుషాణ నాణేన్ని అనుకరిస్తుంది. లెజెండ్ వచనం ఒక అర్థరహిత అనుకరణ, సుమారు 3వ శతాబ్దం CE.
	సా.శ 375లో సమతట, ప్రాచీన భారతదేశంలో పూర్వ రాష్ట్రాలు
సామాన్య భాషలు	మాగధి ప్రాకృతం, పాత బెంగాలీ, సంస్కృతం
మతం	హిందూమతం, జైనమతం, బౌద్ధమతం
ప్రభుత్వం	రాచరికం
రికార్డ్ చేయబడిన రాజవంశాలు
• 3వ శతాబ్దం-6వ శతాబ్దం	చంద్ర రాజవంశం (గుప్త సామ్రాజ్యానికి సామంతులుగా)
• 6వ శతాబ్దం-7వ శతాబ్దం	గౌడ రాజ్యం
• 7వ శతాబ్దం-8వ శతాబ్దం	ఖడ్గ రాజవంశం, భద్ర రాజవంశం
• 8వ శతాబ్దం-9వ శతాబ్దం	మొదటి దేవ రాజవంశం
• 9వ శతాబ్దం-10వ శతాబ్దం	చంద్ర రాజవంశం (కొనసాగింది)
• 10వ శతాబ్దం-11వ శతాబ్దం	వర్మన్ రాజవంశం
• 11వ శతాబ్దం-12వ శతాబ్దం	సేన రాజవంశం
• 12వ శతాబ్దం-13వ శతాబ్దం	రెండవ దేవ రాజవంశం
చరిత్ర
• స్థాపన	సా.శ 4వ శతాబ్దం
• పతనం	సా.శ 13వ శతాబ్దం
Preceded by	Succeeded by
	వంగరాజ్యం
గౌడ రాజ్యం
పాల సామ్రాజ్యం
సేన రాజవంశం

సమతట (బ్రాహ్మీ లిపి: స-మ-త-ట) తూర్పు భారత ఉపఖండంలో బెంగాల్ పురాతన భౌగోళిక-రాజకీయ విభాగం. గ్రీకో-రోమన్ సోనాగౌరా ప్రస్తావన సమతట రాజ్యానికి అనుసంధానించబడింది. దీని భూభాగం ప్రస్తుత తూర్పు, దక్షిణ బంగ్లాదేశ్ (ముఖ్యంగా ఢాకా విభాగం, బారిసాల్ విభాగం, సిల్హెట్ విభాగం, ఖుల్నా విభాగం, చిట్టగాంగ్ విభాగం), దక్షిణ పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని అవిభక్త 24 పరగణాల జిల్లాకు అనుగుణంగా ఉంది.^[5] ఈ ప్రాంతం బెంగాల్ డెల్టా ట్రాన్స్-మేఘనా భాగాన్ని కవర్ చేస్తుంది. ఈ ప్రాంతంలో హిందూ మతం, ముస్లింల ఆక్రమణలు పునరుద్ధరించబడటానికి ముందు ఇది బౌద్ధ నాగరికతకు కేంద్రంగా ఉండేది.

వారి-బటేశ్వర్ శిథిలాలలోని పురావస్తు ఆధారాలు, ముఖ్యంగా పంచ్ మార్క్ నాణేలు, వంగ-సమతట ప్రాంతం బహుశా మౌర్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన ఒక రాష్ట్రం అని సూచిస్తున్నాయి. మౌర్యుల పాలన పతనం తర్వాత ఈ ప్రాంతం విశిష్ట బౌద్ధ గుర్తింపును పొందింది. భారతీయ చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుని అలహాబాద్ స్తంభ శాసనాలు సమతట మొదటి ప్రస్తావనను కలిగి ఉన్నాయి, ఇందులో అది సామంత రాజ్యంగా వర్ణించబడింది.

6వ, 11వ శతాబ్దాల మధ్య గౌడ రాజ్యం, ఖడ్గ రాజవంశం, మొదటి దేవ రాజవంశం,^[6]^[4] చంద్ర రాజవంశం, వర్మన్ రాజవంశాల పాలనా కాలంలో సమతట బెంగాల్లో ఒక ముఖ్యమైన ప్రాంతంగా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఈ కాలంలో, సమతట పాలకులు అరకాన్, త్రిపుర, కామరూప ప్రాంతాలను కూడా పాలించారు. 7వ శతాబ్దంలో చైనా యాత్రికులు ఈ ప్రాంతం గురించి విస్తృతమైన వర్ణనను అందించారు. అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ ప్రకారం, సమతటకు రాజధానిగా జెస్సోర్ ఉండేది.^[7] చైనాకు చెందిన హ్యూయెన్ త్సాంగ్ 630లలో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించాడు.

