సమానిద్ సామ్రాజ్యం

Samanid Empire

سامانیان
Samanid Empire; سامانیان
819–999
	Extent of the Samanid realm at the death of Nasr II in 943
రాజధాని	Samarkand (819–892); Bukhara (892–999);
సామాన్య భాషలు	Persian (lingua franca, court, academia, literary),; Arabic (theology, bureaucracy);
మతం	Sunni Islam; (minority religions:; Shia Islam,; Zoroastrianism
ప్రభుత్వం	Hereditary monarchy
Amir (Emir)
• 819–864/5	Ahmad ibn Asad
• 999	'Abd al-Malik II
చారిత్రిక కాలం	Middle Ages
• స్థాపన	819
• పతనం	999
విస్తీర్ణం
928 est.	2,850,000 km2 (1,100,000 sq mi)
Preceded by	Succeeded by
	Saffarid dynasty
	Abbasid Caliphate
	Alid dynasties of northern Iran
	Banijurids
	Bukhar Khudahs
	Principality of Ushrusana
	Principality of Farghana
	Sogdia
Ghaznavid dynasty
Karakhanids
Banu Ilyas
Farighunids
Muhtajids
Buyid dynasty

సమానీ సామ్రాజ్యం (పర్షియను: سامانیان, సామానియాను) అనేది 819 నుండి 999 వరకు ఇరానియను 'దెహ్కాను' మూలానికి చెందిన ఒక రాజవంశంచే పాలించబడిన ఒక పర్షియను సున్నీ ముస్లిం సామ్రాజ్యం. ఈ సామ్రాజ్యం ఖొరాసను, ట్రాన్సోక్సియానాలో కేంద్రీకృతమై ఉండేది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఈశాన్య ఇరాన్, మధ్య ఆసియా భూభాగాలు కూడా ఇందులో భాగంగా ఉండేవి.

నూహు, అహ్మదు, యాహ్యా, ఇల్యాసు అనే నలుగురు సోదరులు సమానీ రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. వారిలో ప్రతి ఒక్కరూ అబ్బాసిదు ఖలీఫాల ఆధిపత్యం కింద ఉన్న భూభాగాలను పాలించారు. 892లో సమానీలను ఇస్మాయిలు సమానీ తన పాలన కింద ఏకం చేశాడు. తద్వారా సమానీలు అబ్బాసిదు ఖలీఫాలు ఉపయోగించిన భూస్వామ్య వ్యవస్థకు సమర్థవంతంగా ముగింపు పలికాడు. ఆయన కాలంలోనే సమానీలు అబ్బాసిదు‌ల నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందారు. అయితే 945 నాటికి ప్రభుత్వం వాస్తవానికి టర్కికు సైనిక బానిస వర్గం నియంత్రణలోకి వచ్చింది. సమానీ కుటుంబం అధికారం కేవలం నామమాత్రంగా మారింది.

సమానీ సామ్రాజ్యం ఇరానియను ఇంటరు‌మెజ్జోలో ఒక భాగంగా ఉంది. ఇది పర్షియను సంస్కృతి, గుర్తింపు సృష్టికి దారితీసింది. ఇది ఇరానియను భాష, సంప్రదాయాలను ఇస్లామికు ప్రపంచంలోకి తీసుకువచ్చింది. ఇది తదనంతరం టర్కో-పర్షియను సంస్కృతి ఏర్పడటానికి దోహదపడింది.^[9]

సమానీలు కళలను పోషించారు. ఇది విజ్ఞాన శాస్త్రం, సాహిత్యంలో పురోగతికి దారితీసింది. ఫలితంగా రుడాకి, ఫిర్దౌసి, అవెసెన్నా వంటి పండితులను ఆకర్షించింది. సమానీల పాలనలో బుఖారా తన వైభవంలో బాగ్దాదు‌తో పోటీపడింది.^[2] సమానీలు, బూయిదు‌లు లేదా సఫారిదు‌ల కంటే పర్షియను భాష, సంస్కృతిని పునరుద్ధరించడానికి ఎక్కువ కృషి చేశారని మేధావులు పేర్కొన్నారు. అదే సమయంలో విజ్ఞాన శాస్త్రం, మతం కోసం అరబికు‌ను ఉపయోగించడం కొనసాగించారు. వారు తమను తాము ససానియన్ సామ్రాజ్యం వారసులుగా భావించారు.^[10]^[2] ఒక ప్రసిద్ధ శాసనంలో సమానీలు "ఇక్కడ, ఈ ప్రాంతంలో, భాష పర్షియను, ఈ రాజ్యపు రాజులు పర్షియను రాజులు" అని ప్రకటించారు.^[2]

చరిత్ర

మూలాలు

సామానీ సామ్రాజ్యాన్ని సామాను ఖుదా స్థాపించాడు. ఆయన వారసులు సామానీ సామ్రాజ్యానికి పాలకులయ్యారు. ఆయన ప్రస్తుత ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లోని బల్ఖు ప్రావిన్సు లోని సమాను గ్రామానికి చెందిన ఇరానియను మూలాలు గల ఒక 'దెహ్కాను'.^[11]^[12]^[13] సామానీ కుటుంబం తొలి ఉనికి ట్రాన్సోక్సియానాలో కాకుండా గ్రేటరు ఖొరాసనులో ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.^[14] కొన్ని ఆధారాల ప్రకారం సామానీలు బహ్రాం చోబిను హౌసు ఆఫ్ మిహ్రాను వంశస్థులమని చెప్పుకున్నారు.^[a] ఈ వాదనకు 8వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఐదు బృందాలచే (టోగోనియన్లు) సంకలనం చేయబడి టిబెటను భాషలోకి అనువదించబడిన ఒక భౌగోళిక గ్రంథం మరింత మద్దతు ఇస్తుంది. ఈ చారిత్రక గ్రంథంలో బహ్రాం చోబిను వారసులు బల్ఖుకు వలస వచ్చి అక్కడ స్థిరపడ్డారని పేర్కొనబడింది. గుమిలేవు అభిప్రాయం ప్రకారం వారు సామానీల పూర్వీకులుగా పరిగణించబడ్డారు. ఇది సామానీ సామ్రాజ్యం ఉనికిలోకి రాకముందే ఈ వాదనకు సాక్ష్యాన్ని అందిస్తుంది.^[16] సమను వంశం ఓఘుజు టర్కులకు చెందినదని వాదించబడింది. అయితే దాని సత్యం అసంభవం.^[14] వాస్తవానికి జొరాస్ట్రియను అయిన సమను ఖుదా, ఖొరాసనులో అసదు ఇబ్ను అబ్దుల్లా అల్-ఖస్రీ గవర్నరు‌గా ఉన్న సమయంలో ఇస్లాం మతంలోకి మారాడు. గవర్నరు‌కు గౌరవ సూచకంగా తన పెద్ద కుమారుడికి అసదు ఇబ్ను సమను అని పేరు పెట్టాడు.^[14] 819లో బృహత్తు ఖొరాసను గవర్నరు ఘస్సాను ఇబ్ను అబ్బాదు తిరుగుబాటుదారుడైన రాఫీ ఇబ్ను అల్-లైతుకు వ్యతిరేకంగా సహాయం చేసినందుకు అసదు ఇబ్ను సమను నలుగురు కుమారులకు బహుమతులు ఇచ్చాడు. నూహు ఇబ్ను అసదుకు సమర్కండు ‌; అహ్మదు ఇబ్ను అసదుకు ఫర్ఘనా; యాహ్యా ఇబ్ను అసదుకు తాష్కెంట్, ఇల్యాసు ఇబ్ను అసదుకు హెరాతు లభించాయి.^[14]

ఉద్భవం

హెరాతు‌లో సమనీయులు (819–857)

ఇల్యాసు 856లో మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు ఇబ్రహీం ఇబ్ను ఇల్యాసు ఆయన వారసుడయ్యాడు. ఆ తర్వాత ఖొరాసను తాహిరిదు గవర్నరు అయిన ముహమ్మదు ఇబ్ను తాహిరును ఆయన తన సైన్యానికి కమాండరు‌గా నియమించి, సిస్తాను‌లోని సఫారిదు పాలకుడైన యాకూబు ఇబ్ను అల్-లేత్ అల్-సఫారు ‌మీద దండయాత్రకు పంపాడు. 857లో పుషంగు సమీపంలో జరిగిన యుద్ధంలో ఓటమి పాలైన తర్వాత ఆయన నిషాపురు‌కు పారిపోయాడు. కానీ అక్కడ యాకూబు అల్-సఫారు చేతిలో పట్టుబడి బందీగా సిస్తాను‌కు పంపబడ్డాడు.

ట్రాన్సోక్సియానాలో సామానీ రాజవంశం (819–892)

839/40లో నూహు స్టెప్పీలో నివసిస్తున్న సంచార అన్యమత టర్కుల నుండి ఇస్ఫిజాబు నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. పర్యవసానంగా వారి దాడుల నుండి నగరాన్ని రక్షించడానికి ఆయన దాని చుట్టూ ఒక గోడను నిర్మించాడు. ఆయన 841/2లో మరణించాడు; ఆ తర్వాత ఆయన ఇద్దరు సోదరులు యాహ్యా, అహ్మదు‌లను ఖొరాసను, తాహిరిదు గవర్నర్లను నగరం సంయుక్త పాలకులగా నియమించారు.^[14] 855లో యాహ్యా మరణించిన తర్వాత అహ్మదు చాచు ‌మీద నియంత్రణ సాధించి తద్వారా ట్రాన్సోక్సియానాలో ఎక్కువ భాగం పాలకుడయ్యాడు. ఆయన 864/5లో మరణించాడు; ఆయన కుమారుడు 1వ నస్రకి ఫర్ఘానా సమరు‌కండు లభించగా ఆయన మరొక కుమారుడు యాకూబు‌కు చాచ్ (ఆధునిక తాష్కెంటు/చాచెంటు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు) లభించింది.^[17]

ఇంతలో సఫారిదు పాలకుడు యాకూబు అల్-సఫారు చేతిలో అనేక ఓటములను చవిచూసిన తర్వాత తాహిరిదు‌ల అధికారం గణనీయంగా బలహీనపడింది. దీనివల్ల తాహిరిదు‌లు సామానీల మీద తమ పట్టును కోల్పోయారు. వారు దాదాపు స్వతంత్రులయ్యారు. 1వ నస్ర ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని తన అధికారాన్ని బలోపేతం చేసుకోవడానికి తన సోదరుడు ఇస్మాయిలు‌ను బుఖారాకు పంపాడు. ఖ్వారాజంకు చెందిన అఫ్రిఘిదు రాజవంశం దాడుల కారణంగా బుఖారా అస్థిర పరిస్థితులలో ఉంది. ఇస్మాయిలు నగరానికి చేరుకున్నప్పుడు. అక్కడి నివాసులు ఆయనకు సాదర స్వాగతం పలికారు. వారు ఆయనను శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరించగల వ్యక్తిగా చూశారు.^[17]

కొంతకాలం తర్వాత పన్నుల డబ్బును ఎలా పంపిణీ చేయాలనే దాని మీద సోదరుల మధ్య విభేదాలు తలెత్తి సంఘర్షణకు దారితీశాయి. చివరికి రాజవంశ పోరాటంలో ఇస్మాయిలు విజయం సాధించి సామానీ రాజ్యాన్ని తన నియంత్రణలోకి తీసుకున్నాడు. అయితే, ట్రాన్సోక్సియానాకు పాలకుడిగా నియమించబడింది నస్రే, అబ్బాసిదు ఖలీఫాలు ఆయన చట్టబద్ధమైన పాలకుడిగా గుర్తించడం కొనసాగించారు. దీని కారణంగా, ఇస్మాయిలు కూడా తన సోదరుడిని పాలకుడిగా గుర్తించడం కొనసాగించాడు. కానీ నస్ర పూర్తిగా శక్తిహీనుడిగా ఉన్నాడు. ఈ పరిస్థితి ఆగస్టు 892లో ఆయన మరణం వరకు కొనసాగింది.

అంతిమ ఏకీకరణ - అధికార పరాకాష్ట (892–907)

నస్ర మరణానంతరం ఇస్మాయిలు సమానిదు రాజవంశం రాజధానిని సమర్కండు నుండి బుఖారాకు మార్చాడు. కొన్ని నెలల తరువాత సఫారిదు అమీరు, యాకూబు అల్-సఫారు కూడా మరణించాడు. ఆయన సోదరుడు అమరు ఇబ్ను అల్-లైతు ఆయన వారసుడయ్యాడు. ఆయన తనను తాను సఫారిదు‌ల వారసుడిగా భావించాడు. 900 వసంతకాలంలో అమరు బల్ఖు సమీపంలో ఇస్మాయిలు‌తో తలపడ్డాడు. కానీ ఓడిపోయి బందీగా పట్టుబడ్డాడు. ఆ తర్వాత ఇస్మాయిలు ఆయనను బాగ్దాదు‌కు పంపాడు. అక్కడ ఆయనకు మరణశిక్ష విధించబడింది. ఆ తర్వాత ఇస్మాయిలు ఖలీఫాచే ఖొరాసను, ట్రాన్సోక్సియానా మొత్తానికి పాలకుడిగా గుర్తించబడ్డాడు. అంతేకాకుండా ఆయన తబరిస్తాను, రే, ఇస్ఫాహాను ప్రాంతాల మీద కూడా పాలనాధికారాన్ని పొందాడు. ఈ కాలంలోనే అఫ్రిఘిదు రాజవంశం బలవంతంగా లొంగిపోయేలా చేయబడింది .^[18]

సఫారీలకు వ్యతిరేకంగా ఇస్మాయిలు సామానీ సాధించిన గొప్ప విజయం ముందు ఆయన ట్రాన్సోక్సియానాలో అనేక దండయాత్రలు చేశాడు; 892లో ఆయన ఉష్రుసానా రాజ్యాన్ని దాని భూభాగాలన్నింటినీ స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా అంతం చేశాడు. అదే కాలంలో ఆయన బుఖారాలోని బుఖరు ఖుదాలను కూడా అంతం చేశాడు. 893లో ఇస్మాయిలు సామానీ కార్లుకు టర్కుల భూభాగాల మీద దండెత్తి, తలాసు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, అక్కడి నెస్టోరియను చర్చిని మసీదుగా మార్చాడు.^[19]^[20] అదే సంవత్సరం, ఆయన బానిసలను సేకరించడానికి ఒక సైనిక చర్యను నిర్వహించి, పది నుండి పదిహేను వేల మందిని బందీలుగా పట్టుకున్నాడు.^[21] సామానీ బానిస వ్యాపారం సామానీ సామ్రాజ్యం ప్రధాన వాణిజ్య ఆదాయ వనరుగా ఉండి రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థకు పునాదిగా నిలిచింది.^[22]

900వ సంవత్సరంలో ఇస్మాయిలు, తబరిస్తాను, గోర్గాను జైదీ పాలకుడైన ముహమ్మదు ఇబ్ను జైదు‌కు వ్యతిరేకంగా ముహమ్మదు ఇబ్ను హరూను అల్-సరఖ్సీ ఆధ్వర్యంలో ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. ఈ దండయాత్ర విజయవంతమైంది; ముహమ్మదు ఇబ్ను జైదు చంపబడ్డాడు. తబరిస్తాను‌ను సామానీయులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అయితే కొద్దికాలానికే ముహమ్మదు ఇబ్ను హరూను తిరుగుబాటు చేశాడు. దీనితో మరుసటి సంవత్సరం ఇస్మాయిలు స్వయంగా ఆ ప్రాంతం మీద దండెత్తవలసి వచ్చింది. ఆ తర్వాత ముహమ్మదు ఇబ్ను హరూను దైలాం‌కు పారిపోయాడు. అదే సమయంలో ఇస్మాయిలు తబరిస్తాను, గోర్గాను‌లను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 901లో బల్ఖు యుద్ధంలో సామానీయుల చేతిలో అమరు సఫారీ ఓడిపోయాడు. ఇది సఫారీ వంశాన్ని సిస్తాను‌లో ఒక చిన్న సామంతులుగా మార్చివేసింది. ఈ కాలంలోనే సామానీయులు తమ అధికార పరాకాష్టలో ఉన్నారు. పశ్చిమాన ఖజ్విను వరకు, తూర్పున పెషావారు వరకు పరిపాలించారు.

ఇస్మాయిలు చరిత్రలో ఒక సమర్థుడైన సేనాధిపతిగా, బలమైన పాలకుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు; ఆయన గురించి అనేక కథలు అరబికు, పర్షియను గ్రంథాలలో వ్రాయబడ్డాయి. అంతేకాకుండా ఉత్తరాన ఆయన చేసిన సైనిక దండయాత్రల కారణంగా ఆయన సామ్రాజ్యం శత్రు దండయాత్రల నుండి చాలా సురక్షితంగా ఉండేది. దానివలన బుఖారా, సమర్కండు రక్షణ వ్యవస్థలు ఉపయోగంలోకి రాలేదు. అయితే దీనికి తర్వాత పరిణామాలు ఎదురయ్యాయి; వంశం చివరిలో ఇంతకు ముందు బలంగా ఉండి ఇప్పుడు శిథిలావస్థకు చేరుకున్న గోడలు, కారఖానిడు‌లు, ఇతర శత్రువుల నిరంతర దాడులకు గురవుతున్న సమనీడు‌లకు చాలా అవసరమయ్యాయి.^[23]

ఇస్మాయిలు 907 నవంబరులో మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు అహ్మదు సమనీ (ప. 907–914) ఆయన వారసుడయ్యాడు.

మధ్యంతర కాలం (907–961)

ఆయన సింహాసనం అధిష్టించిన కొద్దికాలానికే అహ్మదు సిస్తాను ‌మీద దండెత్తాడు; 911 నాటికి సిస్తాను పూర్తిగా సమనీడు‌ల నియంత్రణలోకి వచ్చింది. అహ్మదు బంధువు అబూ సాలిహు మన్సూరు దాని గవర్నరు‌గా నియమించబడ్డాడు. ఇంతలో అలీదు అయిన హసను అల్-ఉత్రుషు తబరిస్తాను‌లో జైదీ పాలనను నెమ్మదిగా పునఃస్థాపిస్తున్నాడు. 913లో అహ్మదు ఆయన ఎదుర్కోవడానికి ముహమ్మదు ఇబ్ను సా'లుకు ఆధ్వర్యంలో ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. సమనీదు సైన్యం చాలా పెద్దది అయినప్పటికీ హసను విజయం సాధించగలిగాడు. అహ్మదు, తబరిస్తాను‌కు మరో దండయాత్రను ప్లాను చేయడానికి ముందే మరుసటి సంవత్సరం బుఖారా సమీపంలోని ఒక గుడారంలో ఆయన బానిసలలో కొందరిచే హత్య చేయబడ్డాడు.^[24] ఆయన పాలనలో అహ్మదు ఆస్థాన భాషను పర్షియను నుండి అరబిక్కి మార్చాడని కూడా చెబుతారు. ఇది ఆయన ప్రజలలో ఆయనను అప్రియంగా మార్చింది. దానిని తిరిగి పర్షియను‌కు మార్చవలసి వచ్చింది. అహ్మదు మరణానంతరం ఆయన ఎనిమిదేళ్ల కుమారుడు 2వ నస్ర (ప. 914–943) ఆయన వారసుడయ్యాడు.

నిషాపురులో ముద్రించిన 2వ నస్ర నాణెం (933/4).

నస్ర చిన్న వయస్సు కారణంగా ఆయన ప్రధానమంత్రి అబూ 'అబ్ద్-అల్లా అల్-జైహానీ చాలా వరకు రాజ్య వ్యవహారాలను చూసుకున్నాడు. జైహానీ కేవలం అనుభవజ్ఞుడైన పరిపాలకుడు మాత్రమే కాదు. ఒక ప్రముఖ భూగోళ శాస్త్రవేత్త, గొప్ప విద్యావంతుడు కూడా. 2వ నస్రరు సింహాసనం అధిష్టించిన వెంటనే అనేక తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి. వాటిలో అత్యంత ప్రమాదకరమైనది ఆయన పినతండ్రి అయిన ఇషాకు ఇబ్ను అహ్మదు నాయకత్వంలో జరిగింది. ఆయన సమర్కండు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని అక్కడ నాణేలను ముద్రించడం ప్రారంభించాడు. అదే సమయంలో ఆయన కుమారుడు అబూ సాలిహు మన్సూరు నిషాపురు, ఖొరాసాను‌లోని అనేక నగరాలను ఆక్రమించుకున్నాడు. చివరికి ఇషాకు ఓడిపోయి పట్టుబడ్డాడు. అయితే అబూ సాలిహు మన్సూరు 915లో సహజ కారణాలతో మరణించాడు. కొంతకాలం తర్వాత నస్రరు మళ్ళీ తిరుగుబాటుదారులను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది; 919లో ఖొరాసాను గవర్నరు హుస్సేను ఇబ్ను అలీ మర్వరుధి, సామానీడు అధికారం మీద తిరుగుబాటు చేశాడు. ఈ తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి నస్రరు అహ్మదు ఇబ్ను సాహ్లు నాయకత్వంలో ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. ఆయన దానిని విజయవంతంగా పూర్తి చేశాడు. అయితే కొన్ని వారాల తర్వాత అహ్మదు స్వయంగా నిషాపురు‌లో తిరుగుబాటు చేసి గోర్గాను ‌మీద దండయాత్రలు చేసి, ఆపై సామానీడు ప్రతిదాడిని నివారించడానికి మెర్వులో తనను తాను బలోపేతం చేసుకున్నాడు. అయినప్పటికీ సామానీడు సేనాధిపతి హమూయా ఇబ్ను అలీ అహ్మదు‌ను మెర్వు నుండి బయటకు రప్పించడంలో విజయం సాధించి మర్వు అల్-రుధ్ వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో ఆయనను ఓడించాడు; ఆయన పట్టుబడి బుఖారాలో ఖైదు చేయబడ్డాడు. అక్కడ ఆయన 920లో తన మరణం వరకు ఉన్నాడు.