13వ శతాబ్దంలో పశ్చిమ బెంగాల్‌ను ముస్లింలు ఆక్రమించుకున్నప్పుడు తప్పించుకున్న సేన రాజులకు సమతట ఆశ్రయంగా ఉండేదని సేన రాజవంశం రికార్డులు పేర్కొన్నాయి. ఈ ప్రాంతం చివరికి ఢిల్లీ సుల్తానేట్ దళాలచే విలీనం చేయబడింది.

పేర్లు

సమతటను సమతట్/సమత/సక్నాట్/సంకట్/సంకనాట్ వంటి అనేక సారూప్య పేర్లతో వర్ణించారు. సంస్కృతంలో, సమ అంటే సమానం, తట అంటే తీరం లేదా ఒడ్డు అని అర్థం.

భూగోళశాస్త్రం

శాసనాలు, చైనీస్ రచనలు, పురావస్తు ఆధారాలు అందించిన సాక్ష్యాల ఆధారంగా, సమతట ట్రాన్స్-మేఘనా భూభాగాలను కవర్ చేసిందని నిర్ధారించవచ్చు. ఇది మేఘనా నది, దాని ఉపనదుల ఒడ్డున ఉన్న ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది; ఇందులో ఆధునిక జిల్లాలైన సిల్హెట్, మౌల్వి బజార్, హబీగంజ్, సునామ్‌గంజ్, నర్సింగి, నారాయణగంజ్, ఢాకా, మున్షిగంజ్, బ్రాహ్మణబారియా, చాంద్‌పూర్, కమిల్లా, నోఖాలీ, జెస్సోర్, ఫెని, బారిసాల్, ఖుల్నా, లక్ష్మీపూర్, ఉత్తర 24 పరగణాలు, దక్షిణ 24 పరగణాలు ఉన్నాయి. ఇది బంగ్లాదేశ్ ఛానల్ ద్వీపాలైన హతియా, సంద్విప్, అలాగే భోలా, మహేశ్ఖాలి, కుతుబ్డియా, సెయింట్ మార్టిన్స్ ద్వీపాలను కూడా కలిగి ఉంది.^{[మూలం అవసరం]} ఇందులో త్రిపుర (ప్రస్తుత ఈశాన్య భారతదేశంలో), బంగ్లాదేశ్ చిట్టగాంగ్, కాక్స్ బజార్ జిల్లాల్లోని భాగాలు, ఉత్తర అరకాన్ (ప్రస్తుత రఖైన్ రాష్ట్రం, మయన్మార్) భాగాలు ఉన్నాయి. సమతట పూర్వపు పొరుగు ప్రాంతాలలో వంగ (నైరుతి బెంగాల్), పుండ్రవర్ధన (ఉత్తర బెంగాల్), కామరూప (చారిత్రక అస్సాం) భౌగోళిక రాజకీయ విభాగాలు ఉన్నాయి.