గణనీయమైన ఖర్చుతో 2వ నస్ర ఇబ్ను అహ్మదు బుఖారాలోని పురాతన రిగిస్తాను ప్రాంతంలో తన కోసం తన అధికారుల కోసం ఒక కొత్త రాజభవనాన్ని నిర్మించాడు. పశ్చిమాన, నస్ర దైలమైటు గిలైటు పాలకులతో అనేకసార్లు ఘర్షణ పడ్డాడు. 921లో గిలైటు పాలకుడు లిలి ఇబ్ను అల్-నుమాను ఆధ్వర్యంలోని జైదీలు 2వ ఖొరాసాను ‌మీద దండెత్తారు. కానీ సింజురిడు జనరలు సింజురు అల్-దవాతి చేతిలో ఓడిపోయారు. తరువాత 930లో ఒక దైలమైటు సైనిక నాయకుడు మకాను ఇబ్ను కాకి, తబరిస్తాను గుర్గాను‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. పశ్చిమ ఖొరాసాను‌లోని నిషాపూరు‌ను కూడా ఆక్రమించుకున్నాడు. అయితే సమనీదులు కలిగించిన ముప్పు కారణంగా ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన తిరిగి తబరిస్తాను‌కు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. ఆ తర్వాత మకాను తబరిస్తాను‌కు తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ ఆయన జియారిడు పాలకుడు మర్దావిజు చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఆయన ఆ ప్రాంతాన్ని జయించగలిగాడు. 935లో 2వ నస్ర గుర్గాను‌లో సమనీదు నియంత్రణను పునఃస్థాపించాడు. మర్దావిజు వారసుడైన వుష్ము‌గిరు‌ను తన సామంతుడిగా చేసుకున్నాడు. అయితే 939లో ఆయన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు. కానీ మరుసటి సంవత్సరం ఇస్కాబాదు యుద్ధంలో ఓడిపోయాడు.

943లో ఇస్మాయిలీ మిషనరీలకు నస్ర మద్దతు ఇవ్వడం మీద ఆగ్రహించిన పలువురు సమనీదు సైన్యాధికారులు ఆయన హత్య చేయడానికి ఒక కుట్ర పన్నారు. అయితే నస్ర కుమారుడు 1వ నూహు ఈ కుట్ర గురించి తెలుసుకున్నాడు. ఆయన కుట్రను పన్నడానికి ఏర్పాటు చేసిన విందుకు వెళ్లి, వారి నాయకుడి తల నరికించాడు. ఇతర అధికారులను శాంతింపజేయడానికి ఇస్మాయిలీ మిషనరీలు తమ కార్యకలాపాలను కొనసాగించకుండా ఆపుతానని ఆయన వాగ్దానం చేశాడు. ఆ తర్వాత ఆయన తన తండ్రిని పదవీ త్యాగం చేయమని ఒప్పించాడు. కొన్ని నెలల తర్వాత ఆయన క్షయవ్యాధితో మరణించాడు. ^[25]

1వ నూహు సింహాసనం అధిష్టించిన వెంటనే ఖ్వారాజంలో ఒక తిరుగుబాటు చెలరేగింది. దానిని ఆయన అణచివేయగలిగాడు. తరువాత 945లో ఆయన ఇబ్రహీం ఇబ్ను సిం‌జూరుకు ఖొరాసాను గవర్నరు పదవిని అప్పగించడానికి నిరాకరించిన ముహతాజిదు పాలకుడు అబూ అలీ చఘానీతో వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది. అప్పుడు అబూ అలీ చఘానీ తిరుగుబాటు చేశాడు. ఆయనతో పాటు అబూ మన్సూరు ముహమ్మదు వంటి అనేక ప్రముఖులు చేరారు. ఆయనను చఘానీ తన సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడిగా నియమించాడు. 947లో ఆయన నూహ్ మామ అయిన ఇబ్రహీం ఇబ్ను అహ్మదును బుఖారాలో 'అమీర్'గా నియమించాడు. ఆ తర్వాత అబూ అలీ చఘానీ తన చఘానియానులోని తన రాజ్యాలకు తిరిగి వచ్చాడు. అయితే ఇబ్రహీం బుఖారా ప్రజలకు ఇష్టుడు కాదు. నూహు త్వరలోనే నగరాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని ఇబ్రహీం, ఆయన ఇద్దరు సోదరులను అంధులను చేయడం ద్వారా ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు.

బుఖారాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న వార్త అబూ అలీ చఘానీకి తెలిసినప్పుడు. ఆయన మరోసారి దాని వైపు దండెత్తాడు. కానీ నూహు పంపిన సైన్యం చేతిలో ఓడిపోయి చఘానియాను‌కు వెనుదిరిగాడు. కొంతకాలం తర్వాత ఆయన ఆ ప్రాంతాన్ని విడిచిపెట్టి ఇతర సమానీదు సామంతుల నుండి మద్దతు పొందడానికి ప్రయత్నించాడు. ఇంతలో నూహు చఘానియాను‌ను నాశనం చేయించాడు.^[26] దాని రాజధానిని దోచుకున్నాడు.^[27] ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే తుఖారిస్తానులో అబూ అలీ చఘానీకి, సమానీదు సైన్యానికి మధ్య మరో యుద్ధం జరిగింది. దీని ఫలితంగా సమానీదు విజయం సాధించారు. అబు అలీ చఘానీ అదృష్టం కొద్దీ, ఖుత్తలు పాలకుల వంటి ఇతర సమనీదు సామంతుల. కుమిజీ పర్వత ప్రజల మద్దతును పొందగలిగాడు. కానీ చివరికి నూహు‌తో శాంతి ఒప్పందం చేసుకున్నాడు. దీనికి ప్రతిఫలంగా తన కుమారుడు అబులు ముజఫరు అబ్దుల్లాను బందీగా బుఖారాకు పంపినందుకు బదులుగా చఘానియాను‌ను తన వద్ద ఉంచుకోవడానికి నూహు ఆయనకు అనుమతి ఇచ్చాడు. 945 నాటికి టర్కికు సైనిక బానిస వర్గం (గతంలో సమనీదు పాలకులచే పరిపాలనా పదవులలో నియమించబడినవారు) ప్రభుత్వం మీద పూర్తి నియంత్రణ సాధించారు. ఈ సమయానికి సమనీదు కుటుంబం కేవలం నామమాత్రపు అధికారాన్ని మాత్రమే కలిగి ఉంది; సుమారు అదే సమయంలో బూయిడు‌లు అబ్బాసిదు ఖలీఫా మీద వాస్తవ అధికారాన్ని కలిగి ఉన్నట్లే.

సమానీదులకు నామమాత్రపు సామంతుడైన అల్పు టిగిను 962లో లావికు రాజవంశం నుండి గజ్నీని జయించాడు. ^[28]^[29]ఈ సేనాధిపతులలో ఐదవవాడు సెబుక్టిగిను, ఆయన 387 హిజ్రీ/997 సా.శ. వరకు ఇరవై సంవత్సరాల పాటు అల్-హాజెబు అల్-అజలు (అత్యంత గొప్ప సేనాధిపతి) అనే బిరుదుతో (ఆయన సమాధి శాసనం నుండి తెలిసినట్లుగా^[30]) గజ్నీని పరిపాలించాడు. 990వ దశకంలో సమానీదు సామ్రాజ్యం పతనం అయిన తర్వాత ఆయన గజ్నీ కేంద్రంగా ఒక స్వతంత్ర రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. ^[31]

పతనం - అంతం (961–999)

10వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థంలో సమనీదుల అధికారం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది. 962లో ఘులాం లలో ఒకడైన ఖొరాసను సైన్యాధిపతి అయిన అల్ప్ టిగిను గజ్నాను స్వాధీనం చేసుకుని అక్కడ తనను తాను స్థాపించుకున్నాడు. ^[33] అయితే సబుక్టిగినుతో సహా ఆయన వారసులు సమనీదుల "గవర్నర్లు"గా పరిపాలన కొనసాగించారు. బలహీనపడిన సమనీదులు ట్రాన్సోక్సియానా మీద నియంత్రణ కోసం కరాఖానిదుల నుండి పెరుగుతున్న సవాళ్లను ఎదుర్కొంటున్నప్పుడు. సబుక్టిగిను తరువాత ఆక్ససు నదికి దక్షిణాన ఉన్న అన్ని ప్రావిన్సుల మీద నియంత్రణ సాధించి గజ్నవీదు సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

992లో కరాఖానిదు అయిన హరూను బుఘ్రా ఖాన్, కార్లక్ సమాఖ్య సర్వోన్నత గిరిజన నాయకుడైన సుల్తాను సతుకు బుఘ్రా ఖాను మనవడు సమనీదుల రాజధాని అయిన బుఖారాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ^[34] హారూను కొద్దికాలానికే మరణించాడు, అయితే సమనీదులు బుఖారాకు తిరిగి వచ్చారు. 999లో హారూను మేనల్లుడైన నస్ర బ. అలీ తిరిగి వచ్చి, పెద్దగా ప్రతిఘటన ఎదురుకాకుండానే బుఖారాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. సమనీదు రాజ్యాలు గజ్నవీదులు, కరాఖానిదులు మధ్య విభజించబడ్డాయి; గజ్నవీదులు ఖొరాసనును పొందగా, కరాఖానిదులు ట్రాన్సోక్సియానాను అందుకున్నారు; ఈ విధంగా ఆక్ససు నది ఈ రెండు ప్రత్యర్థి సామ్రాజ్యాల మధ్య సరిహద్దుగా మారింది. .^[35]

ఇస్మాయిలు ముంతాసిరు సామానీ రాజ్య పునరుద్ధరణ ప్రయత్నం (1000–1005)

2వ నూహు చిన్న కుమారుడు ఇస్మాయిలు ముంతాసిరు —999లో కారాఖానియన్లు బుఖారాను జయించిన తర్వాత ఆయనను ఖైదు చేశారు. కొంతకాలం తర్వాత ఇస్మాయిలు ఖ్వారాజంకు తప్పించుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. అక్కడ ఆయనకు మద్దతు లభించింది. కారాఖానియన్లను బుఖారా నుండి తరిమివేసి ఆయన సమర్కండు‌కు వెళ్లి దానిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అయితే కారాఖానియను సైన్యం సమీపించడంతో ఇస్మాయిలు తన ఆస్తులన్నింటినీ వదులుకోవలసి వచ్చింది. ఆ తర్వాత ఆయన ఖొరాసను‌కు ప్రయాణించి, అక్కడ నిషాపురు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అయితే మహమూదు సైన్యం ఆ ప్రాంతానికి చేరుకుంది. ఇస్మాయిలు మళ్ళీ పారిపోవడం అవసరమని భావించాడు.

1003లో ఇస్మాయిలు ట్రాన్సు‌సోక్సియానాకు తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ ఆయన జరాఫ్షాను లోయలోని ఓఘుజు టర్కుల నుండి సహాయం కోరి పొందాడు. నస్ర ఖాన్ పాల్గొన్నప్పుడు కూడా వారు అనేక యుద్ధాలలో కారాఖానియన్లను ఓడించారు. అయితే వివిధ కారణాల వల్ల తనను పునఃస్థాపించడానికి ఓఘుజు‌ల మీద ఆధారపడలేనని ఇస్మాయిలు భావించాడు. కాబట్టి ఆయన ఖొరాసను‌కు తిరిగి వెళ్ళాడు. సామానీ రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఒక సైనిక చర్య కోసం మహమూదు మద్దతు పొందడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ విఫలమయ్యాడు. కొంతకాలం తర్వాత ఆయన జరాఫ్షాను లోయకు తిరిగి వచ్చాడు. అక్కడ ఆయన ఓఘుజు, ఇతరుల మద్దతును పొందాడు. 1004 మేలో ఒక కారాఖానిదు సైన్యం ఓడిపోయింది. కానీ ఆ తర్వాత మరో యుద్ధంలో ఓఘుజు‌లు ఇస్మాయిలు‌ను విడిచిపెట్టి వెళ్లిపోయారు. దాంతో ఆయన సైన్యం చెల్లాచెదురైంది.

మరోసారి ఖొరాసాను‌కు పారిపోయిన ఇస్మాయిలు 1004 చివరిలో ట్రాన్సు‌సోక్సియానాలోకి తిరిగి ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నించాడు. కారాఖానిదు‌లు దీనిని అడ్డుకున్నారు. ఇస్మాయిలు దాదాపుగా చంపబడ్డాడు. దీని తరువాత ఆయన మెర్వు సమీపంలోని ఒక అరబ్ తెగ ఆతిథ్యాన్ని కోరాడు. అయితే వారి నాయకుడు 1005లో ఇస్మాయిలు‌ను చంపేశాడు. ఆయన మరణం సమానిదు రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించడానికి చేసిన చివరి ప్రయత్నం ఓటమిని సూచించింది. సమానిదు కుటుంబ వారసులు ట్రాన్సు‌సోక్సియానాలో నివసిస్తూనే ఉన్నారు. అక్కడ వారికి మంచి గౌరవం ఉండేది. కానీ వారి అధికారం సాపేక్షంగా క్షీణించిపోయింది.

ఇరానియను ఇంటరు‌మెజ్జో

ఇతర అనేక రాజ్యాలతో పాటు సమనిదు సామ్రాజ్యం కూడా ఇరానియను ఇంటరు‌మెజ్జో, లేదా "పర్షియను పునరుజ్జీవనం"లో భాగంగా ఉంది. ఈ కాలాన్ని రాజకీయంగా, సాంస్కృతికంగా ఇస్లామికు నాగరికత ఏర్పడటంలో కీలక ప్రాముఖ్యత కలిగినదిగా వర్ణించారు. రాజకీయ పరంగా ఇది అబ్బాసిదు అధికారం సమర్థవంతంగా విచ్ఛిన్నమవడానికి, సమనిదు‌లు, బుయిదు‌ల వంటి అనేక వారసత్వ రాజ్యాలు ఉద్భవించడానికి దారితీసింది. అదే సమయంలో సాంస్కృతిక పరంగా, ఇది కొత్త పర్షియను భాష పరిపాలనా, సాహిత్య భాషగా ఆవిర్భవించడానికి సాక్ష్యంగా నిలిచింది.^[37]

సంస్కృతి

ప్రభుత్వం

సమానీ రాజ్య వ్యవస్థ అబ్బాసిదు వ్యవస్థను పోలి ఉండేది.^[38] అది సాసానియను వ్యవస్థను కూడా పోలి ఉండేది.^[3]^[39] రాజ్య పాలకుడు అమీర్, రాష్ట్రాలు నియమించబడిన గవర్నర్లు లేదా స్థానిక సామంత పాలకులచే పరిపాలించబడ్డాయి.^[38] పరిపాలనా రాజకీయ, ఆర్థిక వ్యవహారాలు దివానుచే నిర్వహించబడ్డాయి. సమానీ అధికార యంత్రాంగం తన దౌత్య సంభాషణలలో అరబికు‌ను ఉపయోగించింది.^[40] ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్వహించారు ఆర్థిక వ్యవహారాలను 'ముస్తాఫీ', దౌత్య సంబంధిత ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు. ముఖ్యమైన ప్రభుత్వ పత్రాలను 'దివాన్ అల్-రసాయిల్', రాజ రక్షక దళం, సైనిక వ్యవహారాలను 'సాహిబ్ అల్-షుర్తా' చూసుకునేవారు. గవర్నర్లు, స్థానిక పాలకుల ప్రధాన బాధ్యత పన్నులు వసూలు చేయడం, అవసరమైతే సామానీ పాలకుడికి సైన్యంతో మద్దతు ఇవ్వడం. సామానీ సామ్రాజ్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రావిన్సు ఖొరాసాను. దీనిని ప్రారంభంలో సామానీ పాలకుడి బంధువుకు లేదా స్థానిక ఇరానియను యువరాజుకు (ముహతాజిడ్‌ల వంటివారు) అప్పగించారు. కానీ తరువాత ఆయన అత్యంత విశ్వసనీయ బానిసలలో ఒకరికి ఇచ్చారు. ఖొరాసాను గవర్నరు సాధారణంగా 'సిపాహు-సాలారు' (సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు)గా ఉండేవారు.

అబ్బాసిదు ఖలీఫా రాజ్యంలో వలె సామానీ రాజ్యంలో కూడా టర్కికు బానిసలు ఉన్నత పదవులకు ఎదగగలిగారు. ఇది కొన్నిసార్లు వారికి పాలకుడిని దాదాపు తమ చేతిలో కీలుబొమ్మగా మార్చుకునేంత అధికారాన్ని ఇచ్చేది.

సాంస్కృతిక - మతపరమైన ప్రయత్నాలు

సమానీలు రుదకీ, బలామీ, దఖీఖీ వంటి కవులను పోషించడం ద్వారా పర్షియను సంస్కృతిని పునరుద్ధరించారు. సమానీలు సున్నీ ఇస్లాంను దృఢంగా వ్యాప్తి చేశారు. ఇస్మాయిలీ షియా మతాన్ని అణచివేశారు. కానీ ట్వెల్వరు షియా మతం పట్ల మరింత సహనంతో ఉన్నారు. సమానీలచే ఇస్లామికు వాస్తుశిల్పం, ఇస్లామో-పర్షియను సంస్కృతి మధ్య ఆసియాలోని అంతర్భాగాల వరకు విస్తరించబడ్డాయి. 9వ శతాబ్దంలో ఖురాను పర్షియను భాషలోకి మొదటిసారిగా పూర్తిగా అనువదించబడిన తర్వాత సామానీ సామ్రాజ్యం క్రింద ఉన్న ప్రజలు గణనీయమైన సంఖ్యలో ఇస్లాంను స్వీకరించడం ప్రారంభించారు.^[41] దాదాపు పూర్తిగా అరబీకరించబడిన తాహిరిదు‌లతో పోలిస్తే, సామానీల అరబీకరణ స్పష్టంగా చాలా తక్కువగా ఉంది.^[12] సామానీ సామ్రాజ్యంలో అరబికు సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం వర్ధిల్లినప్పటికీ, బాగ్దాదు‌కు దూరంగా ఉండటం వల్ల సామానీలు నూతన పర్షియను భాష, సంస్కృతి పునరుజ్జీవనంలో ఒక కీలకమైన పాత్ర పోషించగలిగారు.^[12] ఈ పర్షియను సంస్కృతి రూపం ఇస్లామికు సంస్కృతిలో అరబికు కాకుండా వేరే భాషగా పర్షియను మొదటి భాషగా ఉపయోగించబడింది.^[42]

అబ్బాసిదు ఖలీఫా పాలనలో అంతకు ముందు జొరాస్ట్రియను జనాభా అణచివేయబడినప్పటికీ^[43] అల్-మసూది అభిప్రాయం ప్రకారం సామానీ సామ్రాజ్యంలో^[b]^[44] ఇప్పటికీ అగ్ని దేవాలయాలు ఉన్నాయని వాటిని ప్రస్తుత జొరాస్ట్రియను జనాభా పూజిస్తున్నారని పేర్కొన్నారు.^[44] సామానీలు సున్నీ ఇస్లాంను అనుసరించినప్పటికీ వారు తమ పూర్వ సామ్రాజ్యాల కంటే జొరాస్ట్రియను జనాభా పట్ల చాలా ఎక్కువ సహనంతో ఉన్నారు.^[45]

ఉత్సాహభరితమైన మిషనరీ కార్యకలాపాల ద్వారా దాదాపు 30,000 మంది టర్కికు ప్రజలు ఇస్లాంను స్వీకరించారు. తరువాత గజ్నవిదుల పాలనలో హనాఫీ సిద్ధాంతం ప్రకారం 55,000 మందికి పైగా ఇస్లాంలోకి మారారు. టర్కులు పెద్ద సంఖ్యలో ఇస్లాంలోకి మారడం చివరికి గజ్నవిదుల ప్రభావం పెరగడానికి దారితీసింది. వీరు తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించారు.

2వ నూహు పాలనలో ఇస్మాయిలీ మతాన్ని వ్యతిరేకించడానికి ఉపయోగించబడుతున్న ఒక హనాఫీ గ్రంథం పర్షియను భాషలోకి అనువదించబడింది.^[46]

వ్యవసాయం, వాణిజ్యం సమానిదు రాజ్యానికి ఆర్థిక ఆధారాలుగా ఉండేవి. సమానిదు‌లు యూరపు‌తో విస్తృతంగా వాణిజ్యం సాగించారు. బాల్టికు, స్కాండినేవియా ప్రాంతాలలో వేలాది సమానిదు నాణేలు లభించాయి.^[47]

సాహిత్యం

9వ - 10వ శతాబ్దాలలో సాహిత్యంలో ముఖ్యంగా కవిత్వంలో గణనీయమైన వృద్ధి కనిపించింది. సమానిదు కాలంలోనే ట్రాన్సు‌సోక్సియానాలో పర్షియన్ సాహిత్యం ఆవిర్భవించి అధికారికంగా గుర్తింపు పొందింది.^[48] ఈ విధంగా ఇస్లామికు నూతన పర్షియను సాహిత్యం పురోగతి పర్షియన్ల మాతృభూమి అయిన ఫార్సు‌లో కాకుండా ట్రాన్సు‌సోక్సియానా, ఖొరాసాను‌లో ప్రారంభమైంది. సమానీదు కాలంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ కవులు రుదాకి (మ. 941), దఖీఖీ (మ. 977), ఫిర్దౌసి (మ. 1020).