చరిత్ర

గంగా-బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా తూర్పు భాగంలో ఉన్న సౌనాగౌరా అనే వ్యాపార స్థావరం గురించి రోమన్ భూగోళ శాస్త్రవేత్త టోలెమీ రాశారు.^[8] పురావస్తు శాస్త్రవేత్త సూఫీ మోస్తాఫిజుర్ రెహమాన్ వారి-బటేశ్వర్ శిథిలాలలోని నదీతీర కోటను సౌనాగౌరా నగర రాజ్యంగా భావిస్తున్నారు.^[9] టోలెమీ ప్రకారం, సౌనాగౌరా బ్రహ్మపుత్ర నది ఒడ్డున ఉండేది, ఇది ఒక "ఎంపోరియం", ఇది రోమన్ వ్యాపారులు ఏర్పాటు చేసిన వాణిజ్య కాలనీని సూచించడానికి రోమన్ సామ్రాజ్యం ఉపయోగించిన పదం. బ్రహ్మపుత్ర నది హిమాలయాల నుండి క్రిందికి ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలిసే మార్గంలో మేఘనా నదిలో చేరేముందు వారి-బటేశ్వర్‌కు తూర్పున ప్రవహించేది. టోలెమీ వృత్తాంతం బ్రహ్మపుత్ర నది పాత మార్గానికి సమీపంలో సౌనాగౌరాను ఉంచుతుంది. 1783లో భూకంపం సంభవించిన తరువాత బ్రహ్మపుత్ర తన ప్రవాహ మార్గాన్ని మార్చుకుంది. వారి-బటేశ్వర్ వద్ద జరిపిన త్రవ్వకాలు పూర్వ-మౌర్య కాలం నుండి పట్టణ, ద్రవ్య నాగరికతను వెల్లడిస్తున్నాయి.^[10]^[11] పురావస్తు శాస్త్రవేత్త, చరిత్రకారుడు దిలీప్ కుమార్ చక్రవర్తి కూడా వారి-బటేశ్వర్ ప్రాంతాన్ని ట్రాన్స్-మేఘనా ప్రాంతంలో భాగంగా పరిగణించారు.^[12]^[13] ప్యాట్రిక్ ఆలివెల్లె సంపాదకత్వం వహించిన ఒక పుస్తకంలో, చక్రవర్తి ఇలా పేర్కొన్నారు: "వారి-బటేశ్వర్ సమతట మార్గానికి చెందినదని తెలుస్తోంది. ఇప్పటి వరకు ఈ మార్గం నుండి నివేదించబడిన ఏకైక ప్రారంభ చారిత్రక ప్రదేశం ఇదే. అయితే బంగ్లాదేశ్‌లోని ఈ ప్రాంతంలో క్రీస్తుపూర్వం ఐదవ శతాబ్దం నాటికి ఇది ఉనికిలో ఉందనే వాస్తవం సమతట భౌగోళిక యూనిట్‌గా ఉందని చూపిస్తుంది. ఇది సా.శ నాల్గవ శతాబ్దంలో శాసనాల ద్వారా డాక్యుమెంట్ చేయబడినప్పటికీ, మహాజనపద కాలాన్ని తాకే చాలా ముందు ప్రాచీనతను కలిగి ఉంది. రెండవది, వారి-బటేశ్వర్ ఒక కోటతో కూడిన స్థావరం అనే వాస్తవం ఆధారంగా, ఇది తయారీ, వాణిజ్య కేంద్రంగా దాని స్వభావంతో పాటు, ఒక పరిపాలనా కేంద్రంగా కూడా ఉందని, సమతట ప్రాంత పురాతన రాజధానిగా ఉండే అవకాశం ఉందని మేము వాదిస్తున్నాము".^[14]

చక్రవర్తి అశోకుడి మరణం తర్వాత కొద్దికాలానికే, మౌర్య సామ్రాజ్యం క్షీణించింది, బెంగాల్ తూర్పు భాగం సమతట రాష్ట్రంగా మారింది.^[15] పూర్వ రాజ్య పాలకులు ఎవరో తెలియదు. గుప్త సామ్రాజ్యం కాలంలో, భారతీయ చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుడు సమతటను వార్షిక కప్పం చెల్లించే "సరిహద్దు రాజ్యం"గా నమోదు చేశాడు. ఇది అలహాబాద్ స్తంభంపై ఉన్న సముద్రగుప్తుని శాసనం ద్వారా నమోదు చేయబడింది, దీనిలో 22-23 పంక్తులలో క్రింది విధంగా పేర్కొనబడింది.

"సముద్రగుప్తుడు, అతని అద్భుతమైన పాలన సమతట, దవాక, కామరూప, నేపాల, కర్తృపుర, అలాగే మాళవులు, అర్జునాయనులు, యౌధేయులు, మాద్రకులు, అభీరులు, ప్రార్జునులు, సనకానికులు, కాకులు, ఖరపారికులు, ఇతర జాతుల సరిహద్దు పాలకుల నుండి కప్పం చెల్లింపులు, ఆజ్ఞల అమలు, (అతని దర్బారుకు) నమస్కరించడానికి వచ్చే సందర్శనల ద్వారా ప్రసన్నం చేయబడింది."