పర్షియను భాష అత్యంత ఆదరణ పొందినప్పటికీ అరబికు భాష ఉన్నత స్థానాన్ని కొనసాగించింది. సమానీదు కుటుంబ సభ్యులలో ఇప్పటికీ ప్రాచుర్యం పొందింది. ఉదాహరణకు అల్-థాలీబీ 'యతిమతు అల్-దహరు' ("అద్వితీయమైన ముత్యం") అనే అరబికు సంకలనాన్ని రాశారు. ఈ సంకలనం, నాల్గవ విభాగంలో సమానీదుల పాలనలో జీవించిన కవుల గురించి వివరణాత్మక వృత్తాంతం ఉంది. ఖ్వారాజం కవులు ఎక్కువగా అరబికు‌లో రాశారని కూడా ఇది పేర్కొంది.

పర్షియను శాస్త్రీయ కవిత్వానికి ఆద్యుడిగా గుర్తింపు పొందిన గొప్ప దూరదృష్టి గల వ్యక్తి రుదాకి ఆయన నేటి తజికిస్తాను‌లోని పంజాకెంటు జిల్లాలో భాగమైన పంజ్రూదకు అనే గ్రామంలో జన్మించాడు. రుదాకి తన కవిత్వం, స్వరం, చాంగు (వీణను పోలిన ఒక ఇరానియను వాయిద్యం) వాయించడంలో ఆయన గొప్ప నైపుణ్యం కారణంగా తన ప్రారంభ సంవత్సరాలలోనే ప్రాచుర్యం పొందడం ప్రారంభించాడు. కొద్దికాలానికే ఆయన సమానీదు ఆస్థానానికి ఆహ్వానించబడ్డాడు. అక్కడ ఆయన తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం గడిపాడు. ఆయన కవిత్వంలో 2,000 పంక్తుల కంటే తక్కువ మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. కానీ అవి ఆయన గొప్ప కవితా నైపుణ్యాలను నిరూపించడానికి సరిపోతాయి—ఆయన మధ్యయుగ పర్షియను కవిత్వంలోని ప్రతి ప్రాథమిక పద్య రూపాన్ని పరిపూర్ణం చేశాడు: మస్నవి, ఖసీదా, గజలు, రుబాయీ.

"మేఘాన్ని చూడండి, అది దుఃఖిస్తున్న మనిషిలా ఎలా ఏడుస్తుందో

ఉరుము విరిగిన హృదయం గల ప్రేమికుడిలా మూలుగుతుంది.

అప్పుడప్పుడు సూర్యుడు మేఘాల వెనుక నుండి తొంగి చూస్తాడు

కాపలాదారుడి నుండి దాక్కుంటున్న ఖైదీలా." – రుదాకి

మరొక ప్రముఖ కవి షాహిదు బల్ఖీ, బల్ఖు సమీపంలోని జాఖుదానకు అనే గ్రామంలో జన్మించాడు. ఆయన జీవితం గురించి పెద్దగా తెలియదు. కానీ ఆయన 2వ నస్ర ఆస్థానంలోని ఉత్తమ కవులలో ఒకరిగా ఆ కాలంలోని ఉత్తమ పండితులలో ఒకరిగా ప్రస్తావించబడ్డాడు. ఆయన రుదాకికి శిష్యుడు కూడా. ఆయనతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాడు. ఆయన 936లో రుదాకి మరణానికి కొన్ని సంవత్సరాల ముందు మరణించాడు. ఆయన మరణం రుదాకిని తీవ్రంగా బాధించింది. ఆ తర్వాత ఆయన తన గురించి ఒక భావోద్వేగభరితమైన శోకగీతం రాశాడు.^[49]

టసు వాస్తవ్యుడైన దఖీఖీ, చఘానియను లోని ముహతాజిదు పాలకుడు అబులు ముజఫ్ఫరు ఇబ్ను ముహమ్మదు ఆస్థానంలో తన వృత్తిని ప్రారంభించాడు. ఆ తర్వాత సమానిదు ఆస్థానానికి ఆహ్వానించబడ్డాడు.^[49] సమానిదు‌ల పాలనలో ప్రాచీన ఇరానియను పురాణాల మీద, వీరోచిత సంప్రదాయాల మీద ప్రత్యేక ఆసక్తి ఏర్పడింది. తద్వారా ఇరానియన్ల చరిత్ర ఆధారంగా షాహనామా ("రాజుల గ్రంథం") అనే ఒక సుదీర్ఘ మహాకావ్యం రాయడానికి దఖీఖీకి స్ఫూర్తినిచ్చింది. అయితే 977లో తన మరణం నాటికి ఆయన దానిలో కేవలం ఒక చిన్న భాగాన్ని మాత్రమే పూర్తి చేయగలిగాడు. అందులో గుష్టాస్పు అర్జాస్పు మధ్య సంఘర్షణ గురించి ఉంది.^[49]

అయితే ఆ కాలపు అత్యంత ప్రముఖ కవి ఫెర్దోసి. ఆయన 940లో టస్లో ఒక 'దెహ్కాను' కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన యవ్వన కాలంలోనే సమానిదు‌ల పాలనలో అభివృద్ధి కాలం నడిచింది. ప్రాచీన ఇరాను చరిత్ర మీద ఆసక్తి వేగంగా పెరగడంతో ఆయన దఖీఖీ పనిని కొనసాగించి సమనిదు సామ్రాజ్యం పతనానికి కొన్ని సంవత్సరాల ముందు 994లో షాహనామాను పూర్తి చేశాడు. తరువాత ఆయన 1010లో షాహనామా రెండవ సంస్కరణను పూర్తి చేసి దానిని గజ్నవిదు సుల్తాను మహమూదు‌కు సమర్పించాడు. అయితే ఆయన పని సమనిదు‌లచే పొందినంత ప్రశంసను గజ్నవిదు‌ల నుండి పొందలేదు.

జనాభా

సమానిదు సామ్రాజ్య కాలంలో జరాఫ్షాను లోయ, కష్కా దర్యా, ఉస్రుషానా సోగ్డియాన్లు; తుఖారిస్తాను బాక్టీరియన్లు; ఖ్వారెజ్ము ఖ్వారెజ్మియన్లు; ఫెర్ఘానా లోయ ఫెర్ఘానాన్లు; దక్షిణ ఖోరాసను, ఖోరాసను; పామిరు పర్వతాలు, పరిసరాలను సాకా, ఇతర ప్రారంభ ఇరానియను ప్రజలు నివసించారు. ఈ సమూహాలన్నీ ఇరానియను జాతికి చెందినవి, మధ్య ఇరానియను, న్యూ పర్షియను మాండలికాలను మాట్లాడేవి. నెగ్మాటోవు మాటలలో చెప్పాలంటే, "తూర్పు పర్షియను-తాజికు జాతి గుర్తింపుగా మారిన దాని ఆవిర్భావం, క్రమంగా ఏకీకరణకు అవి ఆధారం."

భాష

ఫెర్ఘానా సమర్కండు, బుఖారా మొదట సమనిడు పాలనలో ఖ్వరాజ్మియను, సోగ్డియను ప్రాంతాలలో^[50] పర్షియను భాష వ్యాప్తి చెందింది. అది బాక్ట్రియను, ఖ్వరేజ్మియను వంటి తూర్పు ఇరానియను భాషల విలుప్తానికి దారితీసింది. మధ్య ఆసియాలోని ప్రస్తుత పర్షియను మాట్లాడే తాజికు జనాభాలో సోగ్డియను-వారసత్వ యాగ్నోబి మాట్లాడేవారిలో కొద్దిమంది మాత్రమే మిగిలి ఉన్నారు. ఆ సమయంలో మధ్య ఆసియా మీద దండెత్తిన అరబ్-ఇస్లామికు సైన్యంలో కొంతమంది పర్షియన్లు కూడా ఉన్నారు. వారు తరువాత సమనిడ్ల వలె ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు.

మేధో జీవితం

9వ - 10వ శతాబ్దాలలో ట్రాన్సోక్సియానా, ఖొరాసను‌లలో మేధో జీవితం ఉన్నత స్థాయికి చేరుకుంది. ఎన్.ఎన్. నెగ్మాటోవు మాటల్లో చెప్పాలంటే, "స్థానిక సమనీదు రాజవంశం తమ విద్యావంతులైన వర్గాల నుండి మద్దతు కోరుతూ, స్థానిక సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు, అక్షరాస్యత, సాహిత్యాన్ని పెంపొందించడం, ప్రోత్సహించడం అనివార్యంగా మారింది."^[51]

ప్రధాన సమనీదు నగరాలైన – బుఖారా, సమర్కండు, బల్ఖు, మెర్వు, నిషాపురు, ఖుజాందు, బుంజికాతు, హుల్బుకు, టెర్మెజు, ఇతరాలు, రాష్ట్రం కింద ప్రధాన సాంస్కృతిక కేంద్రాలుగా మారాయి. అనేక ముస్లిం దేశాల నుండి పండితులు, కవులు, కళాకారులు, ఇతర విద్యావంతులు సమనీదు రాజధాని బుఖారాలో సమావేశమయ్యారు. అక్కడ సృజనాత్మక ఆలోచనల అభివృద్ధికి సారవంతమైన నేల సృష్టించబడింది. తద్వారా ఇది తూర్పు ప్రపంచంలో అత్యంత విశిష్టమైన సాంస్కృతిక కేంద్రాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. 'సివాన్ అల్-హిక్మా' ("జ్ఞాన భాండాగారం") అని పిలువబడే ఒక అద్భుతమైన గ్రంథాలయం బుఖారాలో ఏర్పాటు చేయబడింది. ఇది వివిధ రకాల పుస్తకాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.^[52]

కళలు

ఇరాన్‌లోని నిషాపురులో ఇరవయ్యవ శతాబ్దం మధ్యలో జరిగిన విస్తృత తవ్వకాల కారణంగా సమనీదు కుండలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇస్లామికు కళా సేకరణలలో బాగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నాయి. ఈ సిరామిక్సు ఎక్కువగా మట్టిపాత్రలతో తయారు చేయబడ్డాయి. అరబికు సామెతల కాలిగ్రాఫికు శాసనాలను లేదా రంగురంగుల చిత్రాల అలంకరణలను కలిగి ఉంటాయి.^[53] అరబికు సామెతలు తరచుగా "అదబ్" సంస్కృతి విలువలను—ఆతిథ్యం, ఉదారత, వినయాన్ని గురించి తెలియజేస్తాయి. ^[54]

వీణ వాయించేవాడు. సామానిదు (లేదా సెల్జుకు)^[55] లోహపు పని, ఖోరెజ్ము, 10వ శతాబ్దం. ఇస్లామికు ఆర్ట్ మ్యూజియం (మ్యూజియం ఫర్ ఇస్లామిస్చే కున్స్ట్), బెర్లిను.^[56]
"సిమర్గు పళ్ళెం", ఇరాను, సామానిదు రాజవంశం. 9వ-10వ శతాబ్దం. ఇస్లామికు ఆర్ట్ మ్యూజియం (మ్యూజియం ఫర్ ఇస్లామిస్చే కున్స్ట్), బెర్లిన్.
సామానిదు కాలం నాటి మానవ రూపాలు గల మట్టి పాత్రల ఉదాహరణ. నిషాపురు, ఇరాన్ నుండి, 10వ శతాబ్దం సిఇ .
అరబిక్ శాసనం ఉన్న గిన్నె "పనికి ముందు ప్రణాళిక మిమ్మల్ని పశ్చాత్తాపం నుండి కాపాడుతుంది; శ్రేయస్సు, శాంతి", 10వ శతాబ్దం సిఇ , ఇరాన్.

వారసత్వం

సమానీయులను ప్రశంసిస్తూ, ఇతిహాస పర్షియను కవి ఫెర్దోసి వారి గురించి ఇలా అన్నారు:

ఆ గొప్ప ససానియన్లందరూ ఎక్కడికి పోయారు?
బహ్రామీయుల నుండి సమానీయుల వరకు ఏమి సంభవించింది?

943లో రాసిన ఒక బుఖారా చరిత్రకారుడు ఇస్మాయిలు సమనీ గురించి ఇలా పేర్కొన్నాడు:

ఆయన నిజంగా పాదుషా పదవికి యోగ్యుడు, సరైనవాడు. ఆయన తెలివైన, న్యాయవంతుడైన, కరుణామయుడైన వ్యక్తి, వివేకం, దూరదృష్టి ఉన్నవాడు... ఆయన పనులను న్యాయంతో, మంచి నీతితో నిర్వహించాడు. ప్రజలను ఎవరు హింసించినా వారికి శిక్ష విధించేవాడు... రాజ్య వ్యవహారాలలో ఆయన ఎల్లప్పుడూ నిష్పక్షపాతంగా ఉండేవాడు.^[57]

ప్రసిద్ధ పండితుడు నిజాం అల్-ముల్కు, తన ప్రసిద్ధ గ్రంథం సియాసతు‌నామాలో ఇస్మాయిలు సమనీ గురించి ఇలా పేర్కొన్నాడు:

ఆయన అత్యంత న్యాయవంతుడు, ఆయన మంచి గుణాలు అనేకం.

ఆయన దేవుని మీద (ఆయనకే శక్తి మరియు మహిమ కలుగుగాక) అచంచలమైన విశ్వాసం ఉండేది. ఆయన పేదల పట్ల ఉదారంగా ఉండేవాడు – ఇది ఆయన చెప్పుకోదగ్గ సద్గుణాలలో ఒకటి మాత్రమే.^[58]

తాజికు‌లు - సమనీదులు

తాజిక్ జాతీయవాదం ప్రభుత్వ ఉన్నత వర్గాల పరిధిలో ఉంది. తాజికు పాలన చరిత్రను తిరిగి రాస్తోంది. అలా చేయడం ద్వారా తన రాజకీయ వ్యవస్థను పునర్నిర్వచిస్తోంది.^[59] 'ప్రామాణికత' కోసం చేసిన ప్రయత్నం ఆధునిక తాజికు‌లకు 9వ శతాబ్దపు సమనీదులతో ఉన్న సంబంధాన్ని ప్రముఖంగా చూపించడానికి చరిత్రను తిరిగి రాయడానికి దారితీసింది. ఉజ్బెకిస్తాను‌తో చారిత్రక వారసత్వ పోటీ కోసం వారిని తాజికు‌లుగా చిత్రీకరించారు.^[60] తాజికు జాతీయవాద చరిత్రకారులు ఇస్మాయిలు సమానిని దాని స్థాపకుడిగా పేర్కొంటూ సమానిదు సామ్రాజ్యాన్ని అసలైన "తాజికు" రాజ్యంగా చిత్రీకరించడానికి ప్రయత్నించారు. ఈ వాదన కొన్నిసార్లు అతిశయోక్తిగా వక్రీకరించబడిందని అంగీకరించాలి.^[61] విస్తృత పర్షియను మాట్లాడే సమాజం నుండి వేరుగా తమను తాజికు‌లుగా వర్గీకరించడాన్ని సమానిదు‌లు ఆమోదించి ఉండేవారు కాదు.^[62]

సమనీద్ పాలకుల వంశవృక్షం

బుఖారా	సమర్‌కండ్	ఫెర్గానా	షాష్	హెరాత్
	సమాను ఖుదా పర్షియను;سامان خدا (ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్లోని బల్ఖు ప్రావిన్సు‌లోని సమాను గ్రామానికి చెందిన ఒక పర్షియను భూస్వామి, అతను ఖొరాసాను ఉమయ్యదు గవర్నరు అసదు ఇబ్న్ అబ్దుల్లా అల్-ఖస్రీ ఆస్థానానికి మెర్వుకు వచ్చాడు, అతని ప్రభావంతో అతను ముస్లింగా మారి తన మరణం వరకు గవర్నరు‌కు సేవ చేశాడు. ఇతను సమనీదు వంశ స్థాపకుడు)
	అసదు ఇబ్న్ సమాను పర్షియను; اسد بن سامان
	నూహ్ ఇబ్న్ అసదు పర్షియను; نوح بن اسد 819–841/2	అహ్మదు ఇబ్న్ అసదు పర్షియను; احمد بن اسد 819–864/5	యాహ్యా ఇబ్న్ అసదు పర్షియను; یحییٰ بن اسد 819–855	ఇలియాస్ ఇబ్న్ అసదు పర్షియను; الیاس بن اسد 819–856
	అహ్మద్ ఇబ్న్ అసదు పర్షియను; احمد بن اسد 819–864/5			ఇబ్రహీం ఇబ్న్ ఇలియాసు పర్షియను; ابراهیم بن الیاس 856–867
అబు ఇబ్రహీం ఇస్మాయీలు ఇబ్ను అహ్మదు పర్షియను; అబు అబ్రాహిమ్ అస్మాఅఅయిల్ బన్ అహమ్మదు 892–907	1వ నాసరు పర్షియను; نصر بن احمد 864–892		యా'కుబ్ ఇబ్న్ అహ్మద్ పర్షియను; یعقوب بن احمد ?	సఫరిదులు
అబు ఇబ్రహీం ఇస్మాయీలు ఇబ్ను అహ్మదు పర్షియను; అబు అబ్రాహిమ్ అస్మాఅఅయిల్ బన్ అహమ్మదు 892–907
అహ్మదు ఇబ్ను ఇస్మాయిలు పర్షియను; احمد بن اسماعیل 907–914
2వ నాస్రు పర్షియను; అబువాలహసన్ నజర్ బన్ అహమ్మదు 914–943
1వ నుహు పర్షియను; نوح بن نصر 943–954
ఇబ్రహీం ఇబ్ను అహ్మదు పర్షియను; అబ్రాహిమ్ బన్ అహమ్మదు 947
అబ్ద్ అల్-మాలికు ఇబ్ను 1వ నుహు పర్షియను; عبدالملک بن نوح 954–961
అబు సాలిహు మన్సూరు ఇబ్ను నుహు పర్షియను; అబు జాల్హ మన్సూర్ బన్ నోహ}} 961–976
నుహు ఇబ్ను మన్సురు పర్షియను; نوح بن منصور 976–997
అబ్దు అల్-అజీజు పర్షియను; عبدالعزیز 992
అబు'ల్-హరితు మన్సూరు ఇబ్ను నుహు పర్షియను; ابو الحارث منصور بن نوح 997–999
అబ్దు అల్-మాలికు ఇబ్ను నుహు పర్షియను; عبدالمالک بن نوح 999
ఇస్మాయిలు ముంతాసిరు ఇబ్ను 2వ నుహు పర్షియను; اسماعیل منتصر بن نوح 1000 – 1005
?

ఇవి కూడా చూడండి

ఇరానియను ఇంటర్‌మెజ్జో
ఇరాన్ రాజుల జాబితా
సున్నీ ముస్లిం రాజవంశాల జాబితా
సమానిదు ఎపిగ్రాఫికు వేర్