— సముద్రగుప్తుని (పాలన.సా.శ.350-375) అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలోని 22-23 పంక్తులు.^[16]

సమతట నమోదు చేయబడిన స్వతంత్ర రాజవంశాలు గౌడ, భద్ర,^[17] ఖడ్గ, దేవ,^[4]^[6] చంద్ర, వర్మన్ రాజవంశాలు. ఖడ్గాలు వాస్తవానికి వంగకు చెందినవారు కానీ తరువాత సమతటను జయించారు. ఖడ్గ రాజు రాజభట్టు గురించిన ఒక చైనీస్ వృత్తాంతం, సమతటలో కర్మాంత-వాసక రాజధాని (కమిల్లాలోని బరకమాత గ్రామంగా గుర్తించబడింది) ఉన్నట్లు తెలుపుతుంది.^[18] ఖడ్గాల తరువాత, దేవాలు అధికారం పొంది వారి రాజధాని దేవపర్వత (కమిల్లా నగరానికి సమీపంలోని మెయినామతిలోని కోట్‌బారి ప్రాంతంగా గుర్తించబడింది) నుండి రాజ్యాన్ని పాలించడం ప్రారంభించారు. దేవాలు భక్తులైన బౌద్ధులు. వారు దేవపర్వతలో షల్బన్ విహార, ఆనంద విహార, భోజ్ విహార, ఇటఖోలా మురా, రూప్‌బాన్ మురా తదితర అనేక దేవాలయాలు, మురాలు, విహారాలను నిర్మించారు. వారి తరువాత చంద్రులు వచ్చారు, వారు కూడా ఒక ముఖ్యమైన బౌద్ధ రాజవంశం, సమతట, వంగ, అరకాన్ (బర్మా) లను పాలించారు. చంద్రులు వాయవ్య దిశలో ఉన్న పాల సామ్రాజ్యాన్ని తట్టుకునేంత శక్తివంతమైనవారు.

సమతట బౌద్ధమతానికి అభివృద్ధి చెందుతున్న కేంద్రంగా ఉండేది. భక్తులైన బౌద్ధ తాంత్రికులుగా, దేవాలు, చంద్రులు పురావస్తు ప్రదేశమైన మెయినామతిలో తమ మతపరమైన, పరిపాలనా కేంద్రాన్ని స్థాపించారు. చంద్రులు సముద్రయాన నెట్‌వర్క్‌లకు కూడా ప్రసిద్ధి చెందారు. సమతట ఓడరేవులు ప్రస్తుత మయన్మార్, థాయిలాండ్, ఇండోనేషియా, వియత్నాంలోని ఓడరేవులతో అనుసంధానించబడి ఉండేవి. ఆగ్నేయాసియాలో మహాయాన బౌద్ధమత వ్యాప్తిలో చంద్రులు పాత్ర పోషించి ఉండవచ్చు. జావా సమతట నుండి కాంస్య శిల్పాలను దిగుమతి చేసుకుని ఉండవచ్చు. శ్రీవిజయ సామ్రాజ్య రాయబార కార్యాలయాలు పాల ఆస్థానానికి ఆగ్నేయ బెంగాల్ ఓడరేవుల గుండా వెళ్లి ఉండవచ్చు. అరబ్ వృత్తాంతాలు కూడా ఒరిస్సా, శ్రీలంకతో వాణిజ్య మార్గాలను గుర్తించాయి. ఇండోనేషియాలోని 10వ శతాబ్దపు ఓడల శిధిలాలు బెంగాల్‌తో సముద్ర సంబంధాలకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తున్నాయి.^[19]

13వ శతాబ్దం వరకు ఈ ప్రాంత చరిత్రలో సమతట ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించడం కొనసాగించింది. బెంగాల్‌లో ముస్లింల ఆక్రమణ సమయంలో, సమతట సేన రాజులకు చివరి ఆశ్రయంగా పనిచేసింది.^[18] దీని క్షీణత భారతదేశంలో బౌద్ధమత క్షీణతతో సమానంగా జరిగింది.

సిల్క్ రోడ్, చైనీస్ వృత్తాంతాలు

చైనీస్ యాత్రికుడు, ప్రయాణికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ (Xuanzang), ఉత్తర చైనా నుండి సిల్క్ రోడ్ గుండా ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్ మీదుగా ఉపఖండంలోకి ప్రవేశించాడు; ప్రాచీన భారతదేశంలో తన ప్రయాణం చివర్లో అతను సమతటను సందర్శించాడు. అతను రాజ్యాన్ని సాన్-మో-టా-చా అని పిలిచాడు. సమతటలో 2000 మంది సన్యాసులతో కూడిన 30 బౌద్ధ ఆశ్రమాలు ఉన్నట్లు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కనుగొన్నాడు. హ్యూయెన్ త్సాంగ్ చిట్టగాంగ్ నౌకాశ్రయం, సమీపంలోని బర్మా రాజ్యాలతో సహా ప్రాంతాల భౌగోళిక వర్ణనలను కూడా అందించాడు. తరువాతి చైనీస్ యాత్రికుడు యిజింగ్ సమతటలో 4000 మంది బౌద్ధ సన్యాసులు, సన్యాసినులు ఉన్నారని గమనించాడు.^[20]^[21]