మూలాలు

↑ "Persian Prose Literature." World Eras. 2002. HighBeam Research. (September 3, 2012);"Princes, although they were often tutored in Arabic and religious subjects, frequently did not feel as comfortable with the Arabic language and preferred literature in Persian, which was either their mother tongue—as in the case of dynasties such as the Saffarids (861–1003), Samanids (873–1005), and Buyids (945–1055)...". [1]
↑ ^2.0 ^2.1 ^2.2 ^2.3 Daniel 2001, p. 74.
↑ ^3.0 ^3.1 Frye 1975, p. 146.
↑ Bergne 2007, p. 6.
↑ Frye 1975, p. 145.
↑ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (December 2006). "East-West Orientation of Historical Empires". Journal of World-Systems Research. 12 (2): 222. ISSN 1076-156X. Retrieved 12 September 2016.
↑ Taagepera, Rein (1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly. 41 (3): 475–504. doi:10.1111/0020-8833.00053. JSTOR 2600793.
↑ Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (2020). The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. pp. 92–94. ISBN 978-0-19-977311-4.
↑ Canfield L., Robert (2002). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. p. 12. ISBN 978-0-521-52291-5.
↑ Frye 1975, p. 145–146.
↑ Bregel 2003, p. 20.
↑ ^12.0 ^12.1 ^12.2 Bosworth 1973, p. 58.
↑ Bosworth 2004, p. 162.
↑ ^14.0 ^14.1 ^14.2 ^14.3 ^14.4 ^14.5 Frye 1975, p. 136.
↑ Pourshariati 2011, p. 463.
↑ Гумилев, Лев Николаевич (1967). Древние тюрки [ప్రాచీన టర్కులు] (in రష్యన్). Наука. pp. 160–163. P.160-161: .. "అదృష్టవశాత్తూ, పి. పెల్లియోట్ యాత్ర 8వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఐదు బృందాలచే (టోగోనియన్లు) సంకలనం చేయబడి, టిబెటన్ భాషలోకి అనువదించబడిన ఒక భౌగోళిక గ్రంథాన్ని కనుగొంది." పుట 162-163: .. "గర్-ర్గా-పూర్ అనే పేరు రెండు పదాలతో కూడి ఉంది: "పూర్" – కుమారుడు (పర్షియన్), గర్-ర్గా – హాగ్ (టర్కిక్) – కాకి. ఇది షా హోర్మిజ్ద్ కాలం నాటి ఆస్థాన పరిభాషలో బహ్రామ్ చూబిన్ యొక్క మారుపేరైన "చూబిన్" – కాకి అనే పర్షియన్ పదం నుండి వచ్చిన అనువాదం 64. అతని మరణానంతరం, బహ్రామ్ వారసులు బల్ఖ్‌లో నివసించారు, ఇది 7వ శతాబ్దంలో పశ్చిమ టర్కిక్ ఖగనేట్‌లో భాగంగా ఉండేది, వీరే సమనీయుల పూర్వీకులుగా పరిగణించబడ్డారు 66. స్పష్టంగా, టర్కుట్‌ల మధ్య విశేష స్థానంలో నివసించిన కొద్దిమంది పర్షియన్ వలసదారులను సమకాలీనులు టర్కుట్‌లను ఏర్పరిచిన తెగలలో ఒకటిగా పరిగణించారు.
↑ ^17.0 ^17.1 Frye 1975, p. 137.
↑ Frye 1975, p. 138.
↑ Renee Grousset, The Empire of the Steppes:A History of Central Asia, Transl. Naomi Walford, (Rutgers University Press, 1991), 142.
↑ "Samanids", C. E. Bosworth, The Encyclopedia of Islam, Vol. VIII, Ed. C. E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs and G. Lecomte, (E.J. Brill, 1995), 1026.
↑ Starr, S. Frederick (2015). Lost Enlightenment Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane. Princeton University Press. p. 233. ISBN 9780691165851.
↑ Gangler, A., Gaube, H., Petruccioli, A. (2004). Bukhara, the Eastern Dome of Islam: Urban Development, Urban Space, Architecture and Population. Tyskland: Ed. Axel Menges. p. 39
↑ Frye 1975, p. 140.
↑ Frye 1975, p. 141.
↑ A new text on Ismailism at the Samanid court, Patricia Crone and Luke Treadwell, Texts, documents, and artefacts:Islamic Studies in Honour of D.S. Richards, ed. Chase F. Robinson, (Brill, 2003), 46.
↑ Bosworth 2011, p. 63.
↑ Frye 1975, pp. 149–151.
↑ Gardīzī, ed. Ḥabībī, pp. 161–62; Jūzjānī, Ṭabaqāt, I, pp. 226–27; Neẓām-al-Molk, pp. 142–58; Šabānkāraʾī, pp. 29–34;
↑ Bosworth 1965, pp. 16–21.
↑ Flury, pp. 62–63.
↑ "GHAZNAVIDS" Encyclopædia Iranica. Retrieved 17 August 2014
↑ Fisher, William Bayne; Boyle, J. A. (1968). The Cambridge History of Iran (in ఇంగ్లీష్). Vol. 5. Cambridge University Press. p. 2. ISBN 978-0-521-06936-6.
↑ Sinor, Denis, ed. (1990), The Cambridge History of Early Inner Asia, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-24304-9
↑ Davidovich, E.A. (1998), "Chapter 6 The Karakhanids", in Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.), History of Civilisations of Central Asia, vol. 4 part I, UNESCO Publishing, pp. 119–144, ISBN 978-92-3-103467-1
↑ Bosworth, C.E. (1998). "The Ghaznavids". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Vol. 4 part I. UNESCO Publishing. p. 106. ISBN 978-92-3-103467-1. An agreement was reached at this point with the Karakhanid Ilig Nasr b. Ali making the Oxus the boundary between the two empires [the Karakhanids and the Ghaznavids], for the shrunken Samanid amirate came to an inglorious end when the Ilig occupied Bukhara definitively in 999
↑ జామి అల్-తవారిఖ్ (1314). "మధ్య ఆసియాలోని భూభాగం కోసం అబుల్ ఖాసిం మరియు సామానీ రాజు అల్-ముంతాసిర్ యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు". స్టాన్‌ఫోర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం.
↑ పీకాక్, ఎ. సి. ఎస్.; టోర్, డి. జి. మధ్యయుగ మధ్య ఆసియా మరియు పర్షియన్ ప్రపంచం: ఇరానియన్ సంప్రదాయం మరియు ఇస్లామిక్ నాగరికత. ISBN 978-0-85772-743-5. {{cite book}}: Unknown parameter |తేదీ= ignored (help); Unknown parameter |పేజీ= ignored (help); Unknown parameter |ప్రచురణకర్త= ignored (help); Unknown parameter |భాష= ignored (help)
↑ ^38.0 ^38.1 Frye 1975, p. 143.
↑ Shahbazi 2005.
↑ Starr, S. Frederick (2015). Lost Enlightenment Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane. Princeton University Press. p. 234. ISBN 9780691165851.
↑ Michael Dillon (2004). Xinjiang: China's Muslim far Northwest. Curzon: Routledge. p. 11.
↑ Donner 1999, p. 39–40.
↑ Marietta Stepaniants, Philosophy East and West, Vol. 52, No. 2 (Apr. 2002), pp. 166
↑ ^44.0 ^44.1 T.W. Arnold, The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith, (Archibald Constable & Co, 1896), pp. 179-180 and [2] on pp 161
↑ The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, eds. ఎం. స్టాస్‌బర్గ్ & వై. ఎస్.-డి. వెవైనా, 2015, పేజీ 112
↑ Savran, Scott (2017). Arabs and Iranians in the Islamic Conquest Narrative: Memory and Identity Construction in Islamic Historiography, 750-1050. Routledge. p. 45. ISBN 9780415749688.
↑ నార్షాఖి. బుఖారా చరిత్ర. Translated by రిచర్డ్ ఎన్. ఫ్రై. p. 143.
↑ లిట్విన్స్కీ 1998, p. 97.
↑ ^49.0 ^49.1 ^49.2 Litvinsky 1998, p. 98.
↑ Kirill Nourzhanov; Christian Bleuer (8 అక్టోబర్ 2013). Tajikistan: A Political and Social History. ANU E Press. p. 30. ISBN 978-1-925021-16-5. {{cite book}}: Check date values in: |date= (help)
↑ Litvinsky 1998, p. 93.
↑ Litvinsky 1998, p. 94.
↑ Grube, Ernst J. (February 1965). "The Art of Islamic Pottery". The Metropolitan Museum of Art Bulletin. 23 (6): 209–228. doi:10.2307/3258167. ISSN 0026-1521. JSTOR 3258167.
↑ Pancaroglu, Oya. "Serving wisdom: The contents of Samanid epigraphic pottery." Studies in Islamic and Later Indian Art from the Arthur M. Sackler Museum, Harvard University Art Museum (2002): 58-68.
↑ వాకర్, అలీసియా (2012). చక్రవర్తి మరియు ప్రపంచం: అన్యదేశ అంశాలు మరియు మధ్య బైజాంటైన్ సామ్రాజ్య శక్తి యొక్క చిత్రణ, తొమ్మిదవ నుండి పదమూడవ శతాబ్దాలు C.E. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. p. 129, Fig. 53. doi:10.1017/CBO9780511791895.007.
↑ కొల్లినెట్, అన్నబెల్లె (2022). స్ప్లెండర్స్ డెస్ ఒయాసిస్ డి'ఉజ్బెకిస్తాన్. పారిస్: లూవ్రే ఎడిషన్స్. p. 199. ISBN 978-8412527858.
↑ Edward Allworth (2013). The Modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history. Hoover Press. p. 19. ISBN 978-08-17-98733-6.
↑ నిజాం అల్-ముల్క్ (2002). ప్రభుత్వ గ్రంథం, లేదా, రాజుల కోసం నియమాలు: నిజాం అల్-ముల్క్ యొక్క సియార్ అల్-ములుక్, లేదా, సియాసత్-నామా. సైకాలజీ ప్రెస్. p. 14. ISBN 978-07-00-71228-1.
↑ చంద్ర లేఖ శ్రీరామ్; కరిన్ వెర్మెస్టర్, eds. (2003). వాగ్దానం నుండి ఆచరణ వరకు హింసాత్మక సంఘర్షణ నివారణ కోసం ఐక్యరాజ్యసమితి సామర్థ్యాలను బలోపేతం చేయడం. బౌల్డర్: ఎల్. రీనర్ పబ్లిషర్స్. p. 270. ISBN 978-1-58826-112-0.
↑ జీన్ ఫియో డి లా క్రోయిక్స్; మేడలీన్ రీవ్స్, eds. (25 అక్టోబర్ 2023). ది సెంట్రల్ ఏషియన్ వరల్డ్. టAYLOR & ఫ్రాన్సిస్. ISBN 978-1-000-87589-8. {{cite book}}: Check date values in: |date= (help)
↑ ఫోల్ట్జ్, రిచర్డ్ (2023). ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది తాజిక్స్ ఇరానియన్స్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్. బ్లూమ్స్‌బరీ పబ్లిషింగ్. p. 156. ISBN 9780755649679.
↑ హెదర్‌షా, జాన్; హెర్జిగ్, ఎడ్మండ్ (2013). "ఫ్రమ్ రీసెటిల్‌మెంట్ టు కాన్ఫ్లిక్ట్: డెవలప్‌మెంట్-ఇండ్యూస్డ్ ఇన్వాలంటరీ డిస్‌ప్లేస్‌మెంట్ అండ్ వయలెన్స్ ఇన్ తాజికిస్తాన్". In హెదర్‌షా, జాన్; హెర్జిగ్, ఎడ్మండ్ (eds.). ది ట్రాన్స్‌ఫర్మేషన్ ఆఫ్ తాజికిస్తాన్: ది సోర్సెస్ ఆఫ్ స్టేట్‌హుడ్. న్యూయార్క్, NY: రౌట్‌లెడ్జ్. pp. xii. ISBN 9781135697600.

ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో <ref> ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన <references group="lower-alpha"/> ట్యాగు కనబడలేదు

[1] "Persian Prose Literature." World Eras. 2002. HighBeam Research. (September 3, 2012);"Princes, although they were often tutored in Arabic and religious subjects, frequently did not feel as comfortable with the Arabic language and preferred literature in Persian, which was either their mother tongue—as in the case of dynasties such as the Saffarids (861–1003), Samanids (873–1005), and Buyids (945–1055)...". [1]

[FOOTNOTEDaniel200174-2] 2.0 ^2.1 ^2.2 ^2.3 Daniel 2001, p. 74.

[FOOTNOTEFrye1975146-3] 3.0 ^3.1 Frye 1975, p. 146.

[FOOTNOTEBergne20076-4] Bergne 2007, p. 6.

[FOOTNOTEFrye1975145-5] Frye 1975, p. 145.

[6] Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (December 2006). "East-West Orientation of Historical Empires". Journal of World-Systems Research. 12 (2): 222. ISSN 1076-156X. Retrieved 12 September 2016.

[7] Taagepera, Rein (1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly. 41 (3): 475–504. doi:10.1111/0020-8833.00053. JSTOR 2600793.

[OxfordArea-8] Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (2020). The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience (in ఇంగ్లీష్). Oxford University Press. pp. 92–94. ISBN 978-0-19-977311-4.

[:0-9] Canfield L., Robert (2002). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. p. 12. ISBN 978-0-521-52291-5.

[FOOTNOTEFrye1975145–146-10] Frye 1975, p. 145–146.

[FOOTNOTEBregel200320-11] Bregel 2003, p. 20.

[FOOTNOTEBosworth197358-12] 12.0 ^12.1 ^12.2 Bosworth 1973, p. 58.

[FOOTNOTEBosworth2004162-13] Bosworth 2004, p. 162.

[FOOTNOTEFrye1975136-14] 14.0 ^14.1 ^14.2 ^14.3 ^14.4 ^14.5 Frye 1975, p. 136.

[FOOTNOTEPourshariati2011463-15] Pourshariati 2011, p. 463.