ఎపిగ్రఫీ, పురావస్తు శాస్త్రం

శాసనాలు

గుప్త సామ్రాజ్యపు అలహాబాద్ స్తంభ శాసనం (4వ శతాబ్దం)
శ్రీధరన రట రాగిపలక
ఖడ్గ రాగిపలకలు
చంద్ర రాగిపలకలు
దామోదరదేవ మెహర్ రాగిపలక

అనుబంధిత పురావస్తు ప్రదేశాలు

వారి-బటేశ్వర్ శిధిలాలు
మెయినామతి
వైతాలి

ఇవి కూడా చూడండి

ఇండో-రోమన్ వాణిజ్యం

మూలాలు

↑ "Samatata coin". British Museum.
↑ Singer, Noel F. (2008). Vaishali and the Indianization of Arakan (in ఇంగ్లీష్). APH Publishing. ISBN 978-81-313-0405-1.
↑ Prasad, Bindeshwari (1977). Dynastic History of Magadha. p. 136.
↑ ^4.0 ^4.1 ^4.2 Sein, U. Aung Kyaw (May 2011). Vesāli: Evidences of Early Historical City in Rakhine Region (MA). University of Yangoon.
↑ Amitabha Bhattacharya (1877). Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal. p. 68.
↑ ^6.0 ^6.1 Singer, Noel F. (2008). Vaishali and the Indianization of Arakan. New Delhi: APH Publishing Corp. ISBN 978-81-313-0405-1. OCLC 244247519.
↑ Cunningham, Alexander (1871). Ancient Geography of India. London: Trübner & Co. pp. 501–503.
↑ "First, in his list of towns in transgangetic India Ptolemy mentions a place called Souanagoura which has been identified with modern Sonargaon" Excavation at Wari-Bateshwar: A Preliminary Study, Enamul Haque – 2001
↑ Kamrul Hasan Khan, back from Wari-Bateswar (1 April 2007). "The Daily Star Web Edition Vol. 5 Num 1008". Archive.thedailystar.net. Archived from the original on 30 January 2019. Retrieved 9 February 2019.
↑ "A Family's Passion – Archaeology Magazine". Archaeology.org. Archived from the original on 24 November 2022. Retrieved 9 February 2019.
↑ Shahnaj Husne Jahan X close (2010). "Archaeology of Wari-Bateshwar". Ancient Asia. 2: 135. doi:10.5334/aa.10210.
↑ Dilip K. Chakrabarti (1 June 1997). Colonial Indology: sociopolitics of the ancient Indian past. Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-81-215-0750-9.
↑ Dilip K. Chakrabarti (1998). The issues in East Indian archaeology. Munshiram Manoharlal. ISBN 978-81-215-0804-9.
↑ Patrick Olivelle (13 July 2006). Between the Empires: Society in India 300 BCE to 400 CE. Oxford University Press. p. 7. ISBN 978-0-19-977507-1.
↑ Douglas A. Phillips; Charles F. Gritzner (2007). Bangladesh. Infobase Publishing. p. 32. ISBN 978-1-4381-0485-0.
↑ ^16.0 ^16.1 Fleet, John Faithfull (1888). Corpus Inscriptionum Indicarum Vol. 3. pp. 6–10.
↑ Chakrabarti, Amita (1991). History of Bengal, C. A.D. 550 to C. A.D. 750. University of Burdwan. p. 122.
↑ ^18.0 ^18.1 Sirajul Islam; Miah, Sajahan; Khanam, Mahfuza; Ahmed, Sabbir, eds. (2012). "Samatata". Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh (Online ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 984-32-0576-6. OCLC 52727562. OL 30677644M. Retrieved 7 జూన్ 2026.
↑ Ghosh, Suchandra (2013). "Locating South Eastern Bengal in the Buddhist Network of Bay of Bengal (C. 7th Century CE–13th Century CE)". Proceedings of the Indian History Congress. 74: 148–153. JSTOR 44158810.
↑ Lal Mani Joshi (1977). Studies in the Buddhistic Culture of India During the Seventh and Eighth Centuries A.D. Motilal Banarsidass. p. 35. ISBN 978-81-208-0281-0. Archived from the original on 28 September 2023. Retrieved 9 February 2019.
↑ Xuanzang (1906). Si-yu-ki: Ta-T'ang-si-yu-ki. Books 6-12. K. Paul, Trench, Trübner & Company.