[17] Гумилев, Лев Николаевич (1967). Древние тюрки [ప్రాచీన టర్కులు] (in రష్యన్). Наука. pp. 160–163. P.160-161: .. "అదృష్టవశాత్తూ, పి. పెల్లియోట్ యాత్ర 8వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో ఐదు బృందాలచే (టోగోనియన్లు) సంకలనం చేయబడి, టిబెటన్ భాషలోకి అనువదించబడిన ఒక భౌగోళిక గ్రంథాన్ని కనుగొంది." పుట 162-163: .. "గర్-ర్గా-పూర్ అనే పేరు రెండు పదాలతో కూడి ఉంది: "పూర్" – కుమారుడు (పర్షియన్), గర్-ర్గా – హాగ్ (టర్కిక్) – కాకి. ఇది షా హోర్మిజ్ద్ కాలం నాటి ఆస్థాన పరిభాషలో బహ్రామ్ చూబిన్ యొక్క మారుపేరైన "చూబిన్" – కాకి అనే పర్షియన్ పదం నుండి వచ్చిన అనువాదం 64. అతని మరణానంతరం, బహ్రామ్ వారసులు బల్ఖ్‌లో నివసించారు, ఇది 7వ శతాబ్దంలో పశ్చిమ టర్కిక్ ఖగనేట్‌లో భాగంగా ఉండేది, వీరే సమనీయుల పూర్వీకులుగా పరిగణించబడ్డారు 66. స్పష్టంగా, టర్కుట్‌ల మధ్య విశేష స్థానంలో నివసించిన కొద్దిమంది పర్షియన్ వలసదారులను సమకాలీనులు టర్కుట్‌లను ఏర్పరిచిన తెగలలో ఒకటిగా పరిగణించారు.

[FOOTNOTEFrye1975137-18] 17.0 ^17.1 Frye 1975, p. 137.

[FOOTNOTEFrye1975138-19] Frye 1975, p. 138.

[20] Renee Grousset, The Empire of the Steppes:A History of Central Asia, Transl. Naomi Walford, (Rutgers University Press, 1991), 142.

[21] "Samanids", C. E. Bosworth, The Encyclopedia of Islam, Vol. VIII, Ed. C. E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs and G. Lecomte, (E.J. Brill, 1995), 1026.

[22] Starr, S. Frederick (2015). Lost Enlightenment Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane. Princeton University Press. p. 233. ISBN 9780691165851.

[23] Gangler, A., Gaube, H., Petruccioli, A. (2004). Bukhara, the Eastern Dome of Islam: Urban Development, Urban Space, Architecture and Population. Tyskland: Ed. Axel Menges. p. 39

[FOOTNOTEFrye1975140-24] Frye 1975, p. 140.

[FOOTNOTEFrye1975141-25] Frye 1975, p. 141.

[26] A new text on Ismailism at the Samanid court, Patricia Crone and Luke Treadwell, Texts, documents, and artefacts:Islamic Studies in Honour of D.S. Richards, ed. Chase F. Robinson, (Brill, 2003), 46.

[FOOTNOTEBosworth201163-27] Bosworth 2011, p. 63.

[FOOTNOTEFrye1975149–151-28] Frye 1975, pp. 149–151.

[29] Gardīzī, ed. Ḥabībī, pp. 161–62; Jūzjānī, Ṭabaqāt, I, pp. 226–27; Neẓām-al-Molk, pp. 142–58; Šabānkāraʾī, pp. 29–34;

[FOOTNOTEBosworth196516–21-30] Bosworth 1965, pp. 16–21.

[FOOTNOTEFlury62–63-31] Flury, pp. 62–63.

[32] "GHAZNAVIDS" Encyclopædia Iranica. Retrieved 17 August 2014

[33] Fisher, William Bayne; Boyle, J. A. (1968). The Cambridge History of Iran (in ఇంగ్లీష్). Vol. 5. Cambridge University Press. p. 2. ISBN 978-0-521-06936-6.

[sinor-34] Sinor, Denis, ed. (1990), The Cambridge History of Early Inner Asia, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-24304-9

[UNESCO-35] Davidovich, E.A. (1998), "Chapter 6 The Karakhanids", in Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.), History of Civilisations of Central Asia, vol. 4 part I, UNESCO Publishing, pp. 119–144, ISBN 978-92-3-103467-1

[Bos106-36] Bosworth, C.E. (1998). "The Ghaznavids". In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia. Vol. 4 part I. UNESCO Publishing. p. 106. ISBN 978-92-3-103467-1. An agreement was reached at this point with the Karakhanid Ilig Nasr b. Ali making the Oxus the boundary between the two empires [the Karakhanids and the Ghaznavids], for the shrunken Samanid amirate came to an inglorious end when the Ilig occupied Bukhara definitively in 999

[37] జామి అల్-తవారిఖ్ (1314). "మధ్య ఆసియాలోని భూభాగం కోసం అబుల్ ఖాసిం మరియు సామానీ రాజు అల్-ముంతాసిర్ యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు". స్టాన్‌ఫోర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం.

[38] పీకాక్, ఎ. సి. ఎస్.; టోర్, డి. జి. మధ్యయుగ మధ్య ఆసియా మరియు పర్షియన్ ప్రపంచం: ఇరానియన్ సంప్రదాయం మరియు ఇస్లామిక్ నాగరికత. ISBN 978-0-85772-743-5. {{cite book}}: Unknown parameter |తేదీ= ignored (help); Unknown parameter |పేజీ= ignored (help); Unknown parameter |ప్రచురణకర్త= ignored (help); Unknown parameter |భాష= ignored (help)

[FOOTNOTEFrye1975143-39] 38.0 ^38.1 Frye 1975, p. 143.

[FOOTNOTEShahbazi2005-40] Shahbazi 2005.

[41] Starr, S. Frederick (2015). Lost Enlightenment Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane. Princeton University Press. p. 234. ISBN 9780691165851.

[42] Michael Dillon (2004). Xinjiang: China's Muslim far Northwest. Curzon: Routledge. p. 11.

[FOOTNOTEDonner199939–40-43] Donner 1999, p. 39–40.

[44] Marietta Stepaniants, Philosophy East and West, Vol. 52, No. 2 (Apr. 2002), pp. 166

[Arnold1896-46] 44.0 ^44.1 T.W. Arnold, The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith, (Archibald Constable & Co, 1896), pp. 179-180 and [2] on pp 161

[47] The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, eds. ఎం. స్టాస్‌బర్గ్ & వై. ఎస్.-డి. వెవైనా, 2015, పేజీ 112

[48] Savran, Scott (2017). Arabs and Iranians in the Islamic Conquest Narrative: Memory and Identity Construction in Islamic Historiography, 750-1050. Routledge. p. 45. ISBN 9780415749688.

[49] నార్షాఖి. బుఖారా చరిత్ర. Translated by రిచర్డ్ ఎన్. ఫ్రై. p. 143.

[FOOTNOTEలిట్విన్స్కీ199897-50] లిట్విన్స్కీ 1998, p. 97.

[FOOTNOTELitvinsky199898-51] 49.0 ^49.1 ^49.2 Litvinsky 1998, p. 98.

[NourzhanovBleuer2013-52] Kirill Nourzhanov; Christian Bleuer (8 అక్టోబర్ 2013). Tajikistan: A Political and Social History. ANU E Press. p. 30. ISBN 978-1-925021-16-5. {{cite book}}: Check date values in: |date= (help)

[FOOTNOTELitvinsky199893-53] Litvinsky 1998, p. 93.

[FOOTNOTELitvinsky199894-54] Litvinsky 1998, p. 94.

[55] Grube, Ernst J. (February 1965). "The Art of Islamic Pottery". The Metropolitan Museum of Art Bulletin. 23 (6): 209–228. doi:10.2307/3258167. ISSN 0026-1521. JSTOR 3258167.

[56] Pancaroglu, Oya. "Serving wisdom: The contents of Samanid epigraphic pottery." Studies in Islamic and Later Indian Art from the Arthur M. Sackler Museum, Harvard University Art Museum (2002): 58-68.

[57] వాకర్, అలీసియా (2012). చక్రవర్తి మరియు ప్రపంచం: అన్యదేశ అంశాలు మరియు మధ్య బైజాంటైన్ సామ్రాజ్య శక్తి యొక్క చిత్రణ, తొమ్మిదవ నుండి పదమూడవ శతాబ్దాలు C.E. కేంబ్రిడ్జ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్. p. 129, Fig. 53. doi:10.1017/CBO9780511791895.007.

[58] కొల్లినెట్, అన్నబెల్లె (2022). స్ప్లెండర్స్ డెస్ ఒయాసిస్ డి'ఉజ్బెకిస్తాన్. పారిస్: లూవ్రే ఎడిషన్స్. p. 199. ISBN 978-8412527858.

[59] Edward Allworth (2013). The Modern Uzbeks: from the fourteenth century to the present: a cultural history. Hoover Press. p. 19. ISBN 978-08-17-98733-6.

[60] నిజాం అల్-ముల్క్ (2002). ప్రభుత్వ గ్రంథం, లేదా, రాజుల కోసం నియమాలు: నిజాం అల్-ముల్క్ యొక్క సియార్ అల్-ములుక్, లేదా, సియాసత్-నామా. సైకాలజీ ప్రెస్. p. 14. ISBN 978-07-00-71228-1.

[61] చంద్ర లేఖ శ్రీరామ్; కరిన్ వెర్మెస్టర్, eds. (2003). వాగ్దానం నుండి ఆచరణ వరకు హింసాత్మక సంఘర్షణ నివారణ కోసం ఐక్యరాజ్యసమితి సామర్థ్యాలను బలోపేతం చేయడం. బౌల్డర్: ఎల్. రీనర్ పబ్లిషర్స్. p. 270. ISBN 978-1-58826-112-0.

[62] జీన్ ఫియో డి లా క్రోయిక్స్; మేడలీన్ రీవ్స్, eds. (25 అక్టోబర్ 2023). ది సెంట్రల్ ఏషియన్ వరల్డ్. టAYLOR & ఫ్రాన్సిస్. ISBN 978-1-000-87589-8. {{cite book}}: Check date values in: |date= (help)

[63] ఫోల్ట్జ్, రిచర్డ్ (2023). ఎ హిస్టరీ ఆఫ్ ది తాజిక్స్ ఇరానియన్స్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్. బ్లూమ్స్‌బరీ పబ్లిషింగ్. p. 156. ISBN 9780755649679.

[64] హెదర్‌షా, జాన్; హెర్జిగ్, ఎడ్మండ్ (2013). "ఫ్రమ్ రీసెటిల్‌మెంట్ టు కాన్ఫ్లిక్ట్: డెవలప్‌మెంట్-ఇండ్యూస్డ్ ఇన్వాలంటరీ డిస్‌ప్లేస్‌మెంట్ అండ్ వయలెన్స్ ఇన్ తాజికిస్తాన్". In హెదర్‌షా, జాన్; హెర్జిగ్, ఎడ్మండ్ (eds.). ది ట్రాన్స్‌ఫర్మేషన్ ఆఫ్ తాజికిస్తాన్: ది సోర్సెస్ ఆఫ్ స్టేట్‌హుడ్. న్యూయార్క్, NY: రౌట్‌లెడ్జ్. pp. xii. ISBN 9781135697600.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[a]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[b]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]