23°30′N 91°00′E / 23.5°N 91.0°E / 23.5; 91.0

[1] "Samatata coin". British Museum.

[2] Singer, Noel F. (2008). Vaishali and the Indianization of Arakan (in ఇంగ్లీష్). APH Publishing. ISBN 978-81-313-0405-1.

[3] Prasad, Bindeshwari (1977). Dynastic History of Magadha. p. 136.

[:0-4] 4.0 ^4.1 ^4.2 Sein, U. Aung Kyaw (May 2011). Vesāli: Evidences of Early Historical City in Rakhine Region (MA). University of Yangoon.

[5] Amitabha Bhattacharya (1877). Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal. p. 68.

[:1-6] 6.0 ^6.1 Singer, Noel F. (2008). Vaishali and the Indianization of Arakan. New Delhi: APH Publishing Corp. ISBN 978-81-313-0405-1. OCLC 244247519.

[7] Cunningham, Alexander (1871). Ancient Geography of India. London: Trübner & Co. pp. 501–503.

[8] "First, in his list of towns in transgangetic India Ptolemy mentions a place called Souanagoura which has been identified with modern Sonargaon" Excavation at Wari-Bateshwar: A Preliminary Study, Enamul Haque – 2001

[9] Kamrul Hasan Khan, back from Wari-Bateswar (1 April 2007). "The Daily Star Web Edition Vol. 5 Num 1008". Archive.thedailystar.net. Archived from the original on 30 January 2019. Retrieved 9 February 2019.

[10] "A Family's Passion – Archaeology Magazine". Archaeology.org. Archived from the original on 24 November 2022. Retrieved 9 February 2019.

[11] Shahnaj Husne Jahan X close (2010). "Archaeology of Wari-Bateshwar". Ancient Asia. 2: 135. doi:10.5334/aa.10210.

[Chakrabarti1997-12] Dilip K. Chakrabarti (1 June 1997). Colonial Indology: sociopolitics of the ancient Indian past. Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-81-215-0750-9.

[Chakrabarti1998-13] Dilip K. Chakrabarti (1998). The issues in East Indian archaeology. Munshiram Manoharlal. ISBN 978-81-215-0804-9.

[Olivelle2006-14] Patrick Olivelle (13 July 2006). Between the Empires: Society in India 300 BCE to 400 CE. Oxford University Press. p. 7. ISBN 978-0-19-977507-1.

[PhillipsGritzner2007-15] Douglas A. Phillips; Charles F. Gritzner (2007). Bangladesh. Infobase Publishing. p. 32. ISBN 978-1-4381-0485-0.

[archive.org-16] 16.0 ^16.1 Fleet, John Faithfull (1888). Corpus Inscriptionum Indicarum Vol. 3. pp. 6–10.

[Chakrabarti1991-17] Chakrabarti, Amita (1991). History of Bengal, C. A.D. 550 to C. A.D. 750. University of Burdwan. p. 122.

[banglapedia1-18] 18.0 ^18.1 Sirajul Islam; Miah, Sajahan; Khanam, Mahfuza; Ahmed, Sabbir, eds. (2012). "Samatata". Banglapedia: the National Encyclopedia of Bangladesh (Online ed.). Dhaka, Bangladesh: Banglapedia Trust, Asiatic Society of Bangladesh. ISBN 984-32-0576-6. OCLC 52727562. OL 30677644M. Retrieved 7 జూన్ 2026.

[19] Ghosh, Suchandra (2013). "Locating South Eastern Bengal in the Buddhist Network of Bay of Bengal (C. 7th Century CE–13th Century CE)". Proceedings of the Indian History Congress. 74: 148–153. JSTOR 44158810.

[Joshi1977-20] Lal Mani Joshi (1977). Studies in the Buddhistic Culture of India During the Seventh and Eighth Centuries A.D. Motilal Banarsidass. p. 35. ISBN 978-81-208-0281-0. Archived from the original on 28 September 2023. Retrieved 9 February 2019.

[Xuanzang1906-21] Xuanzang (1906). Si-yu-ki: Ta-T'ang-si-yu-ki. Books 6-12. K. Paul, Trench, Trübner & Company.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]